thumb|Strzelcy Siczowi w Kijowie Wojna ukraińsko-sowiecka, inaczej ukraińska wojna o niepodległość – wojna o niezależność Ukraińskiej Republiki Ludowej (wspieranej przez Polskę) od Rosji Radzieckiej, marionetkowej Ukrainy Radzieckiej i sił Białej Rosji, tocząca się w kilku fazach od grudnia 1917 do końca listopada 1920.

Siłami zbrojnymi konfliktu były: Armia Czerwona i Armia Ochotnicza oraz armia Ukraińskiej Republiki Ludowej, Ukraińska Armia Halicka i Czerwona Ukraińska Armia Halicka, a także Rewolucyjna Powstańcza Armia Ukrainy.

Wojna zakończyła się porażką wojsk ukraińskich i włączeniem w skład Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej (od 1922 w składzie ZSRR) przeważającej części współczesnych ziem ukraińskich (włączając Naddniestrze, które obecnie jest w składzie Mołdawii, ale wyłączając Krym, który w tym czasie był w składzie Rosji), jednocześnie Galicja Wschodnia i Wołyń weszły w skład Polski, Zakarpacie weszło w skład Czechosłowacji, Bukowina północna oraz Besarabia południowa weszły w skład Rumunii, co zakończyło istnienie URL. Władze i wojska republiki ewakuowały się do Polski.

Grudzień 1917 – marzec 1918

thumb|upright|Pawło Skoropadski Po ogłoszeniu powstania 20 listopada 1917 Ukraińskiej Republiki Ludowej, jako państwa połączonego federacją z Rosją, bolszewicy rozpoczęli przygotowania do zajęcia Ukrainy przy pomocy zwolenników z miejscowej ludności oraz garnizonów i oddziałów przyfrontowych. 11 grudnia 1917 wybuchło w Kijowie przygotowane przez nich powstanie, które jednak zostało szybko stłumione, a jego uczestnicy wysłani koleją do Rosji Radzieckiej. Jednocześnie jadący do Kijowa zbolszewizowany 2 Korpus Gwardyjski pod dowództwem Jewgieniji Bosz został rozbrojony w Żmierynce przez I Korpus Ukraiński pod dowództwem Pawła Skoropadskiego, i również odesłany koleją do Rosji.

17 grudnia 1917 Rady Komisarzy Ludowych w Piotrogradzie wystosowała do rządu ukraińskiego ultimatum, w którym żądała podporządkowania się wojskom bolszewickim. Niedługo później zaczął się atak.

Bolszewicy posiadali na Ukrainie wojska byłego Frontu Zachodniego, pułki zapasowe w większych miastach oraz oddziały Czerwonej Gwardii, stworzone z robotników okręgów przemysłowych Charkowa i Doniecka. Jednak główną ich siłą były oddziały rosyjskiej Czerwonej Gwardii nacierające z północy.

Ukraińska Centralna Rada mogła im przeciwstawić nieliczne oddziały, złożone z ochotników oraz kilka kureni Wolnego Kozactwa.

25 grudnia 1917 30-tysięczna formacja żołnierzy bolszewickich pod dowództwem Władimira Antonowa-Owsiejenki wyruszyła czterema kolumnami z Homla i Briańska na Ukrainę, w kierunkach: Czernihów – Bachmacz, Głuchów – Konotop oraz Charków – Połtawa – Łozowa. Jednocześnie w miastach Lewobrzeżnej Ukrainy przygotowano powstania miejscowych bolszewików. W kilku przypadkach przy pomocy propagandy komunistycznej udało im się przeciągnąć na swoją stronę garnizony ukraińskie. 26 grudnia 1917 zajęli Charków, następnie Łozową, Jekatierinosław (9 stycznia), Aleksandrowsk (15 stycznia) i Połtawę (20 stycznia)J. D. Smele, The „Russian” Civil Wars 1916-1926. Ten Years That Shook the World, Hurst&Company, London 2015, , s. 56.. Grupa homelska zajęła 16 stycznia Konotop i 19 stycznia – Głuchów.

Jednocześnie grupa Michaiła Murawiowa, atakująca z Połtawy, zajęła Romodan, a potem skierowała się na Bachmacz, zdobyty 27 stycznia. Spotkały się tam 3 grupy rosyjskie, które pod dowództwem Murawjowa rozpoczęły atak w kierunku Kijowa. Ukraińska Centralna Rada, broniąc się, wysłała w kierunku Bachmacza i Połtawy oddziały ochotnicze. Wśród nich był 600-osobowy Kureń Studencki, który został rozbity 29 stycznia 1918 w bitwie pod Krutami przez czterotysięczne siły bolszewickie.

29 stycznia w Kijowie wybuchło probolszewickie powstanie robotnicze, którego uczestnicy domagali się rozwiązania Centralnej Rady i przekazania władzy w ręce kijowskiej rady delegatów robotniczych i żołnierskich. Jego centrum były . Wystąpienie zostało stłumione 4 lutego przez oddziały Wolnego Kozactwa oraz nowo sformowane oddziały Strzelców Siczowych. Jednak bolszewickie natarcie z kierunku Bachmacza i Dubniów trwało nadal i 8 lutego rząd UCR zmuszony był ewakuować się. Przed wycofaniem się z miasta oddziały ukraińskie rozstrzelały kilkuset wziętych do niewoli bolszewików oraz dezerterów z własnych szeregówJ. D. Smele, The „Russian” Civil Wars 1916-1926. Ten Years That Shook the World, Hurst&Company, London 2015, , s. 55.. 8 lutego do Kijowa wkroczyli bolszewicy Murawjowa, pozostając tam do 1 marca, gdy zostali wyparci przez armię niemiecką. W mieście na rozkaz Murawjowa zostały dokonane masowe rozstrzeliwania, zwłaszcza oficerów i kadetów, których ofiarą padło od kilkuset (relacja amerykańskiego konsula) do nawet 2–5 tys. osóbJ. D. Smele, The „Russian” Civil Wars 1916-1926. Ten Years That Shook the World, Hurst&Company, London 2015, , s. 55–56.. Jedną z ofiar terroru był prawosławny metropolita kijowski i halicki Włodzimierz.

Z Kijowa wojska bolszewickie zaatakowały Ukrainę Prawobrzeżną, tocząc boje z opóźniającymi atak oddziałami Wolnego Kozactwa. Z kolei zbolszewizowanej 7 Armii rosyjskiej udało się na Wołyniu zająć Płoskirów, Żmierynkę, Koziatyn, Berdyczów, Równe i Szepietówkę, a wojska Centralnej Rady obroniły pozycje na linii Żytomierz – Korosteń – Sarny. thumb|Granice ustalone traktatem brzeskim

Podczas przygotowywania traktatu brzeskiego 9 lutego doszło do porozumienia rządu ukraińskiego z rządami austro-węgierskim i niemieckim na temat uwolnienia Ukrainy od okupacji bolszewickiej. Oddziały ukraińskie pod dowództwem gen. K. Prisowskiego i gen. Semena Petlury wraz z wojskami niemieckimi (od 24 lutego) i austro-węgierskimi (od 27 lutego) stoczyły zwycięskie bitwy na Prawobrzeżu pod Żytomierzem, Berdyczowem, Koziatynem i Buczą, i w końcu 1 marca zdobyły Kijów.

W ciągu marca i kwietnia wojska niemieckie i wojska austro-węgierskie uwolniły Lewobrzeże, a oddziały atamanów Petra Bołboczana i Wołodymyra Sikewycza – Krym i rejon Doniecka.

W związku z sukcesami przeciwnika Włodzimierz Lenin wydał 14 marca swojemu przedstawicielowi na Ukrainie, Sergo Ordżonikidze, polecenie ukrainizacji radzieckich wojsk Antonowa i Murawiowa, co jednak się nie powiodło. W tym czasie walczono o węzły kolejowe, a wojna miała charakter wojny manewrowej, w której walczące strony przemieszczały się głównie pociągami pancernymi.

Konferencja pokojowa 3 marca 1918 bolszewicka Rosja zawarła z państwami centralnymi traktat pokojowy, w którym państwo to zostało zobowiązane do zawarcia pokoju z Ukraińską Republiką LudowąPor. art. VI traktatu.. Traktat ten wszedł w życie 29 marca. W związku z tym, w okresie od maja do października 1918 prowadzona była w Kijowie konferencja pokojowa Ukrainy i Rosji. Jedynym efektem konferencji pokojowej było zawarcie 12 czerwca 1918 traktatu preliminaryjnego.

Grudzień 1918 – kwiecień 1919

Druga faza wojny rozpoczęła się wraz z wybuchem powstania antyhetmańskiego.

28 listopada 1918 w Kursku utworzono Tymczasowy Robotniczo-Chłopski Rząd Ukrainy, który siłami Armii Czerwonej pod dowództwem Władimira Antonowa-Owsiejenki, Józefa Stalina i Wołodymyra Zatonskiego zaatakował w grudniu 1918 ziemie ukraińskie z kierunku Kurska. 3 stycznia 1919 r. został zajęty CharkówJ. D. Smele, The „Russian” Civil Wars 1916-1926. Ten Years That Shook the World, Hurst&Company, London 2015, , s. 101..

Dyrektoriat URL wysłał do Rady Komisarzy Ludowych RFSRR noty protestacyjne (31 grudnia 1918, 3 stycznia, 4 stycznia, 9 stycznia 1919), jednak nie uzyskał na nie odpowiedzi. Dlatego też 16 stycznia 1919 Dyrektoriat wypowiedział wojnę RFSRR.

Siły ukraińskie składały się w tym czasie z regularnych formacji Korpusu Strzelców Siczowych i Korpusu Zaporoskiego oraz wielu niezdyscyplinowanych formacji ochotniczych, dowodzonych przez samodzielnych atamanów (Nestor Machno, Matwij Hryhorjew, Jewhen Anheł, i inni), którzy często przechodzili na stronę bolszewikówJ. D. Smele, The „Russian” Civil Wars 1916-1926. Ten Years That Shook the World, Hurst&Company, London 2015, , s. 101–102..

W przeciągu grudnia 1918 – stycznia 1919 wojska sowieckie, przy pomocy niektórych atamanów ukraińskich, zajęły Lewobrzeże i 5 lutego zbliżyły się do Kijowa, w związku z czym rząd ukraiński po raz kolejny zmuszony był opuścić stolicę. Jego tymczasową siedzibą stał się Kamieniec Podolski.

W lutym 1919 wojska sowieckie przeprowadziły atak w kilku kierunkach: na północy w kierunku Mozyrz – Korosteń – Łuniniec – Sarny – Równe, z zamiarem oddzielenia armii URL od UHA na południu z rejonu Krzemieńczuk – Jekatierinosław przez Znamiankę w kierunku Birzula – Żmerynka, w celu izolowania armii URL od desantu ententy z Kijowa w kierunku Berdyczów – Koziatyn – Żmerynka, w celu uniemożliwienia połączenia północnej i południowej grupy wojsk URL.

W marcu 1919 wojska URL przeszły do przeciwnatarcia, zadając bolszewikom duże straty w rejonie Berdyczów – Koziatyn – Żytomierz, dochodząc aż pod Kijów. Ten strategiczny manewr Armii URL, jak i nieoczekiwany bunt atamana Hryhorjewa i jego 20-tysięcznych sił, uniemożliwił bolszewikom przekroczenie Dniestru, zajęcie Besarabii i przejście przez Rumunię na Węgry w celu pomocy Armii Czerwonej Węgierskiej Republiki Rad pod przywództwem Beli Kuna. W kwietniu 1919, korzystając z wycofania się wojsk Ententy, zaatakowali na środkowym odcinku frontu koło Żmerynki, aby odciąć północną grupę armii URL od reszty wojsk.

Przez niesubordynację atamana Omeliana Wołocha cała grupa musiała 16 kwietnia 1919 sforsować Dniestr, gdzie wojska rumuńskie ją rozbroiły (grupa później przedostała się na Wołyń przez Galicję). W rękach władzy ukraińskiej pozostały tylko małe fragmenty terytorium i pas szerokości 40–50 km na południowo-wschodnim Wołyniu koło Dubnego-Brodów.

Nieudana próba przewrotu, podjęta 19 kwietnia 1919 przez atamana Wołodymyra Oskiłko, osłabiła również północny front przeciwbolszewicki na Wołyniu.

Wtedy w nastrojach ludności pojawiły się pierwsze zmiany. Antyukraińska polityka władzy radzieckiej i ostre rekwizycje wojsk radzieckich spowodowały bunt ludności wiejskiej, która zasiliła szeregi powstańców, wrogo nastawionych do władzy bolszewickiej.

W tej sytuacji nawet prosowiecka USDRP utworzyła swój komitet rewolucyjny, który zbrojnie wystąpił przeciw bolszewikom.

Maj 1919 – wrzesień 1919

W maju 1919 bolszewicy, korzystając z ataku wojsk polskich w rejonie Łucka, gdzie była rozmieszczona północna grupa armii URL, zaatakowali z południa i południowego wschodu, i zajęli Równe, Szepetówkę, Płoskirów i Kamieniec Podolski.

W tych warunkach armia URL, zawarłszy 24 maja 1919 rozejm z wojskami polskimi, przeorganizowała się w 4 grupy: Strzelców Siczowych, Zaporoską, Wołyńską i Południowo-Wschodnią. Liczyły one w sumie 15 000 żołnierzy. Na początku czerwca wypchnęły bolszewików z południowo-zachodniego Podola i zajęły Kamieniec Podolski, który został tymczasowym ośrodkiem rządu ukraińskiego. W tym samym czasie w 1919 r. na Ukrainie doszło do wielkiego powstania antysowieckiego, wywołanego czerwonym terrorem.

Na przełomie czerwca i lipca bolszewicy znowu przeszli do natarcia, zajmując 5 lipca Płoskirów i podchodząc pod Kamieniec Podolski. Jednak w połowie lipca, po przebiciu się przez linie bolszewickie oddziału Jurko Tiutiunnyka (były to resztki zagonu Hryhoriewa), wzmocniona armia URL wypchnęła bolszewików poza linię Gródek – Szarogród – Dunajowce – Nowa Uszyca – Wapniarka.

Sierpień 1919 – marzec 1920 thumb|250px|Zasięg ofensywy Dienikina thumb|Czekiści niszczą bojowników URL i lojalną wobec nich ludność