Rukiewnik wschodni (Bunias orientalis L.) – gatunek rośliny z rodziny kapustowatych. Rośnie jako gatunek rodzimy w południowo-wschodniej i wschodniej Europie, w zachodniej Azji (Azja Mniejsza, Irak, Iran), na Syberii. W Polsce gatunek inwazyjny, rozprzestrzenił się w ciągu kilkudziesięciu lat na całym terytorium, dawniej notowany tylko w południowo-wschodniej części kraju. Status gatunku we florze Polski: kenofit.
Rozmieszczenie geograficzne Ze względu na rozprzestrzenianie się gatunku w ciągu ostatnich stuleci, bardzo trudne było jednoznaczne wskazanie obszaru jego naturalnego występowania. Niektórzy za obszar jego pochodzenia uznawali Wyżynę Armeńską, inni rozciągali go na cały region Kaukazu, południową Rosję, południowo-wschodnią Europę (po Słowację i Węgry). Analizy molekularne wykazały, że ok. 930 tys. lat temu populacje na północ i południe od Kaukazu zaczęły rozwijać się odrębnie. W trakcie późniejszych cykli zlodowaceń i interglacjałów rośliny z południowej części zasięgu migrowały do południowo-wschodniej Europy i ok. 230 tys. lat pule genowe z tych dwóch obszarów się rozdzieliły. Mimo że, europejska pula genowa była najmłodsza i najmniej zróżnicowana, to ona stała się źródłem pochodzenia roślin które rozprzestrzeniono dalej. Niewielka część populacji introdukowanych do Ameryki Północnej pochodzi z południowo-zachodniej Azji.
Rozprzestrzenianie gatunku z południowej Rosji w kierunku północnym i zachodnim rejestrowane było od XVII wieku i wiązane ze stosowaniem tej rośliny jako paszowej dla koni w rosyjskiej armii, zanieczyszczeniem eksportowanych z Rosji ziaren zbóż nasionami tego gatunku oraz rozprzestrzenianiem rukiewnika jako rośliny warzywnej. Na Wyspy Brytyjskie trafił i po raz pierwszy odnotowany został w 1731 roku. W Estonii gatunek zarejestrowany został w 1796, na Łotwie w 1803. W Szwecji po raz pierwszy stwierdzony został w 1768. We Francji w 1814. W Norwegii gatunek pojawił się w pierwszej dekadzie XIX wieku wraz z transportami zboża z Rosji. Na Litwie znany jest od 1885, a na współczesnych ziemiach Polski (na Śląsku) od 1881. W Niemczech gatunek rozprzestrzeniać się zaczął w latach 40. XX wieku. Do lat 80. XX wieku gatunek notowany był w Europie Środkowej i Zachodniej jako raczej nieliczny. Masowo rozprzestrzeniać się zaczął w ostatnich dekadach XX wieku. Miejscami do jego rozprzestrzenienia przysłużyły się prawdopodobnie także podejmowane w końcu XX wieku uprawy tego gatunku jako rośliny paszowej w krajach byłego Związku Radzieckiego.
Współcześnie w Europie gatunek jest pospolity w Rosji, w południowej Polsce i w południowych Niemczech, Austrii i Szwajcarii. Występuje poza tym w Słowacji, Czechach, Holandii, Belgii i Francji. Na północy rośnie w Wielkiej Brytanii, w Danii, Norwegii (do 64 szerokości północnej), w Finlandii i krajach bałtyckich. Na południu Europy notowany jest w Rumunii, Bułgarii, krajach byłej Jugosławii po Macedonię, w północnych Włoszech i nielicznie w Hiszpanii.
W Rosji rukiewnik rozprzestrzeniony jest na całym obszarze z wyjątkiem dalekiej północy, sięgając Dalekiego Wschodu. Jako introdukowany występuje w Kazachstanie, Mongolii oraz w północnych prowincjach Chin (Heilongjiang i Liaoning). Do Ameryki Północnej gatunek zawleczony został w latach 40. XX wieku (w 1944 stwierdzony w kanadyjskim Nowym Brunszwiku, w 1958 w Wisconsin (USA)). Współcześnie występuje w licznych stanach wschodniego wybrzeża USA oraz w regionie Wielkich Jezior Północnoamerykańskich, w południowo-wschodniej Kanadzie i w jej południowo-zachodniej części (w prowincji Kolumbia Brytyjska).
Morfologia thumb|left|Pokrój thumb|Kwiaty thumb|Liść thumb|Owoce thumb|Masowe występowanie rukiewnika na obrzeżach Szczecina Pokrój Okazała roślina zielna, osiągająca zwykle do 1 m wysokości, rzadziej do 1,5 m, w górze silnie rozgałęziona. Podczas kwitnienia rozgałęzienia pędu nadają roślinie kulisty zarys. Pęd nagi lub słabo owłosiony, włoski pojedyncze i rozgałęzione z rzadkimi, gruczołowatymi brodawkami. Liście Ulistnienie skrętoległe, przy czym dolne liście skupione są w różyczce, mają blaszkę lirowatą, pierzastodzielną. Liście te są ogonkowe i ogonki osiągają zwykle od 2 do 10, rzadko 15 cm długości. Odcinki blaszki są jajowato lancetowate i mniej lub bardziej odgięte do tyłu. Cała blaszka osiągać może do 40 cm długości i 14 cm szerokości. Średnica przyziemnej rozety osiąga ponad 1 m. Liście łodygowe są lancetowate, nierówno ząbkowane. Krótkogonkowe i siedzące. Kwiaty Zebrane w gęste, wysokie, wielokwiatowe grona na szczytach pędów. Szypułki długości 1–2 cm, rozpostarte, proste. Kielich z działkami odstającymi długości 3–3,7 mm i szerokości 1–1,5 mm, żółtawe. Płatki korony złocistożółte, całobrzegie, długości 5–7 mm i szerokości 3–5 mm. U nasady z cienkim paznokciem o długości 1–2 mm. Pręcików jest 6, wyraźnie czterosilnych – 4 wewnętrzne są znacznie dłuższe od 2 zewnętrznych. Nitki pręcików są żółtawe i mają 1,5-3,5 mm długości. Główki podługowate, do 1 mm długości. U nasady każdego pręcika znajduje się miodnik. Słupek górny, z dwóch owocolistków. Owoce Łuszczynki 1–2 komorowe, skośnie jajowate, brodawkowate, długości 4,5–7 mm i szerokości 3,5–4 mm, w górze zaostrzone i zakończone dzióbkiem o długości 0,5–1,2 mm. Osadzone są na szypułce długości 8–15 mm. Podczas dojrzewania drewnieją. Zawierają po dwa nasiona, które są brunatne, kulistawe i osiągają 2,5-3,3 mm długości i 1,5–2 mm szerokości.
Biologia Roślina dwuletnia i bylina, hemikryptofit. W odpowiednich warunkach rukiewnik jest długowieczny, osiągając ponad 12 lat życia. Kwitnienie przypada na okres od maja do sierpnia. Kwiaty zapylane są przez błonkówki i muchówki, ale też są samopylne. Owady wabione są nektarem, który wydzielany jest jednak w niewielkich ilościach i składa się on wyłącznie z glukozy i fruktozy. Owoce dojrzewają w okresie od lipca do sierpnia. Na jednej roślinie powstaje średnio 5 tys. nasion. Na stanowiskach rukiewnika bywa ich średnio 1 tys. na m² gleby (do 150 tys. na m²), przy czym znaczna ich część skutecznie kiełkuje. Rośliny zarówno młode, jak i dorosłe, cechują się małą śmiertelnością. W efekcie gatunek ten może zdominować zasiedlane zbiorowiska roślinne osiągając duże zagęszczenia (do 2 tys. kwiatostanów na 1 m²).
Rukiewnik wschodni rozprzestrzenia się przez nasiona, ale łatwo odrasta także z korzeni i ich fragmentów (roślina potrafi odrosnąć z fragmentu korzenia o długości 1 cm, a odcinki korzeni długości 3 cm odrastają w 93%). Współcześnie najczęściej przemieszczany jest na nowe stanowiska wraz z sianem i glebą zawierającą korzenie. Był i wciąż bywa oferowany w sprzedaży jako roślina ozdobna. W przeszłości rozsiewany był jako roślina paszowa i jadalna.
Liczba chromosomów 2n = 14. Wielkość genomu, czyli wartość odpowiadająca zawartości DNA w jądrze wyrażona w jednostkach wagowych (pg) wynosi w przypadku jądra haploidalnego: 1C = 2.43 pg.
Ekologia Gatunek jest niewybredny odnośnie do warunków glebowych, ale preferuje zasobne gleby na glinach i piaskach o neutralnym pH, niezbyt suche lub wilgotne. Opisywany jest jako preferujący gleby wapienne, ale dobrze rośnie na bardzo różnych podłożach w miejscach przekształconych przez człowieka, włączając w to wysypiska odpadów i ruiny. Źle znosi zacienienie. Warunki siedliskowe mają istotny wpływ na budowę roślin (gatunek jest morfologicznie bardzo plastyczny).
W obrębie naturalnego zasięgu zasiedla miejsca słoneczne na krawędziach lasów, wnętrza lasów i skarpy nadrzeczne. Jako roślina inwazyjna występuje głównie na terenach ruderalnych – przydrożach, terenach kolejowych, wysypiskach gruzu, terenach przemysłowych. Rozprzestrzenia się na suchych i świeżych łąkach, których użytkowanie zostało porzucone. Wkracza także na łąki zalewowe. W syntaksonomii zbiorowisk roślinnych Europy Środkowej rukiewnik wschodni uznawany jest za gatunek wyróżniający dla zespołu Falcario vulgaris-Agropyretum repentis. Występuje jednak w szerokiej gamie różnych zbiorowisk z takich syntaksonów jak: Artemisietea vulgaris, Convolvulo-Agropyrion, Aegopodion podagrariae, Artemisio-Tanacetetum vulgaris, Galio-Urticetea, Calystegietalia, Arrhenatherion elatioris.
Rozprzestrzenia się w miejscach z uszkodzoną pokrywą roślinną, w różny sposób przekształcanych z powodów antropogenicznych. W zwartych i trwałych płatach roślinności nie jest inwazyjny, aczkolwiek może utrzymywać się na trwałych użytkach zielonych np. dzięki kopcom kretów.
Gatunek jest bardzo problematyczny na użytkach zielonych i nieużytkowanych łąkach, które w krótkim czasie może zdominować znacznie redukując miejscową florę. Uznawany jest także za uciążliwy chwast upraw winorośli. W uprawach innych gatunków, które wyrastają wyżej niż rukiewnik, roślina ta nie stanowi problemu ponieważ zacieniona przegrywa konkurencję z gatunkiem uprawnym. Poza skutecznym konkurowaniem tego gatunku o przestrzeń w miejscach występowania, podczas obfitego kwitnienia rukiewnik wabi skutecznie owady zapylające, co znacznie ogranicza szanse na zapylenie gatunków współtowarzyszących. Stanowi pułapkę ekologiczną dla motyli takich jak bielinek rzepnik Pieris rapae i bielinek kapustnik P. brassicae, które składają na tej roślinie jaja, ale gąsienice na niej nie przeżywają. Rozwijają się na niej i żerują tacy generaliści jak światłówka naziemnica Spodoptera exigua i piętnówka kapustnica Mamestra brassicae. Stwierdzono zróżnicowane wobec różnych roślin, ale raczej niewielkie oddziaływania allelopatyczne.
Gatunek został zidentyfikowany jako gospodarz wirusa mozaiki rzepy (Turnip mosaic virus, TuMV) oraz wirusa mozaiki ogórka Cucumber mosaic virus, CMV).
Zwalczanie Podstawowym zaleceniem dla ograniczania inwazji tego gatunku jest unikanie przekształcania powierzchni ziemi i pokrywy roślinnej na stanowiskach i w ich sąsiedztwie. Rukiewnik bowiem bardzo sprawnie zasiedla miejsca zaburzone, natomiast jest słabo konkurencyjny wobec wysoko rosnących bylin. Ponieważ ustępuje z miejsc zacienionych zaleca się sadzenie drzew i krzewów. Zwalczanie mechaniczne powinno polegać na przynajmniej dwukrotnym koszeniu w czasie sezonu wegetacyjnego (jednorazowe koszenie nie daje efektu, ze względu na wybitne zdolności regeneracyjne tych roślin). Wszelkie prace na stanowiskach opanowanych przez rukiewnika należy wykonać przed owocowaniem, tak by uniknąć mimowolnego rozprzestrzenienia nasion. Skuteczne jest też stosowanie herbicydów. Niezależnie od metody zwalczania zawsze zalecane jest obsiewanie miejsc inwazji nasionami silnie rosnących roślin rodzimych.
Zastosowanie Jest to roślina jadalna. Liście w smaku opisywane są jako przypominające kapustę. Spożywane są na surowo, choć większe walory smakowe mają ugotowane. Smak i wygląd młodych kwiatostanów porównywany jest do brokułów.
Rukiewnik wykorzystywany był jako roślina pastewna.
Przypisy
Kategoria:Kapustowate Kategoria:Taksony opisane przez Karola Linneusza