Alaksandr Ryhorawicz Łukaszenka (, , Aleksandr Grigorjewicz Łukaszenko; ur. 30 sierpnia 1954 w Kopysiu) – białoruski polityk, prezydent Białorusi od 1994, sprawujący władzę autorytarną, od 2020 nieuznawany przez Stany Zjednoczone, Wielką Brytanię, Kanadę oraz Unię Europejską za legalnego przedstawiciela tego państwa na arenie międzynarodowej.
Życiorys Młodość Urodził się 30 sierpniaDo 2010 roku Alaksandr Łukaszenka posługiwał się datą 30 sierpnia jako datą urodzin, i w tym dniu przyjmował życzenia. W 2010 roku stwierdził, że urodził się dzień później – 31 sierpnia, czyli w ten sam dzień, co jego syn Mikałaj. Białoruskie organy państwowe tłumaczyły to tym, że Łukaszenka urodził się w nocy z 30 na 31 sierpnia po północy, jednak został zapisany jako urodzony 30 sierpnia. Niemniej jednak w paszporcie Alaksandra Łukaszenki i w biografii umieszczonej na oficjalnej stronie internetowej prezydenta Republiki Białorusi, a także w zdecydowanej większości źródeł, widnieje data 30 sierpnia. Patrz: i lenta.ru. 1954 roku w osiedlu typu miejskiego Kopyś, w rejonie orszańskim obwodu witebskiego Białoruskiej SRR jako jedyne dziecko Kaciaryny Trafimauny Łukaszenki, niezamężnej pracownicy Orszańskiego Kombinatu Lnianego. Jego ojciec jest nieznanyPonieważ zapisy z punktu felczersko-akuszerskiego, w którym urodził się Alaksandr Łukaszenka, zaginęły w czasach radzieckich, osoba jego ojca jest przedmiotem spekulacji. Według zapewnień dawnych mieszkańców miejscowości, w której wychowywał się Łukaszenka, jego ojcem był Białorusin pracujący w leśnictwie. Istnieją jednak opinie, rozpowszechnione przede wszystkim w środowiskach niechętnych Łukaszence, że jego ojcem był kowal narodowości romskiej o imieniu Ryhor lub Żyd Grisza. Sam Alaksandr Łukaszenka zapewniał, że jest „czystej krwi Białorusinem”. Patrz: lenta.ru.. Wkrótce po urodzeniu Alaksandra, matka przeprowadziła się z nim w pobliże swojej rodziny, do Aleksandrii (wówczas Aleksandria-2, centrum kołchozu „Dnieprowski”Dom, w którym Alaksandr Łukaszenka mieszkał w dzieciństwie, został zburzony na początku lat 90. XX wieku. Patrz: lenta.ru.), gdzie pracowała jako dojarka. Alaksandr wychowywał się w trudnych warunkach materialnych i ze stygmatem panieńskiego dziecka. Uczył się w Szkole Średniej w Aleksandrii i chodził do szkoły muzycznej, gdzie od V do VIII klasy opanowywał grę na bajanie. W 1969 roku zaczął być aktywny politycznie i wstąpił do Rewolucyjnego Komunistycznego Związku Młodzieży (Komsomołu), w którym zajmował się propagandą.
W latach 1971–1975 studiował na Wydziale Historycznym Mohylewskiego Państwowego Instytutu Pedagogicznego (MPIP), po ukończeniu którego uzyskał wykształcenie nauczyciela historii i wiedzy o społeczeństwie. Skierowano go na kilka miesięcy do pracy w Szkole Średniej nr 1 w Szkłowie jako nauczyciela i sekretarza komitetu Komsomołu (według innego źródła w tym okresie pracował na MPIP dla Komsomołu, kontrolując jakość żywności). Od listopada 1975 do 1977 roku (według innego źródła – do 1976) odbywał obowiązkową służbę wojskową w szeregach pogranicznych wojsk KGB w Brześciu. Pełnił tam funkcję instruktora oddziału politycznego ds. Komsomołu w jednostce wojskowej nr 2187 Zachodniego Okręgu Pogranicznego. W latach 1977–1978 pracował jako sekretarz komitetu Komsomołu Mohylewskiej Miejskiej Organizacji ds. Handlu Towarami Spożywczymi i instruktor Październikowego Rejonowego Komitetu Wykonawczego miasta Mohylewa. W latach 1978–1980 był sekretarzem odpowiedzialnym Szkłowskiej Rejonowej Filii Wszechzwiązkowego Towarzystwa „Wiedzy” (ros. „Znanije”). W 1979 roku wstąpił do Komunistycznej Partii Białorusi i zaczął podejmować wysiłki w kierunku uzyskania stanowiska kierowniczego w kołchozieAlaksandr Łukaszenka powiedział Wasilowi Leonauowi, który wówczas był sekretarzem partii w Mohylewie odpowiedzialnym za rolnictwo, że chciałby być przewodniczącym kołchozu. Argumentował to tym, że „urodził się na wsi i chciałby zarządzać rolnictwem”. Wasil Leonau poradził mu, by zdobył odpowiednie wykształcenie, dlatego Łukaszenka podjął później studia rolnicze. Patrz: . W latach 1980–1982 ponownie znalazł się w wojsku, służąc w 120. Gwardyjskiej Dywizji Piechoty Zmechanizowanej Sił Zbrojnych ZSRR w Mińsku jako zastępca ds. politycznych dowódcy kompanii czołgów w jednostce wojskowej nr 04104.
W latach 1982–1983 pełnił funkcję zastępcy przewodniczącego kołchozu „Udarnik” w rejonie szkłowskim. W latach 1983–1985 był zastępcą dyrektora Szkłowskiego Kombinatu Materiałów Budowlanych. W 1985 roku ukończył Białoruską Państwową Akademię Gospodarstwa Wiejskiego, zdobywając wykształcenie ekonomisty produkcji rolno-przemysłowej. W latach 1985–1987 pracował jako sekretarz komitetu partyjnego kołchozu im. Lenina. Od marca 1987 do lipca 1994 roku (według innych źródeł – do 1990 roku) pracował jako dyrektor sowchozu „Haradziec” w rejonie szkłowskim. W tym okresie w Związku Radzieckim zaczęto wprowadzać reformy polityczne i gospodarcze w ramach tzw. „pieriestrojki”. Alaksandr Łukaszenka odniósł się do nich entuzjastycznie, zwłaszcza do reform wprowadzających leasing w kołchozach, pozwalający samodzielnie gospodarować nadwyżkami produkcji. Jego zarządzanie sowchozem uznano za efektywne, w wyniku czego został m.in. wybrany do komitetu rejonowego KPB i zaproszony do Moskwy na konferencję prowadzoną przez Michaiła Gorbaczowa jako przykład dyrektora z powodzeniem wprowadzającego zasady leasingu. Pełniąc funkcję dyrektora sowchozu, odznaczył się jednak także brutalnym podejściem do pracowników, stosując przemoc fizyczną wobec 8 do 12 z nich. Za pobicie sowchozowego traktorzysty zostało przeciwko niemu wszczęte śledztwo.
Zdaniem Alaksandra Fiaduty, Alaksandr Łukaszenka już w młodości cechował się bardzo wysokimi ambicjami i dążył do politycznej kariery w strukturach państwa radzieckiego poprzez wejście w skład, a następnie awans w łonie tzw. „nomenklatury”. W okresie ZSRR wszedł w skład politycznej nomenklatury średniego szczebla w obwodzie mohylewskim, nie należał jednak do elity politycznej Białoruskiej SRR. mały|Pierwsza inauguracja Łukaszenki, 20 lipca 1994
Działalność polityczna przed prezydenturą mały|Białoruski znaczek pocztowy z wizerunkiem prezydenta Alaksandra Łukaszenki, 1996 rok W 1989 roku Alaksandr Łukaszenka zorganizował w swoim sowchozie okręgowe zebranie wyborcze i został wystawiony jako kandydat z tego okręgu na deputowanego na Zjazd Deputowanych Ludowych ZSRR. W czasie kampanii wyborczej dystansował się od KPB, obwiniając działaczy partyjnych i mieszkańców miast za złą sytuację materialną swoich wyborców. Przegrał w drugiej turze w stosunku 49% do 51% z Wiaczasłauem Kiebiczem. W czasie wyborów parlamentarnych 4 marca 1990 roku został wybrany na deputowanego ludowego do Rady Najwyższej Białoruskiej SRR XII kadencji, pokonując w drugiej turze swojego byłego przełożonego, Jausieja Karniejeua z wynikiem 68,2%. W związku z otrzymaniem immunitetu, śledztwo przeciwko Łukaszence w sprawie pobicia traktorzysty zostało umorzone.
Pracując w parlamencie, Alaksandr Łukaszenka wyróżniał się wysoką aktywnością. Często korzystał z możliwości wystąpień i zabierał głos w debatach, także w dziedzinach niebędących jego specjalnością. W swoich wystąpieniach popierał prywatyzację, identyfikował się jako opozycjonista i dystansował od KPB, która w tym czasie traciła wpływy. Poparł inicjatywę Hienadzia Hruszawego, aby zorganizować wyjazd dzieci poszkodowanych w wyniku katastrofy w Czarnobylu na rehabilitację do Niemiec, organizując grupę ze Szkłowa. Uczestniczył w spotkaniach opozycyjnej frakcji Białoruskiego Frontu Ludowego (BFL), jednak większość jego propozycji była tam odrzucana jako bliska ideologii komunistycznej i niezgodna z polityką frakcji. Uczestniczył w tworzeniu Partii Zgody Ludowej, razem z Alaksandrem Sasnouem kierując pierwszym posiedzeniem komitetu organizacyjnego partii. Kandydował do jej kierownictwa, ale nie został wybrany. Zdaniem Sasnoua, Łukaszenka nie miał żadnych konstruktywnych propozycji, a przede wszystkim dążył do objęcia kierowniczego stanowiska. W kwietniu 1991 roku, w czasie strajków przeciwko podwyżkom cen, wystąpił o odwołanie ze stanowiska premiera Wiaczasłaua Kiebicza. Na przełomie wiosny i lata tego samego roku utworzył grupę deputacką „Komuniści dla Demokracji” (według innego źródła – frakcję „Komuniści Białorusi za Demokrację”). Frakcja i jej lider potępiali politykę KPB i wyrażali poparcie dla niepodległości Białorusi.
W sierpniu 1991 roku, podczas puczu moskiewskiego, Alaksandr Łukaszenka określał się jako zwolennik „pieriestrojki” i demokratyzacji, obwiniając komunistów o kryzys, w którym znalazł się kraj. Ostro wystąpił przeciwko propozycji pierwszego sekretarza KC KPB Anatola Małafiejeua, by ogłosić w republice stan wyjątkowy i utworzyć stanowisko prezydenta, twierdząc, że grozi to wprowadzeniem na Białorusi dyktatury. 24 sierpnia 1991 roku, na nadzwyczajnej sesji Rady Najwyższej zwołanej na wniosek deputowanych BFL, na wniosek Alaksandra Łukaszenki i Wiktara Hanczara został odwołany ze stanowiska przewodniczący parlamentu Mikałaj Dziemianciej. Łukaszenka wystąpił przeciwko upaństwowieniu własności dawnego Komsomołu (przemianowanego na Związek Młodzieży Białorusi). Dzięki jego staraniom organizacja zachowała swoje struktury, nieruchomości, dotacje budżetowe i inną własność.
W późniejszym okresie Alaksandr Łukaszenka zaczął się deklarować jako zwolennik prezydenckiego systemu władzy, twierdząc, że wprowadzi to oczekiwane przez naród silne przywództwo i poczucie kierunku. Popierał ścisłe związki Białorusi z Rosją, twierdząc, że Białorusini i Rosjanie walczyli razem w Armii Czerwonej przeciwko nazistom, a upadek Związku Radzieckiego był największą katastrofą XX wieku. Proponował unię gospodarczą z Rosją, wspólną walutę i wprowadzenie języka rosyjskiego jako drugiego, obok białoruskiego, języka oficjalnego na Białorusi. Zapowiadał chęć walki z korupcją. Za problemy materialne mieszkańców Białorusi obwiniał kierownictwo polityczne kraju, przede wszystkim premiera Wiaczasłaua Kiebicza i przewodniczącego Rady Najwyższej Stanisłaua Szuszkiewicza.