mały|Jiddu Krishnamurti
Jiddu Krishnamurti (telugu జిడ్డు కృష్ణమూర్తి; trb. Dźiddu Krysznamurti; po ok. 1950 K; ur. 12 maja 1895 w Madanapalle, zm. 17 lutego 1986 w Ojai) – indyjski filozof, mówca i pisarz. Za młodu przygotowywany przez teozofów do roli wehikułu Nauczyciela Świata. Po zerwaniu w 1929 z teozofią niezależny nauczyciel duchowy, który powtarzał „prawda jest krainą bez dróg”. Nauczał, że „wolność znajdujemy w niewybiórczym uświadomieniu sobie naszej codziennej egzystencji i działalności”, a człowieka wyzwala obserwacja związków, w jakie wchodzi z innymi ludźmi i światem, prowadzona wtedy, gdy zdaje sobie sprawę z iluzoryczności podziału na obserwującego i to, co obserwowane.
Dzieciństwo Jiddu KrishnamurtiPodstawowe opracowania dotyczące życia i nauczania Krishnamurtiego to: Pupul Jayakar, Krishnamurti: a Biography, San Francisco: Harper and Row 1986 (w wolnym dostępie: https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.56775/page/n5); Mary Lutyens, Krishnamurti: The Years of Awakening, London: John Murray 1975; Mary Lutyens, Krishnamurti: The Years of Fulfilment, London: John Murray 1983; Mary Lutyens, Krishnamurti: The Open Door, London: John Murray 1988; Mary Lutyens, The Life and Death of Krishnamurti, London: John Murray 1990 (skrót powyższej trylogii); Mary Lutyens, Krishnamurti and the Rajagopals, Ojai: KFA 1996 (uzupełnienie trylogii o informacje o romansie Rosalind i Krishnamurtiego); Radha Rajagopal Sloss, Lives in the Shadow with J. Krishnamurti, Bloomsbury Publishing, 1991 (skandalizujące wspomnienia córki Rosalind i Desikacharyi Rajagopalów); In the Presence of Krishnamurti: The Memoirs of Mary Zimbalist (w wolnym dostępie: http://inthepresenceofk.org/); Christine V. Williams, Jiddu Krishnamurti: world philosopher (1895–1986): his life and thoughts, Delhi: Motilal Banarsidass 2004). urodził się w maju 1895 w miasteczku Madanapalle, 230 km na północ od Madrasu, jako ósme dziecko w bramińskiej rodzinie używającej języka telugu. Jego ojciec, Narayaniah, średniego szczebla urzędnik brytyjskiej administracji, należał do Towarzystwa Teozoficznego. Matka, Jiddu Sanjeevamma, bardzo religijna i uważana za medium, urodziła Krishnamurtiego – który swe imię zawdzięczał temu, że Kriszna miał być ósmym awatarem Wisznu – w pokoju zwanym puja, stanowiącym rodzaj domowej świątyni.
Kriszna był chłopcem wątłym; przez rok nie chodził do szkoły z powodu krwotoków z nosa i z ust. Nauką w szkole nie przejawiał zainteresowania, spędzał natomiast całe godziny zapatrzony w chmury, na rośliny i zwierzęta lub spoglądając w nieokreśloną dal. W szkole często był bityKrishnamurti's Journal, London, Victor Gollancz 1982, zapis z 23 września 1973.. Pasja oglądania, połączona z niechęcią do abstrakcyjnej wiedzy, charakteryzowała go do końca życia. W osobliwym z nią kontraście pozostawała inna niezmienna cecha jego osobowości, jaką była fascynacja urządzeniami mechanicznymi.
Gdy rodzina popadła w nędzę po śmierci Sanjeevammy w 1905, Narayaniah zwrócił się o pomoc do Annie Besant. Przyjęty do pracy, przeniósł się w styczniu 1909 do zniszczonej chaty w pobliżu Adyaru. Jego czterej pozostali przy życiu synowie znajdowali się wówczas w opłakanym stanie fizycznym.
Tło wydarzeń 17 listopada 1875 Helena Pietrowna Bławatska (1831–1891), Henry Steele Olcott (1832–1907), William Quan Judge (1851–1896) i inni założyli w Nowym Jorku Towarzystwo TeozoficzneBruce F. Campbell, Ancient Wisdom Revived: A History of the Theosophical Movement, Berkeley: University of California Press 1980.. Cele Towarzystwa określono następująco: utworzyć jądro uniwersalnego braterstwa ludzkości, bez podziału na rasy, wyznania, płeć, kasty czy kolor skóry, popierać studia w zakresie porównawczej religii, filozofii i nauki, badać niewyjaśnione prawa przyrody i drzemiące w człowieku moce.
Tak powstała pierwsza zorganizowana grupa ludzi Zachodu, którzy jechali do Indii nie jako zdobywcy lub misjonarze, ale jako uczniowie. Na przedmieściu Madrasu, u ujścia rzeki Adyar do Zatoki Bengalskiej, zakupiła w 1892 teren, który stał się Siedzibą Główną Towarzystwa Teozoficznego.
Podstawą doktrynalną stały się zrazu dwa dzieła Bławatskiej: Isis Unveiled (Izyda odsłonięta, 1877) i The Sacred Doctrine (Doktryna Tajemna, 1888). Mieszały się w nich wierzenia gnostyków, hinduistów i buddystów (zwłaszcza tybetańskich). W niezliczonych światach niezliczone dusze ewoluują – ulegając reinkarnacji – od stadium mineralnego, przez stadia roślinne, zwierzęce, a wreszcie żywoty w postaciach ludzkich, ku boskości. Niektórzy z tych, którzy osiągnęli to najwyższe stadium, dobrowolnie żyją na Ziemi (niczym bodhisattwowie mahajany), by pomagać ludziom w rozwoju duchowym, stosownie do osiągniętego stopnia doskonałości przekazując im taką czy inną religię. W 1889 Bławatska ogłosiła, że nadszedł czas, by bodhisattwa Maitreja przekazał ludzkości nowe nauki. Miał to uczynić wykorzystując – jako wehikuł – ciało wybranego człowieka.
Po śmierci Bławackiej wiodącą pozycję w Towarzystwie Teozoficznym zaczęła zyskiwać Annie Besant (1847–1933), pełniąca funkcję Prezydenta TT w latach 1907–1933. Blisko współpracował z nią, uważany powszechnie za jasnowidza, Charles Webster Leadbeater (1847–1934). W maju 1909 na plaży w Adyarze Ledbeater dostrzegł 14-letniego chłopca, którego opiekujący się nim teozofowie uważali za niedorozwiniętego umysłowo – i oznajmił, że to on stanie się wehikułem Nauczyciela Świata. Chłopiec nazywał się Jiddu Krishnamurti.
Niedoszły wehikuł Nauczyciela Świata Po rewelacjach Leadbeatera Krishnamurti, wraz z młodszym bratem Nityananą, został zabrany ze szkoły i oddany pod opiekę czołowych teozofów. Opracowano dla nich specjalną dietę i zaaplikowano im ćwiczenie fizyczne (na wzór angielski: tenis, jazda na rowerze, pływanie). Chłopcy szybko odbierali kolejne ezoteryczne Wtajemniczenia, a Ledbeater ogłaszał w kolejnych numerach „Theosophist” relację z kolejnych żywotów Krishnamurtiego – występującego pod pseudonimem Alcyone – od roku 22 662 p.n.e. poczynając. W 1910 ukazała się broszura At the Feet of the Master, by Alcyone (U stóp Mistrza), wydana wkrótce w przekładach na 27 języków. Ponoć Leadbeater spisał ją pod dyktando Krishnamurtiego, który powtarzać miał to, co w trakcie okultystycznego transu mówił mu Mistrz Koot Hoomi.
11 stycznia 1911 jeden z czołowych teozofów, George Arundale (1878–1945), założył Zakon Wschodzącego Słońca, który w parę miesięcy później, przemianowany na Zakon Gwiazdy na Wschodzie (The Order of the Star in the East), stał się międzynarodową organizacją mającą przygotować ludzkość na Przyjście Nauczyciela Świata. 16-letni Krishnamurti został jego Naczelnikiem, Besant i Leadbeater Protektorami, a Arundale sekretarzem. Na początku 1914 Zakon zrzeszał 15 tysięcy członków.
Odkrycie Krishnamurtiego i założenie Zakonu Gwiazdy doprowadziło do największej w dziejach Towarzystwa Teozoficznego schizmy: opuścił je w 1913 r., wraz z większością lóż niemieckich, Rudolf Steiner, tworząc własne Towarzystwo Antropozoficzne.
Narayaniah jeszcze w marcu 1910 podpisał dokument przekazujący Besant prawo do opieki nad oboma synami. Ale gdy wbrew obietnicom zaczęto łamać reguły kastowe, zażądał przywrócenia praw rodzicielskich – a wtedy Besant wywiozła chłopców do Anglii. W Anglii, a także we Francji i we Włoszech, przebywali przez kolejne dziesięć lat. Goszczeni w arystokratycznych domach (wielu teozofów pochodziło z wyższych sfer) nabrali wytwornych manier i przywykli do luksusu. Trwały procesy sądowe o ich powrót do ojca, ale gdy osiągnęli pełnoletność zdecydowali pozostać w Anglii. Krishnamurti oblewał kolejne egzaminy maturalne, natomiast Nityananda z powodzeniem studiował prawo.
Od stycznia 1921 Krishnamurti zaczął ogłaszać krótkie teksty w oficjalnym organie Zakonu Gwiazdy, miesięczniku „The Herald of the Star”. W lipcu tego roku odbył się w Paryżu pierwszy światowy Kongres Towarzystwa Teozoficznego, a zaraz po nim Kongres Zakonu Gwiazdy na Wschodzie. Na życzenie przewodniczącego temu drugiemu Krishnamurtiego przyjęto uchwałę, że w Zakonie nie będą odprawiane żadne rytuały. Zakochał się, zapewne z wzajemnością, w 17-letniej Helen Knothe, wychowanej w zamożnej rodzinie teozoficznej. Rozstał się z nią jednak, aby dalej pełnić swoją rolę (teozofowie oczekiwali, że ludzie na wysokim stopniu rozwoju duchowego będą żyć w celibacie). Później Helen została autorką wpływowych książek o zasadach „dobrego/prostego życia”, jakie sama prowadziła z mężem Scottem NearingiemMargaret Killinger The Good Life of Helen K. Nearing, Vermont 2007..
W tym samym roku stwierdzono, że Nityananda jest chory na gruźlicę. Gdy jego stan się poprawił, bracia wyjechali do Indii i po raz ostatni spotkali się z bliskim już śmierci ojcem. Gdy padli na kolana i zgodnie ze zwyczajem dotknęli jego stóp czołami, Narayaniah wyszedł, by umyć nogi splamione przez nieczystychKishnamurti's Journal, dz. cyt., zapis z 29 września 1973..
Stan Nityanandy pogorszył się i wtedy wysłano braci do Kalifornii, do otoczonej górami Doliny Ojai, zamieszkanej wówczas tylko przez paręset osób. Tam w 1922 zaczął się „proces”: Krishnamurti tracił prawie przytomność, niekiedy przemawiał głosem małego dziecka, a zarazem doznawał bardzo silnych bóli, zwłaszcza głowy, karku i kręgosłupa. Towarzyszyły temu przeżycia często zwane mistycznymi. Jak pisał w liście do Besant:
Po pewnym czasie poczułem, że opuszczam swe ciało. Ujrzałem siebie siedzącego pod delikatnymi, wątłymi liśćmi drzewa. Zwrócony byłem ku wschodowi. Przede mną było moje ciało, a ponad mą głową ujrzałem Gwiazdę, jasną i czystą. Potem odczułem wibrację Buddy, zobaczyłem Maitreję i Mistrza K.H. Byłem tak szczęśliwy, cichy i spokojny. Widziałem swe ciało i unosiłem się obok. W powietrzu i we mnie panował tak głęboki spokój, spokój dna przepastnego, niezgłębionego jezioraCytowany fragment dotyczy wydarzeń z 20 sierpnia 1922.
„Procesu”, który powracał do końca życia, nie zbadał nigdy żaden lekarz czy psychiatra. Pod wpływem tych pierwszych doświadczeń Krishnamurti napisał The PathDroga, tłum. Jerzy B. Rychliński, Warszawa: F. Hoesick 1930., poetycką opowieść o samotnej wędrówce, przez kolejne żywoty, ku Wyzwoleniu.
W 1923 bracia przybyli do Europy, m.in. po to, by odebrać Zamek w Eerde w Holandii, podarowany przez bogatego teozofa na siedzibę główną Zakonu Gwiazdy. Rok później w Ommen, na terenach przylegających do Zamku, odbył się pierwszy Obóz Gwiazdy, podczas którego Krishnamurti przemawiał do 500 uczestników. Bracia wrócili, przez Włochy i Australię, do Ojai. Towarzyszył im Desikacharya Rajagopal (1900–1993), studiujący wtedy, dzięki pomocy teozofów, prawo na Uniwersytecie Cambridge.
Krishnamurti, zapewniony przez Mistrzów, że Nityananda nie umrze, zostawił brata i pojechał w 1925 do Europy, a stamtąd późną jesienią odpłynął, w otoczeniu przywódców Towarzystwa Teozoficznego, do Adyaru. Całe to grono rozdarte było przez spory, kto jakie miejsce zajmie i jaką rolę będzie pełnił, gdy Maitreja, używając ciała Krishnamurtiego, przemówi wreszcie do ludzkości. Gdy statek dopłynął do Port Saidu, przyszedł telegram z wieścią, że Nityananda 13 listopada 1925 zmarł. W ciągu następnych dni, w stanie głębokiego szoku, Krishnamurti przeszedł duchową rewolucję. Zrozumiał najwyraźniej, że wizje Mistrzów były złudzeniami, jakie przeżywał pod presją teozoficznych nauk. Pod koniec grudnia w Adyarze zaczął nagle mówić w pierwszej osobie: „Przyszedłem dla tych, którzy pragną współczucia, którzy tęsknią za wyzwoleniem…”. Annie Besant nie miała wątpliwości: „(...) to wydarzenie oznaczało ostateczną konsekrację wybranego wehikułu (...) ostateczną akceptację ciała wybranego dużo wcześniej (...) Przyjście się rozpoczęło”. Jej konkurenci twierdzili jednak, że niczego nie zauważyli.