Kamienica Pod Pająkiem – zabytkowa kamienica znajdująca się w Krakowie, w dzielnicy I przy ul. Karmelickiej 35, na rogu z ul. S. Batorego 28, na Piasku.

Jest to dom własny Talowskiego, który zaprojektował go w 1889 roku i w tym samym roku wprowadził do niego pewne modyfikacje (np. dodał wieżę na narożu)W. Bałus, Dom – przybytek – „nastrój dawności”. O kilku kamienicach Teodora Talowskiego, [w:] Klejnoty i sekrety Krakowa, Kraków 1994, s. 216.. O roku budowy (także 1889) informuje data, umieszczona w szczycie kamienicy, której cyfry są przedzielone płaskorzeźbą słońca. Kamienica należy do pierwszej fazy twórczości Talowskiego (1885-95), w której architekt stworzył najbardziej chyba oryginalne dzieła, a mianowicie kamienice krakowskie, nie bez racji uznawane za kwintesencję „talowszczyzny”W. Bałus, Historyzm, analogiczność, malowniczość. Rozważania o centralnych kategoriach twórczości Teodora Talowskiego (1857-1910), „Folia Historiae Artium”, T. XXIV (1988), s. 123.. Dzieła tego okresu, w tym kamienicę Pod Pająkiem, charakteryzuje stosowanie spatynowanej cegły i kamiennego detalu, elementów historycznych, rozbudowanej ornamentyki oraz asymetria i ekspresja.

Kamienica jest trzypiętrowa, na rzucie nieregularnym, spowodowanym kształtem działki, ze ściętym narożemZ. Beiersdorf, Architekt Teodor Talowski. Charakterystyka twórczości, [w:] Sztuka 2 połowy XIX wieku, Warszawa 1973, s. 205.. Układ pomieszczeń w kamienicy jest w większości jednotraktowy i amfiladowyW. Bałus, Dom – przybytek – „nastrój dawności”. O kilku kamienicach Teodora Talowskiego, [w:] Klejnoty i sekrety Krakowa, Kraków 1994, s. 219.. Elewacje wykonane są z ciemnoczerwonej cegły klinkierowej, zendrówek i zwykłej cegłyZ. Beiersdorf, Architekt Teodor Talowski. Charakterystyka twórczości, [w:] Sztuka 2 połowy XIX wieku, Warszawa 1973, s. 205–206., a detale i ornamenty z białego kamienia, co wywołuje efekt zróżnicowanej kolorystyki.

W elewacji znajdują się także specjalne kanaliki, mające umożliwić obrośnięcie budynku przez dzikie wino. Zieleń ta miała stanowić integralną część dekoracji budynkuM. Gutowski, B. Gutowski, Architektura secesyjna w Galicji, Warszawa 2001, s. 25..

Elewacje są płaskie, bez podziałów architektonicznych, zwieńczone krenelażem, attyką, dwoma szczytami i urozmaicone wykuszem, narożną wieżą i dekoracją. Narożna, czworoboczna wieżyczka zwieńczona jest miniaturą okrągłej baszty, stylizowanej na średniowieczną. Kamienica posiada dwie elewacje, różnie rozwiązane. Fasada od ul. Batorego ma charakter niedostępnego, groźnego zamku obronnego, nieco przerabianego (różne rodzaje cegieł, wzorowana na Sukiennicach attyka wstawiona między „starszy”, neośredniowieczny krenelaż)W. Bałus, Dom – przybytek – „nastrój dawności”. O kilku kamienicach Teodora Talowskiego, [w:] Klejnoty i sekrety Krakowa, Kraków 1994, s. 217.. Od tej strony całość zwieńczona jest gotycyzującym, ceglanym szczytem, obok którego w attyce znajduje się maszkaron.

Fasada od ul. Karmelickiej ma charakter typowy dla mieszczańskiej kamienicy. Jest asymetryczna, zwieńczona szczytem (attyką) w typie niderlandzkim. Esownice szczytu rozpoczynają się już na wysokości pierwszego piętra (z prawej strony), co sprawia wrażenie przenikania się szczytu z płaszczyzną fasady. Pomiędzy wolutowymi spływami attyki, w zwieńczeniu szczytu znajduje się okrągły otwór z pająkiem w sieci, poniżej wspomniana już data budowy z wyobrażeniem słońca i zegar słoneczny. Pod gzymsem, znajdującym się z lewej strony szczytu, umieszczony jest napis Fecit Theodorus Talowski i przedstawienie skrzydlatego smoka.

Na poziomie pierwszego piętra znajduje się manierystyczny wykusz z oknem ujętym w dwa pilastry, na których spoczywa belkowanie i gzyms. Na belkowaniu umieszczony jest napis: Si Deus nobiscum quis contra nos (Jeśli Bóg z nami, któż przeciw nam) – taki sam znajduje się na portalu bramy, prowadzącej na dziedziniec zamku na WaweluW. Bałus, Dom – przybytek – „nastrój dawności”. O kilku kamienicach Teodora Talowskiego, [w:] Klejnoty i sekrety Krakowa, Kraków 1994, s. 218.. U dołu wykusza widoczny jest uskrzydlony dysk słoneczny (egipski symbol solarny) z dwoma głowami ptasimi.

Na program ikonograficzny kamienicy składa się wyobrażenie pająka w sieci i symbole solarne (dysk i słońce). Zdaniem Wojciecha Bałusa pająk, posiadający liczne znaczenia, w tym wypadku nie może być wiązany z symboliką twórczości, alegorią zmysłu czucia ani z legendą o tkaczu, który za siecią miał ukryć Władysława Łokietka przed najeźdźcami (to ostatnie powiązanie zasugerował Michał RożekTaką sugestię podał M. Rożek w publikacji Mistyczny Kraków, Kraków 1991. Zobacz: W. Bałus, Dom – przybytek – „nastrój dawności”. O kilku kamienicach Teodora Talowskiego, [w:] Klejnoty i sekrety Krakowa, Kraków 1994, s. 225.). Zdaniem Bałusa tutaj pająka należy powiązać z czasem (pajęczyna jest wszak tworem szybko przemijającym, powstającym na ruinach, gdzie zamiera życie; na fasadzie znajduje się zegar słoneczny, a mury wydają się być stare). Odwołując się do sentencji z wykusza (Si Deus nobiscum...), parafrazującej słowa św. Pawła z Listu do Rzymian (Rz 8, 31), badacz ten zaproponował następującą interpretację programu kamienicy: Tylko Światło – Bóg-światłość – rozplątać może iluzje pajęczyn i wydobyć człowieka ze splotów delikatnej, a tak przecież mocno owijającej go sieci. Tylko Bóg-słońce pokazać może, że nie „opera vana” decydują o ludzkim losie. I że nie powinien on zbytnio ufać sobie i własnym przemijającym tworomW. Bałus, Dom – przybytek – „nastrój dawności”. O kilku kamienicach Teodora Talowskiego, [w:] Klejnoty i sekrety Krakowa, Kraków 1994, s. 223–226..

W 2000 roku zakończył się remont elewacji frontowej kamienicyObiekty finansowane z Narodowego Funduszu Rewaloryzacji Zabytków Krakowa w roku 2000, „Biuletyn Społecznego Komitetu Odnowy Zabytków Krakowa”, nr 47, 2001, s. 38., w trakcie której wyeksponowano celowo wprowadzone przez architekta zróżnicowanie kolorystyki cegieł (tak aby dom wyglądał na przebudowany) czy tkwiące w elewacji kule armatnie, budynek pozostawiono do dyspozycji użytkownikówMonika Bogdanowska Architektura tłem dla reklamy, 18 marca 2005 (na:) „Gazeta Wyborcza Kraków” (dostęp 2007-11-22)..

Przypisy

Bibliografia Bałus W., Dom – przybytek – „nastrój dawności”. O kilku kamienicach Teodora Talowskiego, [w:] Klejnoty i sekrety Krakowa, Kraków 1994, s. 215–238. Bałus W., Historyzm, analogiczność, malowniczość. Rozważania o centralnych kategoriach twórczości Teodora Talowskiego (1857-1910), „Folia Historiae Artium”, T. XXIV (1988), s. 117–138. Beiersdorf Z., Architekt Teodor Talowski. Charakterystyka twórczości, [w:] Sztuka 2 połowy XIX wieku, Warszawa 1973, s. 199–214. Gutowski M., Gutowski B., Architektura secesyjna w Galicji, Warszawa 2001.

Kategoria:Zabytkowe kamienice w Krakowie Kategoria:Budynki projektu Teodora Talowskiego Kategoria:Budynki w Polsce oddane do użytku w 1889