Polskie Towarzystwo Ludoznawcze (poprzednio „Towarzystwo Ludoznawcze”) – polskie stowarzyszenie naukowe o profilu antropologicznym, założone 9 lutego 1895 we Lwowie.
W latach 1953-2024 siedziba Zarządu Głównego PTL mieściła się przy Uniwersytecie Wrocławskim. Od 2025 siedziba znajduje się we Wrocławskim Parku Technologicznym (budynek GAMMA).
Historia Towarzystwo Ludoznawcze (taką nazwę nosiło do 1945) zostało założone w 1895 we Lwowie. Wśród współzałożycieli byli m.in. Antoni Kalina, Franciszek Rawita-Gawroński i Stefan Ramułt. Początkowo liczyło 64 członków, a pierwszym prezesem towarzystwa był Antoni Kalina (pełnił tę funkcję przez 10 lat). Pierwszy statut towarzystwa określił jego zadania jako „…umiejętne badanie ludu polskiego i sąsiednich oraz rozpowszechnianie zebranych o nim wiadomości”. Członkowie towarzystwa gromadzili różnorodne materiały, m.in. opisy, ilustracje, zapisy muzyczno-wokalne, przygotowywali i rozsyłali kwestionariusze, które miały pomóc w zbieraniu informacji, gromadzili przedmioty do przyszłego muzeum etnograficznego. Po II wojnie światowej towarzystwo wznawiło działalność podczas XXI Walnego Zgromadzenia, które odbyło się w Lublinie w listopadzie 1945. Powołano nowe władze towarzystwa pod przewodnictwem Kazimierza Moszyńskiego, dokonano również zmiany nazwy na Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, początkowo z siedzibą w Lublinie (w latach 1952–1953 siedzibą był Poznań, a od 1954 Wrocław). Pierwszy statut towarzystwa powstał w 1947. W 1952 i 1958 wprowadzano do niego zmiany i ostatecznie przeredagowano w 1969. Zgodnie ze statutem celem towarzystwa było pogłębianie i szerzenie wiedzy etnograficznej.
Towarzystwo jest wydawcą czasopisma Lud, najstarszego czasopisma o profilu etnologicznym, które jest wydawane od 1895.
Na podstawie uchwał Zarządu Głównego mogły być tworzone oddziały Towarzystwa oraz mogą być powoływane sekcje tematyczne.
Władzami Oddziału są: Walne Zgromadzenie, Zarząd i Komisja Rewizyjna.
+ Prezes WiceprezesOkresImię i nazwiskoUwagiOkresImię i nazwiskoUwagi 1894–1905 prof. dr Antoni Kalina1895–1897Adolf StrzeleckiSekretarz1897–1905Kazimierz GorzyckiSekretarz1905–1910dr Józef Kallenbach1905–1916prof. dr Wilhelm Bruchnalski1910–1914prof. dr Adam Antoni Kryński1916–1917dr Jan Czekanowskip.o. 1916–1943 prof. dr Adam Fisher 1916–1917 p.o.1917–1926prof. dr Wilhelm Bruchnalski 1926–1945 prof. dr Jan Czekanowski ponownie1943–1945 vacat 1945–1953 prof. dr Józef Gajek 1945–1950 Sekretarz Generalny 1945–1953 prof. Kazimierz Moszyński1950–1953 Sekretarz1953–1956prof. dr Józef Gajek1953–1956doc. dr Adolf NaszSekretarz1956–1961prof. dr Tadeusz Seweryn1956–1961prof. dr Józef Gajekponownie: Sekretarz Generalny1961–1964prof. dr Jan Czekanowskiponownie1961–1964–1967prof. dr Bolesław Olszewicz1967–1976prof. dr Kazimiera Zawistowicz-Adamska1976dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa1976–1980prof. dr Bronisława Kopczyńska-Jaworska1980–1982prof. dr Franciszek Wokroj1982–1989dr Anna Kowalska-Lewicka1989–1990prof. dr hab. Janina Hajduk-Nijakowska 1992–1999 dr hab. Zygmunt Kłodnicki dwukrotnie1992–1996dr Anna Kowalska-Lewicka Roman Tubaja1996–1999prof. dr hab. Bronisława Kopczyńska-Jaworska dr hab. Teresa Smolińska 1999–2005 prof. dr hab. Dorota Simonides dwukrotnie1999–2002prof. dr hab. Bronisława Kopczyńska-Jaworska dr Andrzej Stawarz2002–2005dr Zygmunt Kłodnicki dr hab. Teresa Smolińska
dr Andrzej Stawarz 2005–2019 prof. dr hab. Michał Buchowski trzykrokrotnie2005–2008dr Zygmunt Kłodnicki dr Andrzej Stawarz
dr Małgorzata Michalska2008–2015dr hab. Grażyna Ewa Karpińska dr hab. Teresa Smolińska
dr Małgorzata Michalskadwukrotnie2015–2019dr hab. Grażyna Ewa Karpińska dr hab. Katarzyna Barańska
dr Katarzyna Majbroda od 2019 dr hab. Anna Weronika Brzezińska dwukrotnie2019-2023dr hab. Anna Engelking dr hab. Katarzyna Majbroda
dr Hubert Czachowski2023-2027dr hab. Anna Engeling dr hab. Katarzyna Majbroda
Cele Celem Towarzystwa określa Statut przyjęty podczas WZD w Przysusze w 2021 r.
Celem Towarzystwa jest tworzenie warunków sprzyjających prowadzeniu badań naukowych nad kulturami różnych grup etnicznych i społecznych, podejmowaniu działań w zakresie upowszechniania wyników tych badań, ochronie dóbr kultury oraz wspieraniu rozwoju społeczności lokalnych. Działania Towarzystwa służą jednocześnie kształtowaniu postaw zrozumienia i szacunku dla odmienności kulturowych, a także integrowaniu środowiska etnografów, etnologów, antropologów społecznych i kulturowych, folklorystów, etnomuzykologów oraz przedstawicieli pokrewnych dyscyplin naukowych.
Władze naczelne Towarzystwa Walne Zgromadzenie Delegatów Zarząd Główny Główna Komisja Rewizyjna Sąd Koleżeński
Oddziały PTL Oddział śląski (Bytom) Oddział północno-mazowiecki (Ciechanów) Cieszyn Gdańsk Kraków Lublin Łódź Mszana Dolna Opole Poznań Rzeszów Toruń Warszawa Wrocław
Sekcje tematyczne Władze sekcji wybierane są na 4 lata. W skład zarządu sekcji wchodzi przewodniczący i co najmniej 2 członków (zastępca przewodniczącego oraz sekretarz sekcji). Sekcje są powoływane na podstawie uchwał Zarządu Głównego. Sekcje spotykają się w ramach corocznych Walnych Zjazdów Delegatów PTL. Organizują panele dyskusyjne, konferencje oraz seminaria, przygotowują i wydają publikacje naukowe, realizują projekty badawcze.
Sekcja Stroju Ludowego Została powołana18 maja 2012. Sekcja pozwala na wymianę poglądów i doświadczeń w zakresie badań nad strojami ludowymi, zdobnictwem, rekonstrukcją i inspiracjami. Popularyzuje ten temat w środowiskach naukowych i pozanaukowych. Sekcja organizuje konferencji i seminaria i wizyty studyjne w muzeach, które mają w zbiorach kolekcje strojów ludowych. Osoby należące do sekcji wspierają projekty związane ze strojami ludowymi realizowane w placówkach muzealnych i instytucjach kultury, sporządzają bibliografię stroju ludowego w Polsce, prowadzą stronę internetową zawierającą m.in. materiały ilustracyjne z Dzieł wszystkich Oskara Kolberga i Atlasu Polskich Strojów Ludowych oraz treści z badań terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego, sprawują nadzór merytoryczny nad stroną strojeludowe.net.
Z okazji dziesięciolecia sekcji wraz ze Stowarzyszeniem Wilamowianie zorganizowano konferencję pod hasłem Strój w pamięci – pamięć o stroju. Badania nad ubiorem z perspektywy memory studies (30 czerwca–2 lipca 2022 w Wilamowicach). Wystąpili badacze i badaczki z Polski i Czech. W ramach Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki w latach 2020–2022 sekcja zainicjowała opracowanie Słownika terminologicznego strojów ludowych.
Sekcja Metodologiczna Ukonstytuowała się 11 lutego 2014. Celem sekcji jest stworzenie forum dla wymiany doświadczeń w zakresie metodologii i teorii antropologicznej, by upowszechniać wiedzę w gremiach naukowych i pozanaukowych, podkreślać rolę metodologii w refleksji teoretycznej i w badaniach terenowych, wypracować metody i narzędzia badawcze, poznać i opisać nowe lub dotąd niewystarczająco opracowane zjawiska społeczno-kulturowe.
Sekcja zorganizowała sesje tematyczne, m.in.:
Antropologiczne konteksty krytyki kulturowej w ramach konferencji naukowej PTL pod hasłem Jaka refleksja o kulturze jest dzisiaj potrzebna Europie? Wyzwania, dylematy, perspektywy, Wrocław, 22–23 września 2016; Mapowanie postmodernizmu w polskiej antropologii społeczno-kulturowej w ramach konferencji naukowej PTL zorganizowanej w 200. rocznicę urodzin Floriana Ceynowy pod hasłem Regiony i regionalizmy w perspektywie antropologii kulturowej. Między pasją a metodą, Gniewino, 22–23 czerwca 2017; Antropologie „aktualnego”. Metody, zjawiska, perspektywy, aksjologie w ramach konferencji naukowej PTL pod hasłem Etnografie współczesności: obszary, metody, perspektywy, Łódź, 20–21 września 2018; Etnografia transrelacyjna. Poznanie i praxis w świecie więcej-niż-ludzkim – konferencja online, Wrocław, 19–20 października 2020; Krakowska konferencja etnograficzna. Metodologie, praktyki, teorie – konferencja naukowa w 95. rocznicę powstania Komisji Etnograficznej PAU, online, 21–22 listopada 2021; Wyzwania metodologiczne i epistemologiczne pułapki antropologicznych badań w przestrzeniach miejskich i małomiasteczkowych w aktualnych kontekstach społeczno-kulturowych, materialnych, ekonomicznych, technologicznych i środowiskowych w ramach konferencji naukowej PTL pod hasłem Miasteczko – Sztetl – Städtchen. Wokół konstruowania „wielokulturowości” i „lokalnego dziedzictwa”, Przysucha, 23–24 września 2021.
W 2016 przeprowadzono ankietę Etnografia – etnologia – antropologia kulturowa dzisiaj. Cele, zakresy i praktyki badawcze, wyzwania na przyszłość autorstwa Katarzyny Majbrody i Wojciecha Piaska. Skierowano ją do folklorystów, etnografów i antropologów. Wyniki opublikowano w czasopiśmie „Lud”.
Sekcja Muzeologiczna Powstała 11 lutego 2014 w celu refleksji i wspierania badań nad polskimi muzeami oraz teorii i badań muzeologicznych, wymiany doświadczeń i wiedzy na temat działalności muzeów etnograficznych, regionalnych i z zakresu badań nad kulturą, wydawania opinii, tworzenia raportów, upowszechniania wiedzy o problematyce muzeologicznej w środowiskach naukowych i pozanaukowych, jak również pomocy w realizacji projektów z zakresu muzealnictwa, muzeologii i antropologii muzeum oraz wspieranie działań wydawniczych.
Od 2014 w formie online ukazuje się rocznik „Zbiór Wiadomości do Antropologii Muzealnej”.
Sekcja Folklorystyczna Powołana 18 września 2014, podejmuje inicjatywy w zakresie badań naukowych dotyczących dawnych i współczesnych form folkloru oraz niematerialnego dziedzictwa kulturowego. W ramach działalności Sekcji organizowane są konferencje naukowe, seminaria i panele dyskusyjne, pisane wnioski o granty badawcze, przygotowywane publikacje naukowe.
Sekcja Antropologii Historii Działała w latach 2015–2019. W 2020 na wniosek zarządu sekcji Zarząd Główny PTL zwiesił jej działalność.
Sekcja Studiów Azjatyckich Powstała 29 czerwca 2016. Celem jej działalności jest szerzenie wiedzy o kulturze Azji, organizacja i udział w wydarzeniach naukowych, prowadzenie badań w tematyce azjatyckiej.
Sekcja Studiów nad Dziedzictwem i Pamięcią Kulturową Powstała w 2017. Promuje nowe możliwości badań nad dziedzictwem i pamięcią kulturową, wspiera badania artefaktów i przejawów materialnego i niematerialnego dziedzictwa kulturowego, jak również relacji między nimi, badani dziedzictwa i pamięci kulturowej większościowych i mniejszościowych społeczności. Opracowuje metodologię badań w tej dziedzinie, śledzi i reaguje na paradoksy i przekłamania w zakresie dziedzictwa i pamięci kulturowej. Zajmuje się też studiami performatywnymi nad dziedzictwem i pamięcią kulturową, szansami, jakie dają w tej dziedzinie nowe media, jak również działaniami w zakresie humanistyki cyfrowej.
Sekcja przygotowała seminaria naukowe: Nowe praktyki w obszarze dziedzictwa i pamięci kulturowej. Polityka, edukacja, animacja (Katowice, 27 maja 2019) oraz Nowe projekty badawcze i organizacyjne w obszarze dziedzictwa kulturowego (Warszawa, 6 lutego 2020).
W sekcji działają m.in. Ewa Kocój (od 2017 jej przewodnicząca) i Przemysław Adamczewski.
Sekcja Ukrainoznawcza Powstała 1 czerwca 2018. Służy wymianie informacji i doświadczeń w zakresie antropologii, etnologii, etnografii, folklorystyki i historii Ukrainy i jej kręgu kulturowego. Podejmuje badania w tym zakresie, w Polsce i za granicą upowszechnia wiedzę o ukraińskim kręgu kulturowym, wspiera budowanie obrazu ukraińskiej kultury w powszechnym odbiorze społecznym, działa na rzecz krzewienia postawy tolerancji i współpracy.
Sekcja Antropologii Jedzenia Powołana 19 lutego 2019 jako efekt rozkwitu badawczego podejścia do jedzenia i konsumpcji. Osoby działające w sekcji zajmują się związkami jedzenia z tożsamościami (etniczną, klasową, narodową, regionalną, …) i stylami życia, dziedzictwem kulinarnym, problemami i przemianami wiejskiej kultury kulinarnej, kwestią zależności pożywienia a sacrum oraz obrzędowości. Badają polityczność produkcji i konsumpcji jedzenia, analizują turystykę kulinarną.