mały|Mapa rozsiedlenia ludności polskiej w 1916 Polacy na BiałorusiCzasem również – „mniejszość polska”, lub niepoprawnie – „Polonia na Białorusi”. – mniejszość narodowa stanowiąca według białoruskiego spisu powszechnego ok. 295 000 mieszkańców Republiki Białorusi. Według nieoficjalnych statystyk w granicach państwa Białoruś może mieszkać od 500 000 do 1 200 000 Polaków. Polacy są drugą po Rosjanach pod względem liczebności mniejszością narodową Białorusi.

Do historycznych uwarunkowań obecności i sytuacji polskiej mniejszości narodowej na Białorusi zalicza się: zmiany granic i systemów politycznych w XX wieku politykę rusyfikacyjna (Zabór rosyjski, Białoruś Radziecka) i polonizacyjna (Zachodnia Białoruś w okresie międzywojennym) przesiedlenia i migracje (Represje ZSRR wobec Polaków i obywateli polskich 1939–1946, Wysiedlenie Polaków z Kresów Wschodnich w latach 1955–1959) dyskryminację społeczno-ekonomiczną ludności polskiej w sowieckiej Białorusi

Wśród uwarunkowań współczesnych należy wymienić: koncentrację polskiej ludności na Grodzieńszczyźnie występowanie stereotypu Polak-katolik oraz przenikanie się polskości i białoruskości wśród części ludności katolickiej politykę rusyfikacyjną i presja ideologiczna władz Białorusi pod rządami Alaksandra Łukaszenki zwalczanie niezależnych organizacji polskich i rozwoju oświaty polskiej przez władze białoruskie

Polacy w Wielkim Księstwie Litewskim

Po przyjęciu chrześcijaństwa w 1387 roku nastąpił zwiększony napływ ludności polskiej na Litwę. Przybywali tam przedstawiciele polskiego duchowieństwa zakonnego i świeckiego, żołnierze, urzędnicy dworscy i mieszczanie. Wszystkie miasta białoruskie uzyskały prawo magdeburskie i uległy całkowitej polonizacji w XVII wieku. W XVII wieku nastąpiła też polonizacja szlachty białoruskiejFranciszek Bujak, Studja historyczne i społeczne, 1924, s. 77..

Rozmieszczenie Polaków na Białorusi thumb|Mapa ludności polskiej, 1912. E. Czyński, T. Tilinger’s. thumb|Odsetek ludności polskiej na Białorusi (spis białoruski z 2019) według rejonów, miast wydzielonych na prawach rejonów oraz miasta stołecznego thumb|Odsetek ludności polskiej na Białorusi (spis białoruski z 2009) według rejonów, miast wydzielonych na prawach rejonów oraz miasta stołecznego (te miasta umownie wskazane kółkami) thumb|Ludność polska na Białorusi (spis białoruski z 2009) według rejonów (miasta wydzielone na prawach rejonów oraz miasto stołeczne na prawach obwodu Mińsk są zsumowane z odpowiednim otaczającym rejonem)

Liczba ludności polskiej (według oficjalnych danych spisów białoruskich z 1999 r. i 2009 r.) według obwodów: Obwód spis 1999 % całejpopulacjiobwodu spis 2009 (ros.). % całejpopulacjiobwodu 20px Miasto Mińsk 17 000 1% 13 420 0,73% 15px Obwód brzeski 27 000 1,8% 17 539 1,25% 20px Obwód witebski 21 000 1,5% 11 141 0,91% 20px Obwód homelski 4000 0,3% 1958 0,14% 20px Obwód grodzieński 294 000 24,8% 230 810 21,52% 20px Obwód miński 30 000 1,9% 17 908 1,26% 20px Obwód mohylewski 3000 0,2% 1773 0,16% Suma 396 000 3,9 294 549 3,10% mały|Polacy na Białorusi w 2009 r. + Rozmieszczenie Polaków w rejonach obwodu grodzieńskiego (według danych oficjalnych spisów białoruskich z 1999 r. i 2009 r.) Rejon % według spisu 1999do ogółumieszkańców % według spisu 2009do ogółumieszkańców (ros.). 20px Oszmiański (Oszmiana) 11,87% 5,89% 20px Ostrowiecki (Ostrowiec) 10,38% 5,73% 20px Smorgoński (Smorgonie) 2,8% 2,00% 20px Iwiejski (Iwie) 24,65% 15,40% 20px Woronowski (Woronów) 82,96% 80,77% 20px Szczuczyński (Szczuczyn) 50,51% 46,38% 20px Lidzki (Lida) 39,52% 35,28% 20px Grodzieński razem z miastem Grodno (Grodno) 25,45% 21,71%20px Świsłocki (Świsłocz) 20,98% 20,47% 20px Brzostowicki (Brzostowica Wielka) 23,84% 21,69% 20px Wołkowyski (Wołkowysk) 28,17% 24,96% 20px Mostowski (Mosty) 21,29% 18,69% 20px Zelwieński (Zelwa) 25,58% 23,60% 20px Słonimski (Słonim) 3,35% 2,69% 20px Zdzięciolski (Zdzięcioł) 13,57% 9,28% 20px Nowogródzki (Nowogródek) 4,64% 4,22% 20px Korelicki (Korelicze) 1,95% 1,55%

+ Liczba Polaków na terenie Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej i Białorusi według radzieckich i białoruskich spisów powszechnych w latach 1926–2019 Spis 1926 Spis 1939 Spis 1959 Spis 1970 Spis 1979 Spis 1989 Spis 1999 Spis 2009 Spis 2019 liczebność % liczebność % liczebność % liczebność % liczebność % liczebność % liczebność % liczebność % liczebność % 97 498 2% 58 380 1,1% 538 881 6,69% 382 600 4,25% 403 169 4,23% 417 720 4,11% 395 712 3,94% 294 549 3,10% 287 693 3,10%https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/naselenie-i-migratsiya/naselenie/statisticheskie-izdaniya/index_17854/.

Polacy na Białorusi (od 1991) thumb|Andżelika Borys, przewodnicząca Związku Polaków na Białorusi, podczas kongresu EPL w Warszawie w 2009 roku thumb|Polacy z Białorusi podczas spotkania w siedzibie Klubu Inteligencji Katolickiej w Warszawie; druga od lewej Alina Jaroszewicz, prezes Oddziału Brzeskiego Związku Polaków na Białorusi; trzecia od lewej Teresa Soból, działaczka polska z Iwieńca Pierestrojka, a następnie rozpad ZSRR i uzyskanie przez Białoruś niepodległości, przyniosły „odwilż polityczną” umożliwiającą odrodzenie się polskości. W 1990 roku został założony Związek Polaków na Białorusi został (pierwszym prezesem został Tadeusz Gawin), choć za początek swego istnienia organizacja przyjmuje rok 1988. Lata 90. były najkorzystniejszym okresem dla rozwoju polskiej działalności. W tym okresie otwarte zostały dwie polskojęzyczne szkoły działające w systemie edukacji państwowej, powstała także druga organizacja – Polska Macierz Szkolna na Białorusi. Sytuacja pogorszyła się po dojściu do władzy Alaksandra Łukaszenki niechętnie nastawionego do niezależnej działalności obywatelskiej i nastawionego prorosyjsko.

Związek Polaków na Białorusi w najlepszych czasach zrzeszał blisko 20 tysięcy członków. Obecnie, po wydarzeniach 2005 roku w organizacji doszło do rozłamu na frakcję niezależną i lojalną wobec władz, co znacznie utrudnia funkcjonowanie całej mniejszości polskiej na Białorusi. Obok ZPB na Białorusi działają również inne organizacje polskie: Polska Macierz Szkolna, Republikańskie Społeczne Zjednoczenie „Harcerstwo” czy Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Lidzkiej.

Wprowadzenie w 2007 roku Karty Polaka dało możliwość tysiącom obywateli Białorusi potwierdzić swoją przynależność do narodu polskiego poprzez złożenie stosownej deklaracji w polskiej placówce dyplomatycznej na terenie Białorusi. Wprowadzenie Karty Polaka spowodowało protesty ze strony białoruskich władz. Przez państwowe media białoruskie kilkakrotnie przetaczały się negatywne kampanie medialne skierowane przeciwko Karcie Polaka, Polsce oraz przeciwko działaczom Związku Polaków na Białorusi Wirtualna Polonia. Wtorek 8 stycznia 2008..

Po sfałszowanych wyborach prezydenckich i protestach w 2020 roku nastąpiły masowe represje wobec środowisk opozycyjnych i niezależnych, w tym w stosunku do ZPB i innych polskich organizacji. Zapowiedziano także rusyfikację jedynych dwóch polskojęzycznych szkół funkcjonujących w publicznym systemie edukacji.

Oprócz polityki władz, niekorzystnym dla polskiej mniejszości czynnikiem jest także postępująca białorutenizacja Kościoła katolickiego na Białorusi historycznie kojarzonego z polską kulturą (przy czym należy wziąć pod uwagę, że wielu białoruskich Polaków nie zna dobrze języka polskiego). Język polski pozostaje obecny głównie w życiu religijnym diecezji grodzieńskiej. W archidiecezji mińsko-mohylewskiej w języku polskim sprawowane jest 16% nabożeństw.

Życie kulturalne Od 1991 roku corocznie na Białorusi odbywa się Konkurs Recytatorski im. Adama Mickiewicza „Kresy”. Organizatorem konkursu jest Podlaski oddział Stowarzyszenia „Wspólnota Polska” w Białymstoku. Konkurs poza granicami Polski odbywa się przy udziale organizacji polskich i polskich emigrantów. Na Białorusi takim partnerem jest Polska Macierz Szkolna w Grodnie.

W centrum Mińska corocznie odbywa się Święto Kultury Polskiej, w ramach festiwalu kultur narodowych. Festiwal odbywa się na Białorusi od 2016 roku i rozwijał się właśnie od świętowania kultury polskiejAleh Gruszecki Polacy świętowali na Białorusi // Gazeta Polska Codziennie: gazeta. – Warszawa: Forum S.A., 11.08.2016. – № 187. – S. 13..

Od 2017 roku w Mińsku odbywają się polsko-białoruskie czytania, prowadzone w ramach projektu „Narodowe Czytanie” – polska akcja społeczna, której celem jest popularyzacja wiedzy o polskiej literatury narodowej. Akcję zorganizował prezydent Polski Bronisław Komorowski w 2012 roku. Organizator akcji na Białorusi – Instytut Polski w Mińsku.

W listopadzie 2018 roku polska społeczność na Białorusi szeroko obchodziła 100-lecie niepodległości Polski. Szereg imprez odbył się w Mińsku, Grodnie, Brześciu, a także w małych miejscowościach, w których mieszkają przedstawiciele mniejszości polskiej. 11 listopada uczniowie grodzieńskiej Polskiej Szkoły Społecznej przy ZPB im. Króla Stefana Batorego dołączyli się do zorganizowanej przez polskie Ministerstwo Edukacji Narodowej światowej akcji „Rekord dla Niepodległej” – o 11:11 zaśpiewali hymn Polski. Na uroczystościach w Mińsku zebrało się kilkuset przedstawicieli diaspory polskiej, odbyło się wręczenie nagród zwycięzcom artystyczno-literackiego „Niepodległa. Niepokonana”. 12 listopada w Teatrze Wielkim opery i baletu w Mińsku z okazji Dnia Niepodległości odbyły się uroczystości z udziałem Rzeczypospolitej Polskiej, na których była obecna polska diaspora, przedstawiciele ambasad, duchowieństwa, wybitni działacze kultury i sztuki. Po pozdrowieniach od działaczy państwowych gościom został zaprezentowany balet „Szopeniana”, postawiony na utwory fortepianowe Fryderyka Chopina. Przyjęcia uroczyste przeprowadzili również konsulaty w Grodnie i Brześciu.

Przypisy

Bibliografia Kowalski M., 2002, Mniejszość polska na Grodzieńszczyźnie, mniejszość białoruska na Białostocczyźnie, [w:] C. Sadowska-Snarska (red.), Problemy rozwoju przygranicznych regionów wschodniej Polski, Wyd. Wyższej Szkoły Ekonomicznej w Białymstoku, Białystok, s. 89–104 (wersja sieciowa artykułu) A. Srebrakowski, Powstanie związku Polaków na Białorusi, [w:] Polska i Białoruś w XX wieku. Z dziejów Europy Środkowo-Wschodniej, red. E. Czapiewskiego i G. Straucholda, Wrocław 2009, s. 179–188 wersja sieciowa artykułu Gawin T., Polskie odrodzenie na Białorusi 1988–2005, Białystok 2010 Kłysiński K. Rugowanie polskości. Łukaszenka wobec polskiego szkolnictwa na Białorusi, Ośrodek Studiów Wschodnich, 2021

Linki zewnętrzne

Związek Polaków na Białorusi Portal Polaków na Białorusi Wspólnota Polska – Białoruś