mały|Tabaka Tabaka – sproszkowany tytoń, często wzbogacany kompozycjami aromatyzującymi, przeznaczony do zażywania przez nos. W odróżnieniu od papierosów, nikotyna wchłaniana jest nie przez płuca, ale przez śluzówkę nosa. Często tabaką niewłaściwie nazywane są tytonie do żucia lub ssania (snus). Osoba zażywająca tabakę to tabaczarz lub tabacznikPoradnia językowa..
Historia Zażywanie tabaki było praktykowane przez Indian obu Ameryk na długo przed przybyciem pierwszych Europejczyków na ich ziemie. Pierwsza europejska wzmianka pochodzi z roku 1497, z książki De Insularium Ritibus autorstwa zakonnika Romana Pane'a, który towarzyszył Kolumbowi podczas drugiej wyprawy. W czasie swojego pobytu na Hispanioli zauważył, że Indianie Taino inhalowali do nosa zmielony na proszek tytoń przez rozwidloną rurkę w kształcie litery Y.
Roślina tytoniu została przywieziona do Europy przez żeglarzy hiszpańskich i portugalskich. W Lizbonie w połowie XVI wieku tabaka była używana w medycynie przez lekarzy, którzy wierzyli, że zioło może wyleczyć zarówno kiłę, jak i raka. Uprawiali oni tytoń w swoich ogrodach i robili swoje własne tabaki. Jean Nicot, francuski ambasador w Lizbonie zaprzyjaźniony z jednym z portugalskich uczonych i botaników, zdobył od niego sławne ziele i próbkę tabaki, którą to następnie przesłał na francuski dwór królewski. Odbiorczynią zmielonego na pył tytoniu była królowa Francji, Katarzyna Medycejska, która cierpiała na chroniczną migrenę. Tabaka okazała się być dla niej niezawodnym lekarstwem i postanowiła nazwać otrzymaną roślinę „Herba Regina” (zioło królowej). Królowa nadała temu proszkowi bardzo wysoką pozycję społeczną, przez co w błyskawicznym tempie praktyka zażywania tabaki znalazła swoje miejsce na innych europejskich dworach.
Podczas wygnania, we Francji, tabakę odkrył król Karol II Stuart. Po powrocie w 1660 roku do Londynu przedstawił ją angielskiej arystokracji, co wkrótce doprowadziło do jej popularyzacji na Wyspach BrytyjskichRoyal College of Physicians of London, Tobacco Advisory Group Nicotine addiction in Britain, Royal College of Physicians of London, Londyn 2000, s. 3.. Tabaka stała się arystokratyczną formą używania tytoniu, zastępując powszechną praktykę palenia go.
W XVII i XVIII wieku w całej Europie dochodziło do wielu zakazów jej używania. Car Michał I zarządził, że osoby złapane na zażywaniu tabaki powinny być chłostane za pierwszym razem, gdy zostały przyłapane na przestępstwie, za drugim mają mieć obcinane nosy, zaś za trzecim miało dochodzić do egzekucjiJames A. Mackay, An encyclopedia of small antiques, Harper & Row, Nowy Jork 1975, s. 256.. W tym samym czasie we Florencji papież Urban VIII zarządził, że każdy uznany za winnego zażywania tabaki w kościele powinien być ekskomunikowany, ponieważ wierzył, że doprowadzanie organizmu do kichania zbyt przypominało seksualną ekstazęIan Gately, Tobacco: A Cultural History of How an Exotic Plant Seduced Civilization, Grove Press, Nowy Jork 2002, s. 80..
Wiek XVIII został szumnie przez wielu historyków nazwany „wiekiem tabaki”, ze względu na ogromną popularność tego wyrobu na świecie – porównywalną do palenia tytoniu w dzisiejszych czasach. Stało się to przez zdarzenie mające miejsce w 1702 roku, w którym to tabaka po raz pierwszy mogła być dostępna dla całej populacji. Angielska marynarka wojenna, u wybrzeży hiszpańskiego miasta Vigo, schwytała kilka tamtejszych statków. Hiszpańscy marynarze zostali „wykupieni” właśnie za tabakę. Wkrótce po powrocie do Anglii tamtejsi marynarze zaczęli przedstawiać tabakę portom i przybrzeżnym miastom Anglii.
W wieku XVIII była zażywana powszechnie: czynili tak monarchowie, artyści, uczeni. Królowa Charlotte, żona króla Jerzego III, była tak zafascynowana tabaką, że wkrótce otrzymała przezwisko „Charlotte Snuffy”. Jej syn, Jerzy IV, również uwielbiał tabakowy proszek. Zażywał odpowiedni rodzaj tabaki, w zależności od pory dniaFaye Strumpf, Limoges Boxes: A Complete Guide, Krause Publications, Iola 2000, s. 154.. Napoleon Bonaparte był znany z tego, że zażywał bardzo dużo i bardzo częstoBarry Edward O’Meara, Napoleon in exile: or, A voice from St. Helena, T.II, H.C.Carey & I.Lea, Filadelfia 1822, s. 181..
Mimo swojej długotrwałej dominacji na rynku produktów tytoniowych tabaka musiała ustąpić miejsca wyrobom dymnym na początku dziewiętnastego wieku. Przyczyną tego była epidemia cholery, na którą to lekarstwem (zgodnie z zaleceniami lekarzy) miał być dym tytoniowyMaria Trzeciakowska, Lech Trzeciakowski, W dziewiętnastowiecznym Poznaniu, Wyd. Poznaṅskie, Poznań 1982, s. 218..
Tabaka zdołała jednak głęboko zakorzenić się w kulturze wielu państw i narodów świata m.in. Zulusów, Mongołów, Szkotów, Bawarczyków, Kaszubów oraz mieszkańców Angoli i Nigerii.
Historia tabaki w Polsce thumb|Fabryka tabaczna Union Moda na zażywanie tabaki zawitała do Polski na początku siedemnastego wieku prawdopodobnie z Francji, stąd też nazwa proszku tytoniowego (fr. tabac-a-priser). Początkowo była ona popularyzowana wśród społeczności chłopskiej i mieszczańskiej przez handlarzy z Niemiec, Szkocji i Włoch.
Około roku 1620 młodzież polska rzuciła się do palenia i zażywania tabaki, o czym można przeczytać w kazaniu Birkowskiego do uczniów krakowskich.
Jakub I, król angielski, napisał dzieło Misokapnos (1619) przeciwko używaniu tytoniu i tabaki, wysyłając egzemplarz do króla Zygmunta III. Jezuici polscy – w celu wyśmiania Jakuba I – napisali odpowiedź pod tytułem Antimisokapnos, w której to stwierdzili, że tabaka nie może zaszkodzić zdrowiu, a z religijnego punktu widzenia jej zażywanie nie stanowi grzechu.
O tabace opowiada Jakub Haur za czasów Jana III Sobieskiego:
Od czasów saskich datuje się rzemieślnicza produkcja tabaki w Polsce.
Dnia 17 VII 1704 przywilej na produkcję tabaki otrzymał magistrat Sandomierza od Augusta II, podczas jego wizyty w tym mieście, co zapoczątkowało powstaniem pierwszej fabryki tabaki w Polsce.
Między ok. 1750–1775 rynek tabaczny był wolny od monopolu. W Opisie obyczajów za panowania Augusta III Jędrzeja Kitowicza dowiadujemy się o osiemnastowiecznych włoskich producentach tabaki z Warszawy – Syrakuzanie, Bizestim i braciach Fontana.
Tabaka od 1776 r. zaczęła stanowić dochód skarbowy przez zaprowadzenie monopolu na fabryki tabaczne. Rząd zawarł wtedy kontrakt na 6 lat ze spółką Dekert, Rafałowicz i Blank, która zobowiązała się sama sprowadzać materiał i zakładać fabryki tytoniu i tabaki, a także stworzyć ogólnokrajową sieć magazynów. Wytwarzaniem tabaki zajęto się w Poznaniu, Warszawie, Korcu i KielcachFeliks Koneczny, Dzieje administracji w Polsce w zarysie, Okręgowa Szkoła Policji Państwowa Ziemi Wileńskiej, Wilno, 1924..
W Królestwie Polskim pod zaborem rosyjskim od roku 1816 zaczął funkcjonować nowy monopol tytoniowy. Dzierżawcami byli m.in. Leon Newachowicz i Leopold Kronenberg, a fabryki ulokowano w Powązkach pod Warszawą (przeniesiona potem do Sielc), Krośniewicach, Lublinie, Augustowie i DziałoszynieIrena Kostrowicka, Jerzy Tomaszewski, Historia gospodarcza Polski XIX i XX wieku, Książka i Wiedza, 1984, s. 130.. Monopol został zniesiony w 1861 r., co przyczyniło się do powstania na wolnym rynku warszawskiej fabryki UnionJ. Happen, Fabryka wyrobów tabacznych towarzystwa „UNION” w Warszawie (w: Tygodnik Illustrowany nr. 314), 1874., czy działalności w Lublinie żydowskiego fabrykanta KrasuckiegoKrawiecka 41 (w: Scriptores, nr 2/2003)..
Ziemie polskie znajdujące się pod zaborem austriackim znalazły się w obrębie monopolu należącego do AustriiWacław Tokarz, Galicya w początkach ery józefiańskiej w świetle ankiety urzędowej z roku 1783, 1909.. W zaborze pruskim istniał wolny rynek, w którym to funkcjonowali tacy fabrykanci jak Goldfarb (Starogard) czy G.A.Schleh (Poznań)Leszek Łuczak, W obłoczkach błękitnego dymku, Kwartet, Poznań 2002, ..
Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości fabrykacją tabaki zajął się Polski Monopol Tytoniowy, który produkował kilka jej gatunków: Napoleonkę, Virgińską jasną, Virgińską ciemną, Zdrowia, Pomorską jasną i Pomorską Ciemną, Mazurską i Gdańską.. W okresie PRL pozostały tylko dwie ostatnie, pierwotnie wytwarzane w Fabryce Tytoniu i Tabaki w Raciborzu, a następnie przeniesione do Wytwórni Wyrobów Tytoniowych w PoznaniuStanisław Berezowski, Geografia ekonomiczna Polski, PWN, Warszawa 1978, s. 301..
W roku 1996 został wprowadzony zakaz produkcji i sprzedaży tabaki zgodnie z Ustawą o ochronie zdrowia przed następstwami używania tytoniu i wyrobów tytoniowych.. Zakaz został zniesiony w 2000 r..
W Polsce tabaka odcisnęła swoje piętno, gdyż została zauważona przez poetę Adama Mickiewicza. W Panu Tadeuszu można bowiem znaleźć wiele scen, w których w centrum uwagi jest tabaka. Występuje w arii, w operze Stanisława Moniuszki Straszny Dwór. W Polsce tabaka jest szczególnie popularna na Pomorzu oraz na Śląsku (dawniej również na Warmii i w Wielkopolsce). Wśród Kaszubów jest tradycyjną używką, natomiast śląscy górnicy często zażywają ją w kopalniach celem oczyszczenia dróg oddechowych.
Sposób zażywania mały|Francuski rysunek satyryczny z 1824 komentujący popularność tabaki wśród kobiet W zależności od uwarunkowań kulturowych tabakę zażywa się w różnoraki sposób.
W Europie powstał specjalny savoir-vivre w celu umiejętnego korzystania z proszku tytoniowego, trzymania tabakierki czy odpowiedniej oprawy zażywania w zależności od okazji.
Najbardziej popularnymi sposobami są: zażycie z grzbietu dłoni z miejsca pomiędzy kciukiem, palcem wskazującym a nadgarstkiem, nasypanie tabaki w miejsce zwane tabakierką anatomiczną, wzięcie szczypty palcem wskazującym i kciukiem, skorzystanie ze specjalnie stworzonej do tego celu łyżeczki.
Wśród plemion indiańskich Ameryki Południowej czy ludów Tajlandii popularnym jest zażywanie tabaki za pomocą rurki.
Akcesoria tabaczane thumb|upright|Kaszubski rożek tabaczny Tabakiera – pojemnik przeznaczony do przechowywania tabaki. Wykonywane z różnych materiałów, m.in.: drewna, rogów, metali, skóry, plastiku, macicy perłowej.
Buteleczka do tabaki – uważana przez niektórych jako wymysł chińskiej kultury, jednak jest to również powszechnie stosowane naczynie przez niemieckich tabaczarzy. Chiński wariant jest wyjątkowo ozdobny i misternie wykonany z materiałów tj. jadeit, bursztyn, koral, cloisonné, szkło, nefryt, porcelana, kwarc, turkus, Niemiecka odmiana, najczęściej robiona jest z kolorowego szkła lub jako ceramika. Łyżeczka do tabaki – używane do przetransportowania tabaki z tabakierki prosto do nosa. Bawarska maszyna do zażywania tabaki (niem. Bayerische Schnupfmaschine) – tradycyjne urządzenie z mechanizmem katapultowym, używane w Bawarii. Tabaczna tarka – było to proste metalowe urządzenie do podręcznego mielenia, używane przez osoby, które wykonały własną tabakę karotową. Rzemieślnicy z Dieppe (Francja), europejskiej stolicy wyrobów z kości słoniowej, wykonywanali artystyczne tarki znane do dziś, zaś w Holandii i Niemczech, z taką samą gracją przygotowywano podobnej jakości wyroby ozdabiane drewnem. Tobacznik i denica – specjalnie wytworzone do celów wyrabiania własnej tabaki, długi kij oraz chropowata w środku misa. W kulturach pozaeuropejskich występują również rurki do zażywania. Indianie Ameryki Południowej używają rurek wykonanych z drewna, zaś w Tajlandii metalowych rurek w kształcie litery U. Dodatkowo u niektórych plemion afrykańskich tabakę przechowuje się w skórzanych woreczkach (u plemienia Bachapins zwanych sibbáta).
Święta Mistrzostwa Polski w Zażywaniu Tabaki (zwane również Chmieleńską Biesiadą z Tabaką albo „świętem tabaki”) – doroczny festyn organizowany w Chmielnie od roku 2003. W czasie jego trwania jury wybiera osobę, która zostanie mistrzem zażywania. Liczy się m.in. prezencja na scenie, ubiór oraz sposób zażycia proszku tytoniowego.