Zamek Kazimierzowski – renesansowy zamek w Przemyślu, na Wzgórzu Zamkowym wznoszącym się na południowy zachód od Starego Miasta, położony na wysokości 270 m n.p.m.

Palatium i rotunda Bolesława Chrobrego Pomiędzy 1018-1026 rokiem Bolesław Chrobry, zbudował w miejscu obecnego zamku murowaną romańską rotundę i przylegające do niej palatium (pałac). Pałac Chrobrego otaczał wał obronny. Technologia murów pałacu i rotundy w Przemyślu odpowiada warsztatom budowlanym pracującym w monarchii Piastów i ma analogię do technologii znanej z murów pierwszej katedry krakowskiejZ. Pianowski, M. Proksa, Przedromańskie palatium i rotunda na Wzgórzu Zamkowym w Przemyślu, Przemyśl 2003, s. 62.. Technologiczne podobieństwo (technika płytkowa) wskazuje też podobieństwo murów palatium w Przemyślu do rotundy św. Feliksa i Adaukta na WaweluZ. Pianowski, M. Proksa, Najstarsze budowle Przemyśla. Badania archeologiczno-architektoniczne do roku 2006, Rzeszów 2008, s.23. Palatium ma zewnętrzne wymiary 33,5 m na 16 m, z przylegającą doń wspólną ścianą rotundą z absydą o średnicy zewnętrznej ok. 7,9 m i wewnętrznej 4,5 mE. Sosnowska, Analiza porównawcza stratygrafii i architektury rotundy i palatium na Wzgórzu Zamkowym w Przemyślu, [w:] Przemyśl wczesnośredniowieczny, red. E. Sosnowska, Warszawa 2010, s. 231-241.. Palatium Chrobrego miało dwie kondygnacjeE. Kubica-Kabacińska, Problem genezy i chronologii wczesnośredniowiecznych budowli przemyskich, [w:] Przemyśl wczesnośredniowieczny, red. E. Sosnowska, Warszawa 2010, s. 302 n., a forma pałacu i rotundy ma analogie w architekturze monumentalnej Piastów w Wielkopolsce. W 1214 roku gród został zajęty przez księcia Leszka Białego.

Zamek gotycki Kazimierza Wielkiego Pierwszy murowany zamek został wzniesiony na wzgórzu po roku 1340, za panowania Kazimierza Wielkiego w miejscu drewniano-ziemnego grodu. Zamek Kazimierza Wielkiego został zbudowany w stylu gotyckim. Z tego okresu do dziś zachowała się jedynie ostrołukowa brama wjazdowa oraz fundamenty gotyckiej wieży na planie kwadratu o boku 9,2 m. Zamek został uszkodzony w 1498 roku podczas najazdu Stefana III Wielkiego na czele wojsk Hospodarstwa Wołoskiego.

Zamek bastejowy Piotra Kmity Zamek rozbudowano i zmodernizowano podczas odbudowy w latach 1514–1553. Przeprowadził ją Piotr Kmita z Sobienia, wzmacniając obronność zamku poprzez dobudowę w naróżach trzech cylindrycznych baszt ze strzelnicami. Miejsce gotyckiej bramy wjazdowej zajął dwupiętrowy budynek bramny. Wzmocniony przez niego zamek posiadał plan czworoboku z okrągłymi basztami na narożach, a w narożniku południowym starszą czworoboczną wieżę. Poniżej zamku znajdował się ufortyfikowany drewniany przygródek, do którego prowadził z zamku most przerzucony nad fosą.

W latach 1612–1631 starosta Marcin Krasicki zlecił być może Galeazzo Appianiemu przeprowadzenie modernizacji zamku. Podwyższono baszty północną i wschodnią dodając im attyki oraz przebudowano skrzydło północno-wschodnie wznosząc murowany budynek mieszkalny z krużgankami w przyziemiu. Przebudowano przygródek wnosząc baszty murowane że strzelnicami. Zamek na tyle wzmocniono, że nie zdobyli go Kozacy Chmielnickiego, Szwedzi i Węgrzy Jerzego II Rakoczego.

W 1678 roku starosta Marcin Kazimierz Kątski umieścił na zamku zbrojownię. W 2 poł. XVII wieku podejmowano kolejne próby wzmocnienia obronności zamku.

W latach 1759–1762 starosta Stanisław Poniatowski zburzył kurtynę południowo-zachodnią oraz baszty kwadratową południową i okrągłą zachodnią. Pomiędzy nimi zbudował nowy mur pomniejszający dziedziniec o ok. 10 metrów. Do budynku bramnego dodano przypory.

Podczas rozbiorów w XIX wieku na zamku mieściły się austriackie koszary i więzienie. W latach 1865–1867 wykonano remont skrzydła północno-wschodniego i baszty północnej. Zburzono też drugie piętro bramy zamkowej. W 1884 roku zamek objęło na swoją siedzibę Przemyskie Towarzystwo Dramatyczne „Fredreum”.

Pod koniec XX wieku odbudowano częściowo mur kurtynowy od strony południowo-zachodniej i obie baszty przy tej kurtynie. Na dziedzińcu odsłonięto zarys romańskiej rotundy i palatium powstałego w XI wieku pod koniec panowania Bolesława Chrobrego. W 2012 r. zapoczątkowano prace nad wyeksponowaniem tych reliktów oraz odkrytej w trakcie prac romańskiej bazyliki trzynawowej mylnie określanej niegdyś jako tzw. cerkiew Wołodara. W ostatnich latach pojawiła się koncepcja pełnej odbudowy zamku z okresu jego największej świetności (XVII w.).

Galeria

Przypisy

Linki zewnętrzne K. Stala: Uwagi w kontekście ostatnich odkryć w rotundzie i palatium na Wzgórzu Zamkowym w Przemyślu, Wiadomości Konserwatorskie 25/2009 Przemyskie Centrum Kultury i Nauki ZAMEK Zamek Kazimierzowski w Przemyślu

Archiwalne widoki zamku w bibliotece Polona

Kategoria:Architektura I Rzeczypospolitej (województwo ruskie) Kategoria:Zabytki nieruchome w Przemyślu Kategoria:Zamki w województwie podkarpackim Kategoria:Zamki ziemi przemyskiej Kategoria:Zamki i pałace starostów grodowych I Rzeczypospolitej Kategoria:Budynki niemieszkalne w Przemyślu