thumb|Obraz Kazimierza Sichulskiego Kabaret szalony. W prawej górnej części autor ulokował sylwetkę Karola Frycza z wielkimi nożycami thumb|Wnętrze Cukierni Lwowskiej (Jama Michalika) w Krakowie, ul. Floriańska 45, według projektu Karola Frycza. Stan z 1911 Karol Frycz (ur. 29 marca 1877 w Cieszkowach, zm. 30 sierpnia 1963 w Krakowie) – polski malarz, scenograf i reżyser teatralny, grafik, historyk sztuki, reformator i współtwórca nowoczesnej polskiej scenografii, autor wielu prac z zakresu dekoracji wnętrz. Był wychowawcą i mistrzem dla wielu polskich scenografów.
Życiorys Edukacja Pochodził ze spolonizowanej rodziny von Fritsch wyznania kalwińskiego, pochodzącej z Saksonii, osiadłej w XVIII w. na Śląsku. Był synem powstańca styczniowego i pamiętnikarza Kazimierza Frycza oraz Heleny Trzetrzewińskiej. Uczył się w gimnazjum św. Anny w Krakowie, a maturę zdał w Bochni. Studiował architekturę w Technische Universität München (1896–1898). W 1902 roku ukończył ze złotym medalem wydział malarstwa w krakowskiej Szkole Sztuk Pięknych. Był uczniem m.in. wybitnych artystów polskiego modernizmu: Stanisława Wyspiańskiego, Józefa Mehoffera i Leona Wyczółkowskiego. Równolegle studiował historię sztuki na Uniwersytecie Jagiellońskim. W latach 1902–1904 uczył się w Cesarsko-Królewskiej Szkole Rzemiosła Artystycznego (k.k. Kunstgewerbeschule) w Wiedniu pod kierunkiem Alfreda Rollera. W latach 1904–1905 kontynuował naukę w Académie Julian w Paryżu i w szkole Williama Morissa w Londynie. W okresie 1905–1912 uczestniczył w pracach Towarzystwa Polska Sztuka Stosowana, a w latach 1905–1912 był członkiem kierownictwa tego towarzystwa.
„Wystrzyganki” Jedną z technik plastycznych, których Frycz nauczył się podczas nauki w wiedeńskiej Kunstgewerbeschule, była wycinanka. Technika ta była przez Frycza stosowana niezależnie od znanej wcześniej wycinanki ludowej. Artysta tworzył obrazy dekoracyjne z kolorowych papierów i wzorzystych wyklejek. Najstarszą znaną pracą Frycza w tej technice był (wykonany z fragmentów kolorowych papierów introligatorskich − głównie marmurków − w tonacjach granatowo-brązowo-fioletowych) obraz „Kwoka z pisklętami”, sygnowany i datowany: K. Frycz, Wiedeń 17 I V 903. Frycz stosował więc tę technikę już około 9 lat przed wprowadzeniem kolażu do malarstwa przez kubistów. Artysta chętnie sięgał po tę technikę już od początku swojej krakowskiej działalności malarskiej, którą rozpoczął w 1904. Teofil Trzciński wspominał, że Karol „bawił się komponowaniem obrazków, wykonanych bez użycia jakichkolwiek farb”. Także Marian Turwid wspominał swoje zaskoczenie efektem, jaki dawała ta technika: „W pierwszym lokalu Polskiej Sztuki Stosowanej, u Jerzego Warchałowskiego przy ul. Wolskiej wisiały swego czasu obrazy Frycza, których kształt i świetna barwa okazywały się przy obejrzeniu z bliska... skrawkami kolorowego papieru”.
O upodobaniu Frycza wzmiankował tekst pierwszego programu kabaretu Zielony Balonik (7 października 1905). W recytacji Jana Stanisławskiego znalazła się żartobliwa aluzja do prac Frycza:
Aluzje do tego rodzaju prac Frycza znajdowały się wielokrotnie w tekstach następnych programów (5 grudnia 1905 − piosenka o odnawianiu Wawelu; w kuplecie Noskowskiego zatytułowanym „Nie widział kto Karola Frycza gdzie?” (w programie z 17 listopada 1906) zauważano: „...spiesząc ku drzwiom coś pilnie strzygł”). Na obrazie Sichulskiego Kabaret szalony, na którym przedstawił on twórców kabaretu z charakterystycznymi dla nich atrybutami, można zauważyć Frycza biegnącego z potężnymi nożycami. Tadeusz Boy-Żeleński z uznaniem pisał o Fryczu: „Mistrz wszelakiej «wystrzyganki»”. „Wystrzyganki” Frycza zdobiły także ściany lokalu Michalika. Po 1907 nie odnotowano żadnej wystrzyganki w twórczości Frycza.
Zachowane w zasobach Muzeum Narodowego w Krakowie obrazy Frycza, wykonane techniką wystrzyganek, są prezentowane na ważnych wystawach. Perliczki w ogrodzie pokazano w Sukiennicach z okazji jubileuszu 150-lecia Akademii Sztuk Pięknych, a Kwokę z pisklętami na brukselskiej wystawie Art Nouveau polonais w 1997. Obydwa dzieła były prezentowane na ekspozycji Polska-Japonia 1919−1999 (pokazywanej w Tokio, Osace, Warszawie i Krakowie w latach 1999−2000).
„Teka Melpomeny” W 1904, wspólnie z Kazimierzem Sichulskim, Witoldem Wojtkiewiczem, Stanisławem Kuczborskim, Antonim Procajłowiczem, Stanisławem Rzeckim, podczas spotkań w krakowskiej Cukierni Lwowskiej stworzył zbiór karykatur aktorów „Teka Melpomeny”. Frycz był także autorem plakatu reklamującego to wydawnictwo. Dochód ze sprzedaży egzemplarzy zbioru został przeznaczony na zasilenie aktorskiej kasy emerytalnej. thumb|Jama Michalika: Odrzwia lokalu oraz polichromie (fot. 1910−1911) wg projektu Karola Frycza
Jama Michalika i Zielony Balonik Od 1905 Karol Frycz związał się z kabaretem Zielony Balonik, który powstał w cukierni należącej do Apolinarego Jana Michalika. W związku z tym, że lokal ów nie posiadał okien, artyści nadali mu nazwę Jama Michalika. Pierwszym większym cyklem przedstawień była „Restauracja Wawelu” Witolda Noskowskiego z rysunkami Karola Frycza. Podczas programów kabaretu prezentowano specjalnie na tę okazję przygotowywane satyryczne obrazki, które żartobliwie komentowano. Głównymi ich autorami byli Kazimierz Sichulski i Karol Frycz. Frycz pełnił w „Zielonym Baloniku” także funkcje aktora i literata. Gdy w pierwszych latach istnienia kabaretu artyści postanowili zorganizować teatrzyk kukiełkowy – Szopkę krakowską, Frycz był jej współtwórcą.
Karola Frycza – jako jednego z mistrzów satyry – wspominał Adam Grzymała-Siedlecki:
Podczas zleconej przez cukiernika przebudowy lokalu (1910−1911) Frycz wykonał projekt aranżacji i koncepcji wykończenia wnętrz. Zaprojektował meble, drzwi, witraże, lustro, kominek, zegar, lampy i kandelabry. Wspólnie z Kazimierzem Sichulskim ozdobili wnętrze obrazami, a Frycz wykonał polichromie na ścianach. Karol Frycz wykonywał polichromie w innych kawiarniach, ale także kościołach i pałacach, m.in. w kościele św. Marii Magdaleny w Szczucinie (1908) i dworze Jana Hupki w Niwiskach (1912).
Lata 20. i 30. XX wieku W 1906 Karol Frycz debiutował jako scenograf w teatrze krakowskim. Zaprojektował dekoracje do Peleasa i Melisandy. W 1907 był organizatorem i autorem oprawy plastycznej ceremonii pogrzebowej Stanisława Wyspiańskiego. Z tej okazji Frycz zaprojektował ozdoby krypty na Skałce i dekoracje miasta.
Gdy w 1906/1907 Arnold Szyfman (późniejszy dyrektor warszawskiego Teatru Polskiego) tworzył w Krakowie własny teatrzyk kabaretowy pod nazwą „Figliki”, Frycz dołączył do twórców. Frycz wykonał dekorację sali teatralnej w tym teatrze oraz dekoracje m.in. do Księcia Niezłomnego, Beatryks Cenci, Ślubów panieńskich. Przedsięwzięcie jednak szybko zbankrutowało. Od 1907 był sekretarzem Towarzystwa Artystów Polskich „Sztuka”.
W latach 1908–1912 Frycz wykonał wiele prac z zakresu dekoracji wnętrz, polichromii – w kościołach, pałacach, kawiarniach. W roku 1912 przebywał w Afryce. W 1913 pracował w Warszawie. Realizował scenografie dla Teatru Polskiego (w latach 1913–1931 wykonał opracowania plastyczne Irydiona [premiera 29 stycznia 1913], Balladyny, Burzy Williama Shakespeare’a, Grzegorza Dyndały, Lekarza mimo woli) oraz Teatru Małego. We wrześniu 1913 wyjechał do Afryki i przebywał tam do lutego 1914. Podczas I wojny światowej zajmował się renowacją zabytków Sandomierza.
W okresie 1919–1921 pełnił funkcje dyplomatyczne na Dalekim Wschodzie. Był radcą kulturalnym polskiego poselstwa w Tokio, a także attaché kulturalnym przy komisarzu RP na Syberii. Był wówczas wykładowcą na wyższych uczelniach: w Tokio, Kioto i Osace. W 1921 powrócił do kraju i podjął współpracę z Teatrem Polskim i Teatrem Małym w Warszawie. Debiutem reżyserskim Frycza była Ziemia nieludzka (1923). W 1926 wykonał opracowanie plastyczne dla dwóch sztuk granych w Théâtre Ambigu w Paryżu. thumb|Karol Frycz (1937) Od 1930 był profesorem krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych. W latach 1931–1933 współpracował także z Teatrem Narodowym, a w 1933 przeprowadził się na stałe do Krakowa, gdzie w okresie 1933−1935 był scenografem w Teatrze im. Słowackiego. W krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych utworzył Katedrę Sztuki Dekoracyjnej i Kostiumologii (jako pierwszą w Polsce). W latach 1935–1939 był dyrektorem Teatru im. Juliusza Słowackiego w Krakowie.
Lata 40 i 50. XX wieku II wojnę światową Frycz spędził w Krakowie, pracując w Muzeum Czapskich. Od 1946 pracował jako scenograf, głównie w teatrach krakowskich, ale także w Warszawie, Poznaniu, Wrocławiu, Katowicach, Szczecinie i innych miastach polskich
W latach 1945–1946 ponownie sprawował funkcję dyrektora Teatru im. Juliusza Słowackiego w Krakowie. W 1957 – z okazji pięćdziesięciolecia pracy na scenach polskich – otrzymał godność honorowego dyrektora Teatru im. Juliusza Słowackiego w Krakowie.
U schyłku życia 1 października 1960 przeszedł na emeryturę.
Zmarł 30 sierpnia 1963 w Krakowie, pochowany na cmentarzu Salwatorskim (sektor SC13, rząd 1, nr grobu 6).
mały|Grób Karola Frycza na cmentarzu Salwatorskim w Krakowie Pośmiertnie (1967) wydano tom jego artykułów o teatrze i sztuce. Prace Karola Frycza znajdują się w zbiorach w Muzeum Narodowego oraz w Muzeum Historycznym Miasta Krakowa.
Charakterystyka twórczości W pracach scenograficznych Frycz zrezygnował z wykorzystywania uniwersalnych dekoracji płóciennych. Rozpoczął od stylu secesyjnego, przenosząc go na formy teatralne. Wprowadził do polskiego teatru nowy, niestosowany w XIX wieku rodzaj dekoracji trójwymiarowej. Typ ten rozpowszechnił się w polskim teatrze. W swoich pracach umiejętnie operował oświetleniem i bogatą kolorystyką. Polski teatr zawdzięcza Fryczowi także stylizowane historyczne kostiumy (szczególnie molierowskie).
Był wysokiej kultury znawcą sztuki, jednym z pierwszych we współczesnym tego słowa znaczeniu scenografów w polskim teatrze. Był wychowawcą i mistrzem wielu polskich scenografów.
Realizacje scenograficzne W krakowskim teatrze opracował scenografię między innymi do spektakli: Śluby panieńskie Fredry (1906) Beatryks Cenci Słowackiego (1936) Wesele Figara de Beaumarchais’go (1937) Wesele Wyspiańskiego (1946) Wiśniowy sad Czechowa (1954)
Do najciekawszych jego prac scenograficznych zaliczane są: Książę Niezłomny (1906), Krakowiacy i Górale Jana Nepomucena Kamińskiego (1913), Wyzwolenie (1916), Pan de Pourceaugnac (1918), Nie-Boska komedia (1919), Hamlet (1922 i 1947), Wesele Figara (1922 i 1937), Pan Jowialski (1923), Sen nocy letniej (1923), Cyrano de Bergerac (1924), Świętoszek (1925 i 1946), Otello (1925), Wariat i zakonnica (1926), Sługa dwu panów (1927), Juliusz Cezar (1928), Wielki kram (1929), Krakowiacy i Górale Wojciecha Bogusławskiego (1929), Volpone (1930), Wesele (1932), Lilla Weneda (1935), Wielki Fryderyk (1936), Złota Czaszka (1936), Tragedia o polskim Scylurusie (1936), Mizantrop (1939), Powrót syna marnotrawnego (1947), Mazepa (1949). Ostatnimi realizacjami scenograficznymi Frycza były opracowania do Pana Jowialskiego (1959) i baletu Giselle (1960).
Ordery i odznaczenia Order Sztandaru Pracy I klasy (19 lipca 1955) „za zasługi w dziedzinie kultury i sztuki”. Order Sztandaru Pracy II klasy (22 lipca 1949) „za zasługi położone dla Narodu i Państwa w dziedzinie kultury i sztuki”. Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (27 listopada 1929)M.P. z 1929 r. nr 276, poz. 638 „za zasługi na polu sztuki”. Złoty Krzyż Zasługi (15 czerwca 1946) „za wybitne zasługi w dziedzinie Teatru i Sztuki na terenie całego kraju”. Medal 10-lecia Polski Ludowej (28 stycznia 1955) – Uchwała Rady Państwa nr 0/245 – na wniosek Ministra Kultury i Sztuki, s. 1655. Złoty Wawrzyn Akademicki (5 listopada 1935) „za szerzenie zamiłowania do polskiej literatury dramatycznej”.
Nagrody