14 dywizjon artylerii konnej (14 dak) – oddział artylerii konnej Wojska Polskiego w II Rzeczypospolitej.
Oddział utworzony został w Górze Kalwarii 14 lipca 1920 jako 9 dywizjon artylerii konnej. W czasie wojny polsko-bolszewickiej jego 1 bateria walczyła w obronie Warszawy, uczestniczyła w wyprawie za Słucz, gdzie toczyła walki pod Rohaczewem i pod Ostróżkiem. W okresie pokoju dywizjon dwukrotnie zmieniał nazwę: w 1921 na 8 dak, a w 1927 na 14 dywizjon artylerii konnej. Jednostka stacjonowała na terenie Okręgu Korpusu Nr III( bateria 3 w Ostrołęce na terenie Okręgu Korpusu Nr I w garnizonie Białystok. Pod względem wyszkolenia fachowego dywizjon podporządkowany był dowódcy 3 Grupy Artylerii. W czasie kampanii wrześniowej walczył w składzie macierzystej Podlaskiej Brygady Kawalerii.
Wojenne tradycje 14 dak W czerwcu 1920 podjęto decyzję o sformowaniu dla 9 Brygady Jazdy dywizjonu artylerii konnej. Na jego dowódcę wyznaczony został ppłk Czesław Tabortowski. Miejscem organizacji nowego dak miała się stać bateria zapasowa artylerii konnej w Górze Kalwarii. W tym też miesiącu, w Krakowie, przystąpiono do organizacji „baterii krakusów”, ale na początku sierpnia zapadła decyzja przeniesieniu jej do Góry Kalwarii, włączeniu w skład 9 dak i przemianowaniu na jego 1 baterię. Mimo iż w sierpniu bateria nie osiągnęła pełnej gotowości marszowej, to z powodu zbliżania się do Warszawy wojsk bolszewickich, została użyta do obrony stolicy.
W końcu sierpnia gotowość do działań osiągnęło dowództwo dywizjonu. We wrześniu jednobateryjny 9 dak przewieziono koleją na Wołyń i włączono w struktury 9 BJ. Do większych walk doszło dopiero podczas zagonu na Korosteń. W czasie jego trwania artyleria wspierała pułki jazdy walczące nad Słuczą i odpierające kontrataki wojsk sowieckich. 27 września 1/9 dak wyróżniła się w boju o Rohaczów, a w dniach 1–2 października pod Ostróżkiem. Szlak bojowy dywizjon zakończył w rejonie Korostenia.
Mapy walk dywizjonu (baterii)
Dywizjon w okresie pokoju
thumb|Koszary dywizjonu. Stan w roku 2012
Struktura organizacyjna i podległość Po zakończeniu działań wojennych 9 dywizjon artylerii konnej kwaterował w rejonie Przeworska. W maju 1921 przetransportowany został koleją do Białegostoku i rozmieszczony w koszarach po 4 Mariampolskim pułku huzarów przy ulicy Bema 100. Miesiąc później, na wniosek pułkownika Gustawa Orlicz-Dreszera, przemianowany został na 8 dywizjon artylerii konnej.
27 kwietnia 1922 jego 1 bateria została przekazana do 10 dak, a w jej miejsce utworzona została w Białymstoku nowa bateria. Podobny los spotkał 2 baterię, która w 1924 przekazana została do 12 dywizjonu artylerii konnej. W tym samym roku rozwiązano 3 baterię. Niemal przez cały okres międzywojenny dywizjon był oddziałem dwubateryjnym. Składał się z drużyny dowódcy, plutonu łączności, kwatermistrzostwa oraz 1. i 2 baterii. 3 baterię odtworzono dopiero w 1937 w Ostrołęce na bazie 2 baterii rozwiązywanego 12 dak. Z uwagi na szczupłość pomieszczeń w Białymstoku, stacjonowała ona nadal w Ostrołęce w koszarach 5 pułku ułanów. W 1927, rozkazem Departamentu III Artylerii MSWojsk. L. 2000/Org. og., 8 dak został przemianowany na 14 dywizjon artylerii konnej.
W okresie międzywojennym dywizjon kilkakrotnie zmieniał swoją podległość. Od kwietnia do października 1921 wchodził w skład 2 pułku artylerii konnej. Następnie został podporządkowany dowództwu VIII Brygady Jazdy, a od l924 – 1 Dywizji Kawalerii. W 1929 dywizjon wszedł w skład Brygady Kawalerii „Białystok”, przemianowanej w I937 na Podlaską Brygadę Kawalerii.
Kultura i rozrywka w dywizjonie Mimo iż Białystok był dość dużym miastem, życie towarzyskie i kulturalne w dywizjonie nie należało do zbyt urozmaiconych. Szeregowi w sposób zorganizowany chodzili do kina „Polonia”, a w salach Ogniska organizowano dla nich przedstawienia w wykonaniu Zespołu Artystycznego Towarzystwa Gimnastycznego Sokół. W świetlicy dywizjonowej znajdowały się wybrane tytuły prasy codziennej oraz czasopism. W latach trzydziestych na wyposażeniu świetlicy znajdował się radioodbiornik, gramofon oraz duża liczba gier planszowych.
Główną rozrywkę kadry stanowiły imprezy organizowane przede wszystkim przez 42 pułk piechoty, 10 pułk ułanów i Składnicę Materiałów Intendenckich nr 13. Chętnie uczęszczano też na koncerty, zabawy, odczyty oraz spotkania towarzyskie organizowane przez Okręg PCK w Białymstoku, Polski Biały Krzyż, Towarzystwo Wiedzy Wojskowej, Towarzystwo Gimnastyczne Sokół, koło białostockie Rezerwistów i Byłych Wojskowych RP.
Istotnym wydarzeniem w życiu jednostki były obchody święta dywizjonowego. Dziennikiem Rozkazów MSWojsk. nr 16 z 19 maja 1927, poz. 174 zostało ono wyznaczone na 12 lipca – datę powstania oddziału. W tym dniu dywizjon zazwyczaj przebywał na poligonie, co znacznie utrudniało zorganizowanie uroczystości.
Szkolenie w dywizjonie Wyszkolenie 14 dywizjonu artylerii konnej było na ogół dobrze oceniane przez przełożonych. Inspekcja prowadzona na przełomie 1927/1928 przez gen. Gustawa Orlicz-Dreszera stwierdziła znaczny wzrost poziomu wyszkolenia w stosunku do lat poprzednich. Dobrze oceniono przygotowanie instruktorskie kadry, znajomość taktyki artylerii i wyszkolenie ogniowe. Bardzo dobrze oceniono umiejętności jeździeckie. W protokole pokontrolnym podkreślono sprawne i szybkie wykonywanie działoczynów. Słabiej oceniono współdziałanie z innymi broniami. Na niskim poziomie prowadzone były też wykłady. Dobrze oceniono organizację szkolenia w okresie trwania „szkół ognia” organizowanych w obozie ćwiczebnym „Pohulanka” i OC „Leśna”.
Uzbrojenie i wyposażenie dywizjonu thumb|Armata wz. 02 – podstawowe uzbrojenie dywizjonu W chwili formowania dywizjon wyposażony został w rosyjskie 3-calowe armaty wz. 02, które po „przekoszulkowaniu” i modernizacji pod oznaczeniem wz. 02/26 pozostały na wyposażeniu oddziału aż do wybuchu II wojny światowej. Amunicja przewożona była w jaszczach amunicyjnych produkcji włoskiej, a w skrzyni mieściły się 64 naboje. Naboje były nabojami zespolonymi. Używano granatów (w tym przeciwpancernych), szrapneli, pocisków dymnych i pocisków wskaźnikowych do wstrzeliwania się. Stosowano dwa rodzaje ładunków miotających – normalny i zmniejszony.
W każdej baterii do osłony działonów podczas prowadzonych walk znajdowała się sekcja ciężkich karabinów maszynowych Hotchkiss wz. 25 na taczankach. W każdej baterii artylerii konnej była też radiostacja typu N2T zamontowana na taczankach łączności wz.36. Na osobistym wyposażeniu żołnierza znajdował się hełm francuski wz. 15 „Adrian” i szabla wz. 21. Żołnierz był wyposażony w karabin kbk Mauzer wz.98 wraz z bagnetem. Lance typu francuskiego wykorzystywane były raczej w uroczystościach i w marszu, a nie do walki. Służyły do oznaczania numeracji dywizjonu i baterii na postoju.
Sport w dywizjonie thumb|Zawody Związku Jeździeckiego Oficerów Artylerii Konnej w Warszawie 1931 – płk Jan Maciej Bold wręcza nagrodę zwycięzcy konkursu otwarcia por. Ludwikowi Pyrowiczowi z 14 dak W końcu 1919 powstało „Towarzystwo – Sport Konny”, którego inicjatorem i założycielem był dowódca artylerii konnej płk Leon Dunin-Wolski. Towarzystwo ustanowiło puchar przechodni artylerii konnej z żetonem. W 10 rocznicę istnienia artylerii konnej, w Warszawie, odbyły się sześciodniowe uroczystości, w których brały udział wszystkie dywizjony. 10 października 1928 rozpoczęły się zawody podoficerów i szeregowych. W konkursie hippicznym szeregowców 2. miejsce zdobył bomb. Cudowski, a w „rąbaniu” szablą bomb. Jaroszewicz. Na poligonie w Rembertowie odbył się trójbój artyleryjski. Polegał on na tym, że wszystkie działony stały na stanowiskach, konie były rozebrane i przywiązane do koniowiązów, siodła i uprzęże złożone, a broń stała w kozłach. Na sygnał do startu należało zaprząc i zaprzodkować, ruszyć z miejsca galopem, przebyć 1200 m trasę pokonując rów, most, wał i rzeczkę. Dodatkowo należało wykonać zmianę dyszla, koła oraz koni w zaprzęgu, później, po odprzodkowaniu, oddać z każdego działa 6 strzałów do dwóch tarcz. W zawodach tych działon z 14 dak zajął 3. miejsce. Także w październiku odbywały się „Militari” o mistrzostwo artylerii konnej. W „biegu z płotami” na dystansie 2100 metrów 1. miejsce zajął kpt. Świeczyński na klaczy „Rachela”. W kolejnych dniach rozgrywano konkursy hippiczne w Łazienkach. Polegały one na pokonaniu 14 przeszkód wysokości 1,15 metra i szerokości 3 metrów w tempie 350 metrów na minutę. Pierwsze miejsce zajął por. Sokołowski na wałachu „Majdan”, drugie kpt. Świerczyński na klaczy „Roma”, trzecie miejsce por. Pyrowicz na wałachu „Paskarz”. W konkursie zespołowym 1. miejsce zajął 14 dak, a indywidualnie najlepszym jeźdźcem dywizjonu był por. Gątkiewicz na wałachu „Makat”. Na zakończenie zawodów inspektor armii gen. Juliusz Rómmel i prezes Związku płk Leon Dunin-Wolski wręczyli zwycięzcom nagrody, puchary i żetony.
Zawody jeździeckie odbywały się też w macierzystym garnizonie, a organizatorem corocznie była inna jednostka wojskowa. W 1937 Minister Spraw Wojskowych zatwierdził nagrody za udział we współzawodnictwie o miano najlepszej baterii artylerii konnej – buńczuk dla mistrzowskich baterii o zaprzęgu konnym. Buńczuk 14 dak prawdopodobnie zachował się i znajduje się w prywatnych zbiorach. Nie można ustalić kiedy i która bateria zdobyła ten buńczuk, ponieważ nie zachowała się dokumentacja.
W dniu św. Huberta organizowano zawody myśliwskie. Na uroczystości zapraszani byli oficerowie i podoficerowie rezerwy, którzy emocjonalnie lub służbowo związani byli z dywizjonem. Zawody obejmowały strzelanie z broni palnej na strzelnicy i pogoń „za lisem” po trasie od 5 do 15 kilometrów. Po dekoracji zwycięzcy zasiadano do suto zastawionego stołu. Po powrocie do koszar dalszy ciąg spotkania towarzyskiego kontynuowano w kasynie oficerskim.
Obsada personalna i struktura organizacyjna w marcu 1939StanowiskoStopień, imię i nazwiskodowódca dywizjonuppłk dypl. Tadeusz ŻyborskiI zastępca dowódcymjr Michał Borekadiutantkpt. Adam Włodzimierz Gątkiewiczlekarz medycynykpt. lek. Wojciech Zawłockilekarz weterynariikpt. Józef Wiechowskioficer zwiadowczypor. Leon HyżyII zastępca dowódcy (kwatermistrz)kpt. Szczęsny Rawiczoficer mobilizacyjnykpt. adm. (art.) Leonidas Jarnowieckioficer administracyjno-materiałowykpt. Wiktor Eustazy Zahorskioficer gospodarczykpt. int. Henryk Witold Kuehnoficer żywnościowyp.o. chor. Zdzisław Grodzickidowódca plutonu łącznościkpt. Andrzej Roman Tadeusz Paulodowódca szkoły podoficerskiejkpt. Bronisław Przyłuskizastępca dowódcypor. Zygmunt Julian Tazbirdowódca plutonuppor. Ryszard Konieczkodowódca plutonuppor. Edmund Mieczysław Zielińskidowódca 1 bateriip.o. ppor. Tomasz Bernard Ignacy Lerchenfelddowódca 2 bateriipor. Bolesław Domysławskidowódca 3 bateriikpt. Tomasz Skarżyńskidowódca plutonupor. Adam Jan Czerniakna kursiepor. Witold Korbel
14 dak w kampanii wrześniowej thumb|Podlaska BK w 1938
Mobilizacja Mobilizację dywizjonu rozpoczęto 24 sierpnia 1939, w ramach mobilizacji alarmowej, w grupie żółtej w terminie od A+20 do A+24 w Białymstoku. 3 bateria z plutonem kolumny amunicyjnej mobilizowana w Ostrołęce, w tej samej grupie, w terminie A+20, przez 5 pułk ułanów. Dodatkowo w tej samej grupie w terminie od A+36 do A+42, 14 dak mobilizował dla Podlaskiej Brygady Kawalerii w Białymstoku: drużynę parkową uzbrojenia nr 343 kolumnę taborową kawaleryjską typ II nr 356 kolumnę taborową kawaleryjską typ II nr 357 warsztat taborowy nr 343. W ramach I rzutu mobilizacji powszechnej w do 5 września zmobilizowano: pluton marszowy 1/3 dywizjonu artylerii konnej pluton marszowy 1/4 dywizjonu artylerii konnej pluton marszowy 1/14 dywizjonu artylerii konnej.