Wojna domowa w Finlandii (fiń. Suomen sisällissota) – wewnętrzny konflikt zbrojny w dopiero co powstałym Królestwie Finlandii w pierwszej połowie 1918 roku pomiędzy siłami Czerwonych (punaiset), wspieranych przez radziecką Rosję a siłami Białych (valkoiset), wspieranych przez Niemcy.

Geneza Głównym czynnikiem, który wpłynął na wybuch wojny domowej, była I wojna światowa. To pod jej wpływem Imperium Rosyjskie przeszło kryzys, który poskutkował rewolucją lutową, a następnie październikową roku 1917. Kryzys spowodował wybuch walk o władzę w dużej części Europy Wschodniej, w tym w Wielkim Księstwie Finlandii. Finlandia była o tyle ważnym elementem dotychczasowego Imperium, o ile dostarczała surowce, produkty przemysłowe, żywność i siłę roboczą dla ciągle rozrastającej się stolicy Rosji, Piotrogrodu (Sankt Petersburg)Upton 1980, s. 62–144, Apunen 1987, s. 47–404, Haapala 1995, s. 11–13, 152–156, Klinge 1997, s. 483–524, Meinander 2012, s. 7–47.

Kraj jeszcze przed 1918 rokiem stał się miejscem ścierania się wpływów Cesarstwa Niemieckiego i Rosjan. Niemcy, dążąc do destabilizacji Imperium Rosyjskiego, wspierali finansowo ruchy rewolucyjne dążące do likwidacji samodzierżawia (w tym Partię Socjalistów-Rewolucjonistów i bolszewików), ale również ugrupowania separatystyczne, co w przypadku Finlandii ograniczyło się do ugrupowań głoszących hasła proniemieckie i pangermańskieUpton 1980, s. 62–144, Apunen 1987, s. 47–404, Haapala 1995, s. 11–13, 152–156, Pipes 1996, s. 113–149, Klinge 1997, s. 483–524, Lackman 2000, s. 54–64, Lackman 2009, s. 48–57, Meinander 2012, s. 7–47 (odnoszące się do szwedzkojęzycznej mniejszości w Finlandii). Niemcy w łatwy sposób mogli wpływać na sytuację wewnętrzną Finlandii, wykorzystując do tego konflikt fińsko-rosyjski, który narodził się u progu XX wieku. Konflikt wywołała rusyfikacja, która spotkała szczególny opór ze strony fińskich Szwedów (do dzisiaj są dość liczną mniejszością narodową w Finlandii), którzy skupieni w grupach anarchistycznych utworzyli antyrosyjski ruch oporu. Niemcy w trakcie wojny przeszkolili i wykorzystali w antyrosyjskich działaniach bojowych grono ochotników pochodzenia fińskiego i szwedzkiego. Z ochotników fińskich Niemcy sformowali 27 Królewski Pruski Batalion Jegrów. Niemcy nawiązali też potajemnie kontakt ze szwedzką grupą nacjonalistyczną SvecomanUpton 1980, s. 13–15, 30–32, Alapuro 1988, s. 110–114, 150–196, Haapala 1995, s. 20–27, 230–232, Klinge 1997, s. 483–524, Jussila, Hentilä & Nevakivi 1999, Lackman 2000, Jutikkala & Pirinen 2003, s. 397, Jussila 2007, s. 81–150, 264–282, Soikkanen 2008, s. 45–94, Lackman 2009, pp. 48–57, Ahlbäck 2014, s. 254–293, Haapala 2014, s. 21–50, Lackman 2014, s. 216–250.

Wzrost napięcia politycznego Główną przyczyną wzrostu napięcia politycznego pośród Finów była autokratyczna struktura rządów imperatorskich oraz pogłębiający się kryzys na wsiApunen 1987, s. 73–133, Alapuro 1988, s. 29–35, 40–51, Haapala 1995, s. 49–69, 90–97, Kalela 2008a, s. 15–30, Kalela 2008b, s. 31–44, Engman 2009, s. 9–43, Haapala 2014, s. 21–50. Znaczna była różnica kulturowa między Finami a słowiańskimi RosjanamiApunen 1987, s. 73–133, Alapuro 1988, s. 19–39, 85–100, Haapala 1995, s. 40–46, Kalela 2008a, s. 15–30, Kalela 2008b, s. 31–4. Duży wpływ na kształtowanie się fińskiej tożsamości narodowej miały nowe ideologie, szczególnie socjalizm, socjalliberalizm i nacjonalizmApunen 1987, s. 73–133, Haapala 1995, s. 49–69, 245–250, Klinge 1997, s. 250–288, 416–449, Kalela 2008a, s. 15–30, Kalela 2008b, s. 31–44, Haapala 2014, s. 21–50. Dużym poparciem cieszyła się czerpiąca zarówno z socjalizmu jak i fińskich tradycji narodowych oraz religijnych, Socjaldemokratyczna Partia Finlandii. Partia zrzeszała coraz liczniejszą klasę robotniczą i stawiała opór względem postępującej rusyfikacji krajuApunen 1987, s. 242–250, Alapuro 1988, s. 85–127, 150–151, Haapala 1992, s. 227–249, Haapala 1995, s. 49–77, 218–225, Klinge 1997, s. 289–309, 416–449, Vares 1998, s. 38–55, Olkkonen 2003, s. 517–521, Kalela 2008a, s. 15–30, Kalela 2008b, s. 31–44, Tikka 2009, s. 12–75, Haapala & Tikka 2013, s. 72–84, Haapala 2014, s. 21–50. Kręgi robotnicze stały się szczególnie silne po wojnie rosyjsko-japońskiej i rewolucji 1905 roku – wydarzenia te umożliwiły organizację strajku generalnego. Strajk zmusił władze carskie do ustępstw wobec Finów, a partię socjaldemokratyczną uczynił najpotężniejszym (względem odsetku populacji) ruchem socjalistycznym na świecie. Największe grono zwolenników socjalistów stanowili pracownicy przemysłowi i rolniHaapala 1995, s. 62–69, 90–97, Klinge 1997, s. 250–288, 428–439, Nygård 2003, s. 553–565, Kalela 2008a, s. 15–30, Payne 2011, s. 25–32, Haapala 2014, s. 21–50.

Reformy, które nastąpiły po strajku, były krokiem w stronę liberalizacji politycznej i społecznej Wielkiego Księstwa Finlandii – utworzono jednoizbowy parlament, a obywatele (w tym kobiety) zyskali prawa wyborcze. W wyborach do fińskiego parlamentu socjaldemokraci uzyskali aż 50% miejsc. Odwilż nie trwała jednak długo. Gdy car opanował sytuację rewolucyjną na większości obszarów Imperium, wznowił proces rusyfikacyjny Finów, ponadto rozwiązał parlament i zarządził nowe wyboryApunen 1987, s. 242–250, Alapuro 1988, s. 85–100, 101–127, 150–151, Alapuro 1992, s. 251–267, Haapala 1995, s. 230–232, Klinge 1997, s. 450–482, Vares 1998, s. 62–78, Jutikkala & Pirinen 2003, s. 372–373, 377.

Rewolucja lutowa

Proces rusyfikacji został zatrzymany poprzez abdykację cesarza Mikołaja II w następstwie rewolucji lutowej. Bezpośrednim powodem upadku samowładztwa był kryzys spowodowany porażkami wojennymi w wojnie z Niemcami i zmęczeniem wojną mieszkańców kraju. W miejsce władcy władzę objął parlament, Duma i Rząd Tymczasowy Rosji zdominowany przez prawicę. Legalność nowego rządu została zakwestionowana przez Piotrogrodzką Radę Delegatów Robotniczych i Żołnierskich, co z kolei zapoczątkowało okres dwuwładzyUpton 1980, s. 51–54, Ylikangas 1986, s. 163–164, Pipes 1996, s. 75–97, Jussila 2007, s. 230–243. Rząd Tymczasowy przywrócił Finom autonomię. Scena polityczna Finlandii była wówczas mocno podzielona. Lewica składała się głównie z partii socjaldemokratycznej, do której należeli zarówno reformiści i rewolucyjni socjaliści. Prawica była jeszcze bardziej zróżnicowana, dzieliła się na liberałów (ci z kolei dzielili się na liberałów gospodarczych i socjalliberałów) i konserwatystów. Szwedzi reprezentowani byli głównie przez konserwatywną Szwedzką Partię Ludową broniącą praw dawnej szlachty. Istniała też agrarystyczna Partia Centrum. Bolszewizm wśród Finów był stosunkowo mało popularny i był popierany głównie pośród robotników, szczególnie tych na emigracji zarobkowej w PiotrogrodzieAlapuro 1988, s. 85–132, Haapala 1995, s. 56–59, 142–147.

W nowym parlamencie i senacie absolutną większość zdobyła partia socjaldemokratów, która władzą podzieliła się z prawicą i centrumKirby 2006, s. 150. Dużymi wpływami cieszyły się też radykalne grupy robotnicze, które tworząc rady robotników i żołnierzy podważały autorytet parlamentuHaapala 1995, s. 221, 232–235, Haapala 2008, s. 255–261. Środowiska te wykorzystały chaos porewolucyjny do walki o poprawienie bytu robotników, organizując szeroko zakrojoną serię demonstracji i strajków, żądając ośmiogodzinnego dnia pracyUpton 1980, s. 95–98, 109–114, Haapala 1995, s. 155–159, 197, 203–225. Rząd nie przyjął postulatów strajkujących, a jego funkcjonowanie zostało poważnie utrudnione przez wstrzymanie importu zboża z rozpadającej się Rosji. Obawiając się klęski głodu senat wprowadził racjonowanie i kontrolę cen żywności. Kryzys żywnościowy wywołał kolejne protesty mieszkańcówUpton 1980, s. 95–98, 109–114, Ylikangas 1986, s. 163–172, Alapuro 1988, s. 163–164, 192, Haapala 1995, s. 155–159, 203–225.

Bitwa o przywództwo W lipcu 1917 roku jeden z liderów socjaldemokratycznych, Oskari Tokoi uchwalił w Senacie ustawę o władzy, która rozpoczęła walkę o władzę między socjaldemokracją a konserwatystamiUpton 1980, s. 163–194, Alapuro 1988, s. 158–162, 195–196, Keränen et al. 1992, s. 35, 37, 39, 40, 50, 52 którzy nie mogli się pogodzić z tak dużą przewagą lewicy w parlamencie i senacieUpton 1980, s. 163–194, Alapuro 1988, s. 158–162, 195–196, Keränen et al. 1992, pp. 35, 37, 39, 40, 50, 52, Haapala 1995, s. 229–245, Klinge 1997, s. 487–524, Kalela 2008b, s. 31–44, Kalela 2008c, s. 95–109, Siltala 2014, s. 51–89. Ustawa zwiększyła władzę parlamentu, w którym zdecydowaną większość stanowiła lewica oraz zmniejszyła wpływ Rosji na krajowe sprawy autonomii fińskiej. Socjaldemokraci zdecydowali, że Tymczasowy Rząd Rosji będzie określać tylko zagraniczną i wojskową politykę Finlandii. Ustawę socjaldemokratów poparli agraryści, niektórzy działacze prawicy i inni niesocjaliści żądający fińskiej suwerenności. Ustawie sprzeciwili się tylko konserwatyści i niektórzy przedstawiciele bardziej prawicowych grup. Konserwatyści zbojkotowali następnie działania parlamentu i zrzekli się swoich mandatówKeränen et al. 1992, s. 50, Haapala 1995, s. 229–245, Klinge 1997, s. 502–524, Kalela 2008b, s. 31–44, Kalela 2008c, s. 95–109, Jyränki 2014, s. 18–38.

thumb|240px|Biała Gwardia, 1918 rok Działania fińskich socjaldemokratów znalazły poparcie Lenina i bolszewików, którzy spiskowali przeciwko Rządowi Tymczasowemu. Lenin po kryzysie czerwcowym schronił się nawet na terenie Finlandii. Rząd Tymczasowy Rosji odrzucił ustawę o władzy i zwiększył obecność wojskową na terenie autonomii. Rosjanie we współpracy z fińskimi konserwatystami ogłosili nowe wybory i rozwiązali zdominowany przez lewicę parlament. W wyborach, które odbyły się w październiku tego samego roku, socjaldemokraci stracili absolutną większość. Doprowadziło to do radykalizacji ruchu robotniczego i niechęci socjalistów do nowego parlamentuUpton 1980, s. 163–194, Kettunen 1986, s. 9–89, Alapuro 1988, s. 158–162, 195–196, Alapuro 1992, s. 251–267, Keränen et al. 1992, s. 35, 37, 39, 40, 50, 52, Haapala 1995, s. 229–245, Klinge 1997, s. 502–524, Haapala 2008, s. 255–261, Kalela 2008b, s. 31–44, Kalela 2008c, s. 95–109, Siltala 2014, s. 51–89.

Wraz z narastaniem sporu między socjaldemokratami a konserwatystami powstały dwa zwalczające się ugrupowania paramilitarne. Biała Gwardia została zorganizowana przez konserwatywnych przemysłowców i właścicieli ziemskich, broń zapewnili im Niemcy. Czerwona Gwardia z kolei skupiła działaczy związków zawodowych i partii robotniczych, broń zapewnili im bolszewiccy RosjanieUpton 1980, s. 195–230 Alapuro 1988, s. 151–167, Manninen 1993c, Haapala 1995, s. 237–243, Hoppu 2009b, s. 112–143, Haapala & Tikka 2013, s. 72–84.

Rewolucja październikowa

thumb|180px|Żołnierze piechoty Czerwonej Gwardii Rewolucja październikowa zorganizowana przez towarzysza Lenina doprowadziła do przejęcia władzy w Rosji przez bolszewików. Nowy rząd Rosji zawarł z Niemcami pokój, kończąc tym samym udział kraju w I wojnie światowej (traktat brzeski)Keränen et al. 1992, s. 36, Pipes 1996, s. 113–149, Lackman 2000, s. 86–95, Lackman 2009, s. 48–57. W wyniku rewolucji październikowej fiński parlament upadł, a porewolucyjny parlament zdominowany przez ruch robotniczy niemal natychmiast wprowadził ustawę o ośmiogodzinnym czasie pracy i powszechnym prawie wyborczym w wyborach samorządowychUpton 1980, s. 264–342, Keränen et al. 1992, s. 66–67, Haapala 1995, s. 235–243. W opozycji do lewicy 27 listopada konserwatyści powołali swój gabinet, na czele którego jako premier stanął Pehr Evind Svinhufvud. Rząd zdobył poparcie Niemców i zaczął organizować siły Białej Gwardii. Niemcy sprzedali białogwardzistom 70 tysięcy sztuk karabinów i artylerii oraz zorganizowali przerzut fińskich ochotników walczących dotychczas z Rosjanami na teren krajuUpton 1980, s. 264–342, 383–466, Keränen et al. 1992, s. 59, 62–63, 66, 68, 70, Manninen 1993b, s. 96–177, Manninen 1993b, s. 393–395.