Wojna grecko-turecka (tur. Türk-Yunan Savaşı, Front zachodni wojny o niepodległość Turcji tur. Türk Kurtuluş Savaşı Batı Cephesi) – działania wojenne w latach 1919–1922 w zachodniej Azji Mniejszej, wywołane przez zbrojną agresję Grecji na terytorium Turcji, zakończone ostatecznie traktatem w Lozannie (Szwajcaria).

Impulsem do podjęcia agresji przez Grecję była klęska Imperium Osmańskiego w wyniku I wojny światowej. Rząd w Atenach widział możliwość zaanektowania obszarów Turcji zamieszkiwanych częściowo przez ludność grecką i konsekwentną realizację Megali Idea – planu budowy Wielkiej Grecji. Plany ekspansji do Azji Mniejszej w początkowej fazie były popierane przez zwycięskie mocarstwa. Szczególną rolę w skłonieniu Grecji do interwencji, a zwłaszcza w jej kontynuacji w zakresie wykraczającym poza międzynarodowy mandat, odegrała Wielka BrytaniaNaczelny dowódca L. Paraskievopoulos, już po fakcie, informował oburzonego niesubordynacją Eleutheriosa Venizelosa, że przekroczono granice, wskazane traktatem z Sevres oraz zajęto tereny etnicznie niegreckie, na wyraźne życzenie brytyjskiego dowództwa w Konstantynopolu. Źródło: Stefanos Sarafis. „o ELAS”, wyd.1999 str. 11..

Rozpoczęta w maju 1919 roku inwazja grecka na wybrzeża Jonii oraz zajęcie Smyrny (Izmiru) zapoczątkowały wojnę.

W wyniku wojny przegranej militarnie przez Grecję nastąpił kryzys polityczny, gospodarczy i ludnościowy w Grecji zakończony upadkiem monarchii i wprowadzeniem republiki. Traktat z Lozanny z 1923 roku, rewidujący na korzyść Turcji postanowienia traktatu z Sèvres z 1920 roku, zawierał postanowienia o wymianie ludności pomiędzy Grecją a Turcją. W konsekwencji tereny zachodniej Anatolii (starożytna Jonia) oraz Pontu musiało opuścić ok. 1,5 mln Greków, którzy zamieszkiwali te ziemie nieprzerwanie od 2500 lat. Z Grecji wysiedlono równolegle ok. 250–300 tys. muzułmanów różnych narodowości. Wymiana, do której przyłączyła się także Bułgaria, oparta została ściśle na kryterium wyznania. Nie objęła okręgu Konstantynopola i całej Tracji, gdzie obowiązywać miała dobrowolność.

Motywy polityki Grecji wobec Turcji na terenie zachodniej Anatolii Podstawowym powodem podjęcia działań zbrojnych Grecji wobec Imperium Osmańskiego była chęć zrealizowania idei, jaka przyświecała Grekom od czasów odzyskania niepodległości w 1830: Megali Idea – Wielkiej Idei (wyzwolenia – zjednoczenia w jednym państwie wszystkich ziem uważanych za greckie). Ruch, realizowany przez kolejne rządy w Atenach polegał na stopniowym przyłączaniu do Grecji wszystkich ziem zamieszkiwanych przez ludność grecką od czasów starożytnych i restauracji Bizancjum ze stolicą w Konstantynopolu. W ten sposób konsekwentnie poszerzane było terytorium Grecji, co przybrało szczególnie spektakularny obrót w czasie wojen bałkańskich (1912–1913). W latach tych Imperium Osmańskie straciło na rzecz Serbii, Bułgarii i Grecji prawie wszystkie terytoria europejskie, zaś granice Grecji powiększyły się niemal dwukrotnie.

thumb|170px|left|Elefterios Wenizelos thumb|300px|Mapa etniczna Turcji 1911 thumb|300px|Statystyka narodowościowa Turcji według danych oficjalnych w 1914 według wilajetów – Grecy odrzucają te dane jako rażąco fałszywe thumb|300px|Megali Idea – Roszczenia terytorialne Grecji przedstawione na paryskiej konferencji pokojowej (1919) przez Elefteriosa Wenizelosa thumb|300px|Wojsko greckie wkracza do Smyrny (Izmiru) 15 maja 1919 Megali Idea przyczyniła się do rozpowszechnienia się w społeczeństwie nastrojów nacjonalistycznych i dążenia do włączenia do Grecji także terenów z ludnością grecką w Jonii, Tracji, Konstantynopolu i Poncie. Zwolennikiem „Grecji dwóch kontynentów i pięciu mórz” (rozciągającej się nad morzami Marmara, Czarnym, Jońskim, Egejskim i Śródziemnym) był urzędujący od 1916 (po raz czwarty) premier Grecji Elefterios Wenizelos.

Na podjęcie decyzji o wojnie miała wpływ trudna sytuacja, w jakiej znaleźli się Grecy w Turcji w miarę rozwoju ruchu młodotureckiego. Tereny Zachodniej Anatolii i Pontu zamieszkiwali od czasów starożytnych w liczbie ok. 2,5 mln. Pod wpływem nacjonalizmu, jaki rozpowszechnił się w Turcji w XIX w. nastąpiły procesy, które zburzyły dotychczasową koegzystencję różnych narodowości. Ruch młodoturecki pod hasłami liberalizmu i modernizacji kraju, odwoływał się do nacjonalistycznych haseł panturkizmu. Mniejszości narodowe (Grecy, Ormianie, Arabowie) z kolei od roku 1916 żądały pełnej niepodległości, opierając się na haśle samostanowienia narodów wysuwanym przez Ententę, co oznaczało w praktyce rozbiór Imperium Osmańskiego na zasadzie rozgraniczenia etnicznegoWobec pozbawienia Turcji posiadłości europejskich po wojnach bałkańskich (z wyjątkiem okręgu Adrianopola (Edirne)) dotyczyło to wyłącznie ziem arabskich we władzy Turcji (późniejsze: Palestyna, Jordania, Irak, Syria, Liban i część ziem Arabii Saudyjskiej ze świętym miastem islamu Mekką), a także etnicznie mieszanych terenów Azji Mniejszej – tzw. Wielkiej Armenii, Konstantynopola (Stambułu) i wybrzeży Azji Mniejszej (Jonia, Pont), zamieszkanych przez Turków i chrześcijańskich Greków i Ormian.. Podział stref wpływów na terenie azjatyckich posiadłości Imperium Osmańskiego przewidywała zawarta 16 maja 1916 tzw. umowa Sykes-Picot.

Hasło wyzwolenia chrześcijan w imperium osmańskim było oficjalnym celem politycznym wypowiedzenia Turcji wojny przez Imperium Rosyjskie. Mniejszość chrześcijańska w Turcji była traktowana instrumentalnie jako narzędzie polityki zagranicznej Rosji. Stąd też należący do Kościołów wschodnich Ormianie i Grecy byli traktowani przez nacjonalistów tureckich jako zagrożenie dla integralności terytorialnej i samego istnienia państwa tureckiego. Po wypowiedzeniu Turcji wojny przez Rosję (4 listopada 1914) i pozostałe państwa Ententy, w 1915 rząd młodoturecki rozpoczął budowę państwa o charakterze etnicznie tureckim. Jako pierwsi ofiarą tej polityki padli Ormianie, którzy w latach 1915–1917 zostali poddani eksterminacji w czystkach etnicznych określanych jako rzeź Ormian (w tym okresie dotknęło to także Greków pontyjskich). Europejscy Grecy też nieraz doświadczyli krwawych tureckich represji, ponadto wieści pochodzące od ormiańskich i pontyjskich świadków tych wydarzeń wzbudziły głęboki niepokój odnośnie do ich własnej przyszłości. W czasie I wojny światowej nie nastąpiły żadne działania wojenne pomiędzy Grecją a Imperium Osmańskim. Grecja pomimo nabytków terytorialnych wojen bałkańskich nie graniczyła bowiem bezpośrednio z Turcją i nie znajdowała się z nią w stanie wojny w okresie 1914-1919.

Udział Eleutheriosa Venizelosa w konferencji pokojowej w Paryżu Zawarcie 30 października 1918 rozejmu w Mudros między państwami Ententy a Imperium Osmańskim, narzucającego Turcji twarde warunki rozejmowe, było przesłanką decyzji o okupacji przez wojska greckie okręgu Smyrny w Azji Mniejszej. W rozbiorze państwa osmańskiego obok Grecji i Wielkiej Brytanii miały uczestniczyć Włochy, Francja oraz na wschodzie Armenia.

W czasie konferencji pokojowej w Paryżu Elefterios Wenizelos domagał się przyznania Grecji Izmiru (Smyrny), Tracji oraz Epiru północnego. W czasie konferencji pojawiły się spory między sojusznikami, dotyczące ustalania granic stref wpływów greckich i włoskich w Azji Mniejszej (w kwietniu 1917 okręg Izmiru, o który szczególnie zabiegała Grecja, został przyznany Włochom). Grecki premier apelował również o przekazanie Konstantynopola pod kontrolę międzynarodową (mandat Ligi Narodów). W razie spełnienia tego postulatu, razem z przekazaniem Grecji Smyrny oraz Tracji zachodniej i wschodniej, Wenizelos był skłonny zrezygnować z roszczeń do Dodekanezu i północnego Epiru. W maju 1919 Wenizelos, w rozmowach z francuskim premierem Georges’em Clemenceau, prezydentem USA Woodrowem Wilsonem i premierem Wielkiej Brytanii Davidem Lloyd George’em, poruszył kwestię prześladowań niemuzułmanów w regionie Smyrny, „przedstawiając je jako wyjątkowo dramatyczne”.

Przed ostatecznym ustaleniem stref wpływów w Turcji wojska włoskie wylądowały w Antalyi i skierowały się w kierunku Izmiru. Krok ten z niepokojem przyjął nie tylko rząd grecki, ale i koła rządowe brytyjskie, francuskie i amerykańskie. W tym kontekście rządy tych krajów wyraziły zgodę na podjęcie przez Grecję interwencji w Turcji. Zwolennikiem takiego rozwiązania był zwłaszcza premier Wielkiej Brytanii.

Interwencja grecka Początek interwencji Wojska greckie zajęły Izmir (największy ośrodek greckiej społeczności w Turcji) 15 maja 1919, pod osłoną wojsk Ententy. Jako przyczynę interwencji podano ochronę greckiej społeczności w regionie. W dniu zajęcia miasta doszło do walk z oddziałami tureckimi, w których zginęło 350 osób. Opór turecki był niewielki. Armia turecka wycofała się w głąb lądu, na wschód. Ludność grecka i ormiańska miasta wojska desantowe przyjęła jak wyzwolicieli, wyrażając nadzieję na przyłączenie Smyrny do Grecji. Na terenie Izmiru zaczęto tworzyć grecką administrację, co spotykało się z oporem pomijanych przy dzieleniu stanowisk miejscowych Turków. Zaczęli oni wspierać tworzący się turecki ruch oporu. Tendencji tej nie zdołały odwrócić działania greckiego komisarza Aristidesa Stergiadisa, który chcąc załagodzić sytuację zaoferował część pozycji w sądownictwie Turkom (narażając się tym z kolei Grekom). Postawa Stergiadisa należała do wyjątków, gdyż administracja grecka stosowała represje i ograniczenia wobec tureckiej ludności cywilnej. Do zimy 1919 wojska greckie przygotowywały nową ofensywę, która miała zlikwidować turecki ruch oporu i zwiększyć stan posiadania Greków w Azji Mniejszej.

Traktat w Sèvres thumb|300px|Podział Anatolii i Tracji według Traktatu z Sèvres

Tereny oddane:

Ponadto obszary zaznaczone liniami pionowymi – strefy wpływów: Linią ciągłą zaznaczony zrewidowany traktatem w Lozannie 1923 przebieg granic Turcji Wiosną 1920, po zakończeniu konferencji w San Remo, plany rozbioru Turcji dyskutowane wcześniej w gronie sojuszników, zostały ujawnione. W sierpniu 1920 zawarto je w traktacie pokojowym podpisanym w Sèvres.

10 sierpnia 1920 sułtanat podpisał traktat (nie został on ratyfikowany przez Turcję), w którym zrzekł się na rzecz Grecji Tracji Wschodniej, aż do Chatalji. Turcja zrzekła się również na rzecz Grecji praw do wysp Imbros i Tenedos, zachowując Konstantynopol, morze Marmara i wąski pas europejskiego terenu na zachód od Konstantynopola. Cieśnina Bosfor miała być zdemilitaryzowana i administrowana przez Międzynarodową Komisję. Okręg Smyrny miał pozostać pod nominalną zależnością sułtana, jednak pod własną flagą i z własnym lokalnym parlamentem. Po pięciu latach mieszkańcy Smyrny mieli zadecydować w plebiscycie nadzorowanym przez Ligę Narodów o ewentualnym przyłączeniu do Grecji. Elefterios Wenizelos był pewien, że plebiscyt zakończy się sukcesem Greków, dzięki migracjom Greków z innych regionów Turcji do okręgu Smyrny. W Grecji sukcesy wojskowe w Azji Mniejszej zostały przyjęte z entuzjazmem. Tymczasem armia grecka korzystała z brytyjskiej pomocy wojskowej; dzięki temu mogła z Izmiru i Bursy podjąć marsz w głąb Anatolii, jak również wejść do Tracji wschodniej. Ofensywa grecka przeprowadzona do jesieni 1920 zakończyła się opanowaniem Eskişehiru.