Przekopnice, tarczowce, nieboraki (Notostraca) – rząd skrzelonogów (Branchiopoda) obejmujący rodzinę Triopsidae, do której należą dwa rodzaje – Triops oraz Lepidurus.

Występowanie Przekopnice to skorupiaki rozprzestrzenione na całej kuli ziemskiej, występujące głównie w zbiornikach okresowo wysychających (często określanych w literaturze jako „zbiorniki astatyczne"). Wyjątkiem jest przekopnica arktyczna (Lepidurus arcticus), która zasiedla również stałe zbiorniki wodne. Obserwowane są także na uprawach ryżu oraz stawach hodowlanych, gdzie panują optymalne dla nich warunki.

W Polsce zostało stwierdzone występowanie dwóch gatunków przekopnic – Przekopnicy właściwej (Triops cancriformis) oraz Przekopnicy wiosennej (Lepidurus apus). Różnią się one przede wszystkim fenologią (L. apus występuje wiosną, natomiast T. cancriformis latem).

Charakterystyka Ciało przekopnicy spłaszczone jest grzbietobrzusznie, przez co może przypominać kijankę (stąd w języku angielskim pojawia się określenie tadpole shrimp – krewetko-kijanka). Składa się z wielu segmentów. Na zakończeniu telsonu widoczna jest furka (u Lepidurus dodatkowo występuje listkowaty wyrostek). Tułów osłonięty jest miękkim karapaksem, jednak nie jest z nim połączony, co zapewnia wyjątkową mobilność podczas pływania. Pancerze mogą przyjmować różne zabarwienia, prawdopodobnie zależne nie tylko od gatunku, ale i od podłoża, na którym żyją.

Odnóża, tak jak u innych Branchiopoda pełnią zarówno funkcję oddechową jak i lokomotoryczną. Dodatkowo umożliwiają przesuwanie pokarmu w stronę otworu gębowego oraz przekopywanie podłoża. Pierwsza para odnóży jest silnie wydłużona i pełni funkcje czuciowe.

Na głowie znajdują się: para oczu złożonych, oko naupliusowe (będące pozostałością po etapie larwalnym). Czułki I i II pary są zredukowane, co prawdopodobnie jest wynikiem przystosowania do przydennego trybu życia.

Systematyka Według strony WRoMS systematyka przekopnic przedstawiona jest w następujący sposób:

Gromada Branchiopoda Latreille, 1817

Podgromada Phyllopoda (Liścionogi) Preuss, 1951

Nadrząd Calmanostraca Tasch, 1969

Rząd Notostraca Sars, 1867

Rodzina Triopsidae Keilhack, 1909 Rodzaj Lepidurus Leach, 1819 Lepidurus apus L., 1758 Lepidurus arcticus Pallas, 1793 Lepidurus batesoni Longhurst, 1955 Lepidurus bilobatus Packard, 1883 fide Rogers, 2001 Lepidurus couessii Packard, 1875 fide Rogers, 2001 Lepidurus cryptus Rogers, 2001 Lepidurus lemmoni Holmes, 1894 fide Rogers, 2001 Lepidurus lubbocki Brauer, 1873 Lepidurus mongolicus Vekhov, 1992 Lepidurus packardi Simon, 1886, fide Rogers, 2001 Lepidurus patagonicus Berg, 1900 Lepidurus viridis Baird, 1850

Rodzaj Triops Schrank, 1803 Triops australiensis Spencer & Hall, 1896 Triops baeticus Korn, in Korn et al., 2010 Triops cancriformis Schaeffer, 1756 Triops emeritensis Korn & Pérez-Bote, in Korn et al., 2010 Triops gadensis Korn & García-de-Lomas, in Korn et al., 2010 Triops gracilis Wolf, 1911 Triops granarius Lucas, 1864 Triops longicaudatus LeConte, 184 Triops madagassicus Thiele, 1907: 288 fide Rogers et al., 2021 Triops mauritanicus Ghigi, 1921 Triops maximus Korn & Hundsdoerfer, 2016 Triops multifidus Korn & Hundsdoerfer, 2016 Triops namaquensis Richters, 1886:31 fide Rogers et al., 2021 Triops numidicus Grube, 1865:277 fide Rogers et al., 2021 Triops sakalavus Nobili, 1905: 1, fide Rogers et al., 2021 Triops strenuus Wolf, 1911 Triops vicentinus Korn, Machado, Cristo & Cancela da Fonseca, in Korn et al., 2010 Ochrona Na stronie IUCN Red List of Threatened znajdują się 4 gatunki – T. emeritensis (Korn i Perez-Bote, 2010), T. gadensis (Korn i García-de-Lomas, 2010), T. baeticus (Korn, 2010), T. vicentinus (Korn, Machado, Cristo i Cancela da Fonseca, 2010), L. packardi (Simon, 1886). T. emeritensis ma status CR (Critically endangered) natomiast pozostałe gatunki – EN (Endangered). Są to gatunki stwierdzone na terenie Hiszpanii oraz Portugalii.

Przekopnica właściwa w Polsce jest objęta częściową ochroną gatunkową (Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 16 grudnia 2016 roku).

Przypisy

Bibliografia Crossland N. O. 1965. Pest status and control of the tadpole shrimp, Triops (Apus) granarius, and of the snail, Lanistes ovum in Swaziland rice fields. Journal of Applied Ecology, 2: 115-120. Dzik J., 2015, Zoologia. Różnorodność i pokrewieństwa zwierząt. Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa. Grabda E. 1985, Gromada: Crustacea – skorupiaki [w:] Zoologia. Bezkręgowce, Grabda E. (red.). Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa, s. 155-191. Jura C. 2005, Gromada skrzelonogi – Branchiopoda [w:] Bezkręgowce. Podstawy morfologii funkcjonalnej, systematyki i filogenezy, Jura C. (red.). Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, s. 435-442. Lakka H.-K., 2013, The ecology of a freshwater crustacean: Lepidurus arcticus (Brachiopoda; Notostraca) in a High Arctic region. University Of Helsinki Department Of Environmental Sciences (praca magisterska): 1-151. Longhurst A. R. 1955. A review of the Notostraca. Bulletin of the British Museum (Natural History), 3: 1-57. Stańczykowska A. Zwierzęta bezkręgowe naszych wód, WSiP, Warszawa 1979 https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=724676[dostęp 21.06.2025]