Bolków () – miasto w Polsce, w województwie dolnośląskim, w powiecie jaworskim, siedziba władz gminy miejsko-wiejskiej Bolków. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa jeleniogórskiego. Bolków należy do Euroregionu Nysa.
Według danych GUS z 1 stycznia 2023 r. miasto liczyło 4652 mieszkańców (586. miejsce w kraju).
Położenie Geograficzne Bolków leży na pograniczu Gór Kaczawskich i Podgórza Bolkowskiego, czyli na pograniczu Sudetów Zachodnich i Sudetów Środkowych. Położone jest nad Nysą Szaloną (prawym dopływem Kaczawy) w odległości około 6 km od jej źródła pod Kaczorowem. Równocześnie zajmuje dolinę Nysy Szalonej i jej dopływu – Rochowickiej Wody oraz niższe partie okolicznych wzgórz, przede wszystkim wzgórza zamkowego. Najstarszą część miasta – zamek – wybudowano na wzniesieniu (396 m n.p.m.) opadającym stromo ku północy i zachodowi, a łagodnie w stronę miastaGóry i Pogórze Kaczawskie, mapa w skali 1:40 000, Wydawnictwo Turystyczne „Plan”, Jelenia Góra, 2009/2010, wydanie IV, ..
Według regionalizacji fizycznogeograficznej Polski miasto położone jest na Pogórzu Wałbrzyskim, stanowiącym część makroregionu Pogórza Zachodniosudeckiego.
Historyczne Pod względem historycznym miasto leży na Dolnym Śląsku, na terenie dawnego księstwa świdnickiego (świdnicko-jaworskiego).
Geologia Wzgórze Zamkowe jest zbudowane ze skał metamorficznych należących do metamorfiku kaczawskiego – zieleńców, łupków zieleńcowych, łupków chlorytowych i łupków serycytowych z soczewkami wapieni krystalicznych i diabazów. Na północny wschód od miasta znajduje się zapadlisko Wolbromka, a na południowy zachód – zapadlisko Wierzchosławic. Oba te zapadliska wypełniają górnokarbońskie szare zlepieńce, piaskowce i łupki, oraz dolnopermskie (czerwony spągowiec), przeważnie czerwone, piaskowce i zlepieńce. Ponadto w zapadlisku Wolbromka występują dolnopermskie porfiry (ryolity) oraz tufy porfirowe (ryolitowe)H. Teisseyre: Szczegółowa mapa geologiczna Sudetów, skala 1:25 000, ark. Bolków, Wydawnictwa Geologiczne, Warszawa 1976.S. Kural, H. Teisseyre: Szczegółowa mapa geologiczna Sudetów, skala 1:25 000, ark. Roztoka, Wydawnictwa Geologiczne, Warszawa 1978.Z. Cymerman, K. Mastalerz: Szczegółowa mapa geologiczna Sudetów, skala 1:25 000, ark. Marciszów, Instytut Geologiczny, Warszawa 1995..
Nazwa Nazwa miejscowości pochodzi od imienia Bolko, które jest staropolskim derywatem słowiańskiego imienia męskiego Bolesław, będącego imieniem dynastycznym w polskiej dynastii Piastów, oraz czeskiej Przemyślidów. Wywodzi się ona prawdopodobnie od imienia piastowskiego władcy Księstwa jaworskiego – Bolka I Surowego, który rozbudował istniejący tu zamek w Bolkowie. W historii miejscowość zapisywano pod różnymi nazwami. W 1195 roku – Hain, w 1276 – Bolesłaus in Hayn, w 1277 – Hayn, w 1295 – Bolkenhain, w 1874 po polsku Bolkowice. Niemiecki nauczyciel Heinrich Adamy swoim dziele o nazwach miejscowości na Śląsku wydanym w 1888 roku we Wrocławiu wymienia nazwę miasta zanotowaną w dokumencie z 1292 roku Polkenhayn podając jej znaczenie „Burg des Bolko I” – „Miasto Bolka I”. W roku 1613 śląski regionalista i historyk Mikołaj Henel z Prudnika wymienił miejscowość w swoim dziele o geografii Śląska pt. Silesiographia podając jej łacińską nazwę: Bulconis Fanum.
W 1750 roku nazwa „Bolkenhain” wymieniona jest przez Fryderyka II pośród innych miast śląskich w zarządzeniu urzędowym wydanym w języku polskim dla mieszkańców Śląska„Wznowione powszechne taxae-stolae sporządzenie, Dla samowładnego Xięstwa Sląska, Podług ktorego tak Auszpurskiey Konfessyi iak Katoliccy Fararze, Kaznodzieie i Kuratusowie Zachowywać się powinni. Sub Dato z Berlina, d. 8. Augusti 1750”.. Polską nazwę Bolkowice oraz niemiecką Bolkenhain w książce „Krótki rys jeografii Szląska dla nauki początkowej” wydanej w Głogówku w 1847 wymienił śląski pisarz Józef LompaJózef Lompa, „Krótki rys jeografii Śląska dla nauki początkowej”, Głogówek 1847, s. 11.. W 1896 r. nazwa Bolków oraz Bolkenhain wymieniona jest przez śląskiego pisarza Konstantego DamrotaKonstanty Damrot, „Die älteren Ortsnamen Schlesiens, ihre Entstehung und Bedeutung: mit einem Anhange über die schlesisch-polnischen Personennamen: Beiträge zur schlesischen Geschichte und Volkskunde”, Verlag von Felix Kasprzyk, Beuthen 1896..
Słownik geograficzny Królestwa Polskiego wydany na przeł. XIX i XX w. notuje nazwę miasta pod polskimi nazwami Bolkowice podając również wariant zapisany przez Józefa Łepkowskiego Bolesławice oraz niemiecką BolkenhainBolków w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego Tom I, s. 301.. Obecną nazwę ustalono urzędowo w 1946Zarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. ()..
Historia
thumb|left|Bolków (Bolkenhain) jako miasto i zamek nad Nysą na mapie z 1645 roku.
Średniowiecze Już w XI w. w okolicach obecnego miasta leżał gród pograniczny Świny, wzmiankowany w źródłach w 1108. W XII wieku była to kasztelania polska z warownym zamkiem, później gruntownie przebudowanym (zachowane ruiny). W XIII wieku w odległości ok. dwóch kilometrów od kasztelu założono osadę targową, położoną na skrzyżowaniu ważnych starych szlaków handlowych. Po pewnym czasie ulokowano tam również nową kasztelanię. Miasto powstało w 1265 rokuNa Ziemi Ojców, Rocznik Ziem Zachodnich i Północnych, 1962, Towarzystwo Rozwoju Ziem Zachodnich, s. 176. na skrzyżowaniu dróg handlowych z Wrocławia i Legnicy do Czech. W XIII i XIV wieku znajdowało się w księstwie jaworskim i świdnicko-jaworskim. Prawa miejskie otrzymało w 1276 roku. W tamtym czasie nosi nazwę Hain (pol. Gaj). W 1392 r. księstwo jaworskie zostało włączone do Korony Czeskiej. W 1384 roku miasto zmienia nazwą na Bolkenhenhain i stało się lennem nadawanym rycerskim rodom czeskim. Szybki rozwój miasta nastąpił pod panowaniem księcia Bernarda, m.in. wzniesiono wówczas kościół.
Od XV do XIX wieku Wojny husyckie powstrzymały dalszą rozbudowę miasta. W 1463 roku król czeski Jerzy z Podiebradów osadził w zamku rycerza Jana z Czarnej, który zasłynął w okolicy z rozbojów. Stało się to powodem zorganizowania przez mieszczan wrocławskich i świdnickich zbrojnej wyprawy na zamek w 1468 roku. Połączone siły mieszczan zdobyły zamek, a Jan z Czarnej został powieszony. Miasto wraz z zamkiem zostało oddane pod opiekę króla Macieja Korwina, którego popierali mieszczanie. Po wstąpieniu na tron Węgier Władysława Jagiellończyka w 1490 roku Bolków został odbity przez namiestnika królewskiego – księcia cieszyńskiego Kazimierza II z rąk zwolenników nieżyjącego już króla Macieja Korwina. Od 1526 miasto pozostawało pod panowaniem Habsburgów.
W 1508 Bolków otrzymał prawo wolnego wyboru rady miejskiej, prawo zorganizowania niższego sądownictwa oraz przywilej organizowania trzech jarmarków rocznie. XVI i XVII wieku były dla miasta tragiczne. W tym czasie nękają je epidemie, trzęsienia ziemi, powodzie oraz wojny (wojna trzydziestoletnia, najazd Szwedów w 1646). Tym nie mniej w 1608 r. miasto wykupiło od ówczesnego właściciela Bolkowa, którym był Ladislaus von Zedlitz, wyższe prawo sądownicze i otrzymało pełne prawa miasta królewskiego. Przełom XVII i XVIII wieku to czas odbudowy Bolkowa, który stał się ośrodkiem tkactwa lnianego. W 1742 r. w wyniku I. wojny śląskiej Bolków został zajęty przez Prusy.
mały|Bolków w 1815 r. W 1810 roku król Prus upaństwawia wszystkie dobra zakonne. Od tego czasu zamek stał się własnością skarbu państwa. Do ponownego zubożenia miast przyczyniło się powstanie tkaczy w 1793 oraz wojny napoleońskie. W latach 1812–1823 dokonano częściowej rozbiórki fortyfikacji miejskich.
Do XIX wieku miasto było ośrodkiem handlowym, natomiast od połowy XIX wieku nastąpił w nim szybki rozwój przemysłu, zwłaszcza włókienniczego. Pierwszą tkalnię mechaniczną uruchomiono w 1858Marek Żukow-Karczewski, Zamek w Bolkowie – warownia Piastów świdnicko-jaworowskich, „Aura”, nr 12, 1996, s. 23–24..
1 grudnia 1890 roku uruchomiono, drugą co do rangi, linię kolejową węzła strzegomskiego, wiodącą przez Roztokę (10 km linii) do Bolkowa (20 km linii). Po dziewięciu latach przedłużono ją do węzłowej stacji Marciszów (1 sierpnia 1899 r.). Tam następowało jej połączenie z linią Śląskiej Kolei Górskiej, a także z bocznymi liniami do: Lubawki przez Kamienną Górę z 1869 roku i Złotoryi z 1896. W czasach zaborów w niektórych okresach Bolków miał bezpośrednie połączenia kolejowe z wieloma miastami Polski np. z Krakowem.
II wojna światowa Podczas II wojny światowej, od sierpnia 1944 do lutego 1945 w miejscowości znajdowała się filia niemieckiego obozu koncentracyjnego Groß-Rosen stworzona dla obsługi fabryki wytwarzającej elementy samolotów. W obozie złożonym z pięciu baraków, w tym trzech mieszkalnych więziono 800 lub więcej Żydów, w większości węgierskich oraz polskich, z których zmarło lub zostało zamordowanych ok. 200. Po likwidacji tego obozu więźniowie trafili do BuchenwalduFilie obozu koncentracyjnego Gross-Rosen. Informator. Muzeum Gross-Rosen, Wałbrzych, rok 2008, strony 12-13. ..
W czasie zbliżania się Armii Czerwonej lokalna ludność zaczęła masowo uciekać. Miasto zostało zajęte przez wojska radzieckie, a następnie przekazane władzy polskiej, początkowo pod nazwą BolkowiecSpis stacyj i przystanków Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych we Wrocławiu, Wrocław 1945, s. 4.. Po konferencji poczdamskiej dokonała ona wysiedlenia dotychczasowych mieszkańców miasta do Niemiec.
Po 1945 W latach 1945–1947 doszło do odbudowy przemysłu. W 1957 roku rozpoczęto unowocześnienie i rozbudowę miasta.
W styczniu 1996 roku zamknięto dla ruchu pasażerskiego 35-kilometrową linię kolejową Strzegom – Bolków – Marciszów. Tym samym, po 105 latach, miasto straciło połączenie kolejowe z resztą kraju.
Nazwy ulic Bolkowa wczoraj i dziś + Współczesne polskie i dawne niemieckie nazwy ulic w Bolkowie (Bolkenhain) Współczesna nazwa polska ulic Nazwa niemieckaJózefa Bema, Księcia Bolka Bolkostraße Demokratyczna, Farbiarska Farberstraße Jagiellońska Steigestraße Jaworska Jauerstraße Jeleniogórska Uferstraße Kamiennogórska, w latach 1945–1990 Bolesława Bieruta Gartenstraße Kolejowa Bahnhofstraße Mikołaja Kopernika, Tadeusza Kościuszki Fedor Sommer Straße Józefa Kraszewskiego Bergstraße Lipowa, Ludowa, 1 Maja, Adama Mickiewicza, Młynarska Mühlstraße Niepodległości Freiburgerstraße Wspólna, Marcelego Nowotki, Piastowska Wilhelmsweg Polna Feldstraße Józefa Poniatowskiego, Poprzeczna Herbergstraße Republikańska Chaussee nach Jauer Władysława Reymonta Wuthestraße Robotnicza Weg nach Klein Waltersdorf Rynek Ring Henryka Sienkiewicza Kramstastraße Juliusza Słowackiego Georg Hartmann Straße Szpitalna Hospitalstraße Rycerska, Ścieżka, Karola Świerczewskiego Landeshuterstraße Świerkowa (w latach 1945–2005 Feliksa Dzierżyńskiego), Ludwika Waryńskiego Schützenstraße Widokowa, Wiśniowa, Wolbromska, Wysokogórska Hohenfriedebergerstraße Zamkowa Burgstraße
Demografia Piramida wieku mieszkańców Bolkowa w 2014 roku.690x480px
Zabytki Zabytki istniejące Zabytki chronione prawnie w Bolkowie=79940 Rejestr zabytków danego województwa legnickiego, publikowany przez Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków we Wrocławiu.: zamek (80 z dn. 25.11.49), budowla obronna z XIII w. z charakterystycznym dziobem skierowanym w stronę dostępnego wjazdu, jest to jedyny przykład tego typu w PolsceŁuczyński Romuald M.Zamki, dwory i pałace w Sudetach, Legnica, 2008, s. 25–42. układ urbanistyczny starego miasta (362 z dn. 25.11.56), strefa zabytkowa w tym unikatowy pochyły, prostokątny rynek, otoczony kamienicami podcieniowymi z XVIII w. na jego zachodniej pierzei, pod wysokie podcienie prowadzą schody mury miejskie (1075 z dn. 27.02.64), do dziś pozostały tylko nieliczne fragmenty, wzniesione w połowie XIV w. zachowane w pobliżu ulicy Reymonta i na podwórzu probostwa, strona zachodnia posiada dwie baszty, północna – sześć kościół parafialny pw. św. Jadwigi (76 z dn. 29.03.49), gotycka budowla, zbudowana zapewne około 1250 r. plebania (155/A/03 z dn. 6.05.03)