Dialekt damasceński – dialekt miejski należący do dialektów syryjsko-palestyńskich, których jest najważniejszym przedstawicielem. Używany jest na co dzień w Damaszku i rozumiany na obszarze Syrii do rzeki Eufrat, gdzie kończy się zasięg dialektów syryjsko-palestyńskich, ale także w Palestynie, Libanie i Jordanii.
Stan badań Dialektem damasceńskim na szerszą skalę zajmowali się dotychczas orientaliści amerykańscy, angielscy, francuscy i niemieccy. Do rozpowszechnienia informacji na temat tego dialektu przyczynili się szczególnie: Andre Ambros, Jean Cantineau, Mark W. Cowell, Heinz Grotzfeld, Gottthelf Bergsträsser, Ferguson Charles, Ani Moukhtar, Bohas George, Jérôme Lentin, Salamé Claude oraz Ariel Bloch.
W badaniach naukowych nad dialektami języka arabskiego używa się transkrypcji naukowej, ponieważ nie posiada on normy zapisu. W ostatnich latach powstało kilka książek w dialekcie damasceńskim, zapisanych pismem arabskim. Najważniejsi autorzy piszący opowiadania po damasceńsku to: Aswad an-Nizār, Kayyāl Munīr oraz Turžmān Sihām. Zapis arabski nie oddaje w pełni systemu fonologicznego dialektu damasceńskiego, a dla obcokrajowca utrudnia naukę tegoż dialektu.
Fonologia System spółgłoskowy System spółgłoskowy dialektu damasceńskiego liczy sobie 25 spółgłosek: dwuwargowe: m, b, w, wargowo-zębowe: f, zębowe: n, t, d, s, z (r, l), zębowo-dziąsłowe faryngalizowane: ṭ, ḍ, ṣ, ẓ, r, l, podniebienne: š, ž, y, tylnojęzykowe: k, języczkowe: x, ġ, gardłowe: ḥ, ʕ, krtaniowe: h, ʔ.
System samogłoskowy System samogłoskowy liczy sobie: 5 samogłosek długich: ā, ē, ī, ō, ū, 6 samogłosek krótkich: a, e, i, o, u, ə, 2 dyftongi: aw, ay zachowane w kilku wyrazach.
Samogłoska epentyczna Samogłoska epentyczna wstawiana jest: na początku wyrazu, gdy ten zaczyna się od dwóch spółgłosek: ᵊCC-, między dwie spółgłoski stojące na końcu wyrazu: -CᵊC, w grupie 3 spółgłosek: CᵊCC, w grupie 4 spółgłosek: CCᵊCC.
Morfologia Imiona Imiona zawierają w sobie następujące części mowy: rzeczowniki, przymiotniki, liczebniki, zaimki i imiona odczasownikowe. Wspólnymi kategoriami gramatycznymi dla imion są: kategoria rodzaju, liczby, stanu i przypadka.
Kategoria rodzaju W dialekcie damasceńskim występują dwa rodzaje: męski i żeński. Rodzaj męski nie posiada żadnej specyficznej końcówki rodzajowej, takiej jak rodzaj żeński. Występują natomiast słowa z końcówką żeńską rodzaju męskiego np. zalame mężczyzna. Rodzaj żeński posiada najczęściej końcówkę -a lub -e. Końcówka -a występuje w wyrazach, których ostatnią spółgłoską jest spółgłoska języczkowa, gardłowa, krtaniowa albo emfatyczna. Odpowiednio więc: końcówka -a występuje po: x, ġ, ḥ, ʕ, h, ʔ, ṭ, ḍ, ṣ, ẓ, końcówka -e występuje po: b, t, ž, d, z, s, š, f, k, l, m, n, w, y. Jedynie po r, możliwe są dwie końcówki -a oraz -e, np.: tazkara bilet, kbīre duża. Rodzaju żeńskiego są także: rzeczowniki żeńskoosobowe, bez charakterystycznej końcówki, np.: bənᵊt córka; ʔəxᵊt siostra, niektóre nazwy miast i państw, np.: š-Šām Damaszek; Baġdād Bagdad, parzyste części ciała, np.: ʔīd ręka, ʔədᵊn ucho, inne, np.: mayy woda; sama niebo; šamᵊs słońce. Końcówka rodzaju żeńskiego w status constructus przyjmuje formę -et, np.: maʕlaʔet šāy łyżeczka do herbaty.
Kategoria liczby W dialekcie damasceńskim występują trzy liczby: pojedyncza, podwójna i mnoga. Liczbę podwójną tworzy się poprzez dodanie końcówki -ēn do liczby pojedynczej, przy czym w rodzaju żeńskim końcówka -a oraz -e zachowuje się identycznie jak w status constructus, np.: bēt – bētēn dwa domy. Liczbę mnogą dzieli się na regularną i nieregularną. Liczbę mnogą nieregularną należy nauczyć się na pamięć. Liczba mnoga regularna otrzymuje następujące końcówki: -īn oraz -āt. końcówkę -īn otrzymują najczęściej rzeczowniki męskoosobowe odimiesłowowe, końcówkę -āt otrzymują najczęściej imiona rodzaju żeńskiego zakończone na -a lub -e.
Kategoria stanu W dialekcie Damaszku wyróżnia się dwa stany: określony i nieokreślony, przy czym stan nieokreślony nie posiada żadnego rodzajnika nieokreślonego, np.: rǝsāle list. Stan określony wyrażany jest za pomocą rodzajnika określonego əl-, l-, np.: ǝl-walad ᵊẓġīr Chłopiec jest mały, kursi l-bənᵊt krzesło dziewczyny, bēt ǝl-ʔahᵊl dom rodziny. Gdy imię zaczyna się od dwóch spółgłosek, rodzajnik określony wygląda następująco lə-, np.: lə-žbīn czoło.
Zaimki Zaimki osobowe Liczba pojedyncza Liczba mnoga 1. 2. (m.) 2. (f.) 3. (m.) 3. (f.)
Zaimki dzierżawcze i dopełnieniowe Zaimki występujące po spółgłosce Liczba pojedyncza Liczba mnoga 1. 2. (m.) 2. (f.) 3. (m.) 3. (f.)
Zaimki występujące po samogłosce Liczba pojedyncza Liczba mnoga 1. 2. (m.) 2. (f.) 3. (m.) 3. (f.)
Zaimki dopełnieniowe i dzierżawcze różnią się jedynie w pierwszej osobie liczby pojedynczej. Zaimek dopełnieniowy pierwszej osoby to -ni np.: ḍarabni uderzył mnie.
Zaimki wskazujące Najpopularniejszym zaimkiem wskazującym jest zaimek ha- dodawany do rodzajnika rzeczownika we wszystkich rodzajach i liczbach, np.: ha-š-šōke ten widelec.
Zaimki bliższe Zaimki dalsze Rodzaj męski Rodzaj żeński Liczba mnoga
Zaimki pytajne mīn kto; šū co; ʔēš co, ʔanu (m.), ʔani (f.), ʔanu (pl.) jaki, który, ʔayy jaki, który.
Zaimek względny əlli występuje po spółgłosce, lli występuje po samogłosce.
Zaimek względny, jest taki sam dla obydwu rodzajów i liczb.
Liczebniki W dialekcie damasceńskim możemy wyróżnić następujące liczebniki: główne, porządkowe oraz inne np. ułamkowe. Liczebniki główne są rzeczownikami, z wyjątkiem liczebników: jeden (wāḥed) oraz dwa (tnēn), które są przymiotnikami, tak samo jak liczebniki porządkowe.
Liczebniki główne Liczebnik jeden wāḥed, waḥde lub wǝḥde (rodzaj żeński), zachowuje się tak samo jak przymiotnik i stoi po rzeczowniku, np.: bēt wāḥed jeden dom. Liczebnik dwa tnēn, təntēn (rodzaj żeński), zachowuje się jak przymiotnik i stoi po rzeczowniku w liczbie podwójnej, np.: bētēn tnēn dwa domy. Może zachowywać się też jak rzeczownik i wtedy jednostka wyliczana stoi po liczebniku w liczbie mnogiej, np.: təntēn ʔahwāt dwie kawy. Liczebniki od 3 do 10 dzielimy w pozycji izolowanej (używane do liczenia): tlāte trzy ʔarbaʕa cztery xamse pięć sətte sześć sabʕa siedem tmāne osiem təsʕa dziewięć ʕašara dziesięć Liczebniki od 11 do 19 dzielimy w pozycji izolowanej: ḥdaʕš lub ʔīdaʕš jedenaście ṭnaʕš dwanaście tləṭṭacʕš trzynaście ʔarbaṭaʕš czternaście xamsṭaʕš piętnaście səṭṭaʕš szesnaście sabaṭaʕš siedemnaście tmənṭaʕš osiemnaście təsaṭaʕš dziewiętnaście Liczebniki od 20 do 99 w pozycji izolowanej: ʕəšrīn dwadzieścia tlātīn trzydzieści ʔarbaʕīn czterdzieści xamsīn pięćdziesiąt səttīn sześćdziesiąt sabʕīn siedemdziesiąt tmānīn osiemdziesiąt təsʕīn dziewięćdziesiąt Liczebniki od stu i wzwyż w pozycji izolowanej: mīye sto mītēn dwieście tlāt mīye trzysta ʔarbaʕ mīye czterysta xams mīye pięćset sətt mīye sześćset sabʕ mīye siedemset tmān mīye osiemset təsʕ mīye dziewięćset
Liczebniki porządkowe Liczebniki porządkowe od 1 do 10 są przymiotnikami. Stoją po rzeczowniku wyliczanym i otrzymują rodzajnik określony l-. Występują w dwóch rodzajach:
Rodzaj męski Rodzaj żeński pierwszy drugi trzeci czwarty piąty szósty siódmy ósmy dziewiąty dziesiąty
Liczebniki porządkowe od 11 i wzwyż, są identyczne jak liczebniki główne. Zachowują się jak przymiotniki i stoją z rodzajnikiem określonym l- po rzeczowniku wyliczanym.
Liczebniki ułamkowe 1/2 nəṣṣ 1/3 təlt 1/4 rəbʕ 1/5 xəms 1/6 səds 1/8 təmn 1/10 ʕəšr 3/4 tlet rbāʕ 4/5 ʔarbaʕt ʔaxmās
Czasowniki Czasowniki w dialekcie damasceńskim składają się najczęściej z trójspółgłoskowych rdzeni, z których są tworzone tematy czasownikowe. To one dają podstawę do tworzenia form czasu, trybu, strony oraz imion odczasownikowych. W dialekcie damasceńskim nie istnieją bezokoliczniki, dlatego jako formę podstawową czasownika podaje się trzecią osobę liczby pojedynczej rodzaju męskiego w czasie przeszłym i teraźniejszym, np.: katab – byəktob pisał-pisze.
Tematy czasownikowe Tematy trójspółgłoskowe Numer tematu Czas przeszły Czas teraźniejszy I (1) I (2) I (3) I (4) I (5) II III IV V VI VII VIII IX X
Tematy czterospółgłoskowe Numer tematu Czas przeszły Czas teraźniejszy I4 II4
Czasy Czas przeszły Końcówki osobowe w czasie przeszłym Liczba pojedyncza Liczba mnoga 1. 2. (m.) 2. (f.) 3. (m.) 3. (f.)
W I temacie czasownikowym typu katab, VII oraz VIII krótkie -a- przed trzecią spółgłoską rdzenną w 3 osobie liczby pojedynczej rodzaju żeńskiego ulega elizji, np.: daras uczył się, ale darset uczyła się. I temat czasownikowy typu kəteb, odmienia się w następujący sposób:
šəreb – byəšrab pić Liczba pojedyncza Liczba mnoga 1. 2. (m.) 2. (f.) 3. (m.) 3. (f.)
Czas teraźniejszy Afiksy osobowe w czasie teraźniejszym typu A Liczba pojedyncza Liczba mnoga 1. 2. (m.) 2. (f.) 3. (m.) 3. (f.)
Afiksy osobowe w czasie teraźniejszym typu B Liczba pojedyncza Liczba mnoga 1. 2. (m.) 2. (f.) 3. (m.) 3. (f.)
Afiksy osobowe w czasie teraźniejszym typu C Liczba pojedyncza Liczba mnoga 1. 2. (m.) 2. (f.) 3. (m.) 3. (f.)
Afiksy te otrzymują następujące tematy czasownikowe:
A – I, IV-X oraz II 4, B – II, III oraz I 4, C – zaczynające się na ʕ.
Czasy złożone W dialekcie damasceńskim występuje kilkanaście czasów pochodnych. Niektóre z nich tworzy się za pomocą specjalnych partykuł. Czas teraźniejszy ciągły jest tworzony za pomocą partykuły ʕam, po której następuje czasownik w czasie teraźniejszym w odpowiedniej formie z b- lub bez b-, a więc w trybie łączącym. Czas ten tłumaczy się za pomocą słów: „teraz, w tym momencie, właśnie”, np.: ʕam bəktob właśnie piszę. Czas przeszły ciągły: kān yəktob, Czas przeszły długotrwały: kān ʕam yəktob, Czas zaprzeszły: kān katab, Czas przyszły jest tworzony za pomocą partykuły raḥ, laḥ, ḥa, np.: rāḥ nəmši maʕo będziemy z nim iść, Czas przyszły w przeszłości: kān raḥ yəktob miał zamiar pisać, Czas przyszły ciągły: bikūn ʕam yəktob będzie pisał, Czas zaprzyszły: bikūn raḥ yəktob będzie miał zamiar napisać, Czas przyszły uprzedni: bikūn katab będzie miał napisane.
Tryby Tryb rozkazujący Tryb rozkazujący tworzy się za pomocą tematu czasownika w czasie teraźniejszym. Rodzaj męski nie posiada żadnej końcówki, natomiast rodzaj żeński otrzymuje -i, a liczba mnoga -u. W I temacie czasownikowym w rodzaju męskim następuje wzdłużenie ostatniej samogłoski, a w rodzaju żeńskim i w liczbie mnogiej długie ō oraz ē przechodzi w krótkie ə, natomiast długie ā przechodzi w krótkie a. Nie odnotowano istnienia trybu rozkazującego tematów: IV, VII-IX.
I 1 – ktōb; ktəbi; ktəbu 3, 4 – ktāb; ktabi; ktabu 2, 5 – ktēb; ktəbi; ktəbu II – katteb; kattbi; kattbu III – kātb; kātbi; kātbu V – tkattab; tkattabi; tkattabu VI – tkātab; tkātabi; tkātabu X – stakteb; stakətbi; stakətbu I 4 – taržem; taržmi; taržmu II 4 – ttaržam; ttaržami; ttaržamu
Tryb rozkazujący przeczymy za pomocą partykuły la (lā), po której następuje tryb łączący w odpowiedniej osobie, np.: la təšrab nie pij.
Tryb łączący Tryb łączący ma identyczne afiksy osobowe jak tryb oznajmujący, lecz nie posiada prefiksu b-.
Użycie trybu łączącego: Tworzenie czasów złożonych, np.: ʕam ʔākol właśnie jem. Negacja trybu rozkazującego za pomocą partykuł: la (lā) nie; ḥāž ḥāže (rodzaj żeński) dosyć; la baʔa już nie, np.: la tədros nie ucz się; la baʔa təḥki już nie gadaj. W zdaniach złożonych po następujących spójnikach: la żeby; ḥatta żeby; liʔalla żeby nie; bass jeśli; ʕala šart pod warunkiem że, np.: lāzem tədros ḥatta tənžaḥ musisz się uczyć, aby mieć wyniki. Dla wyrażenia polskiego bezokolicznika po: bədd chcieć (w zdaniach oznajmujących) oraz bətrīd chcieć (w zdaniach pytających), np.: bətrīd nəšrab kās ʕaraʔ chcesz, żebyśmy się napili szklanki araku?; bəddna nākol chcemy jeść.
Strona bierna