Hunza (urdu ہنزہ, bsk. Hunzo) – historyczne księstwo położone w dolinie rzeki Hunza w zachodniej części Karakorum, zamieszkałe głównie przez Buruszów i niewielką grupę Wachów i innych osiedleńców. Historycznie graniczyło na południu i południowym zachodzie z księstwem Nagiru, na północy z chińskim regionem Sinciang, a na zachodzie okresowo z księstwem Chitralu i Afganistanem.

Początki państwowości, podobnie jak pochodzenie Buruszów i języka buruszaski, którym się posługują, pozostają przedmiotem naukowej spekulacji; aczkolwiek według najnowszych badań, teza opracowana przez niemieckiego językoznawcę J.H. Holsta udowadnia pokrewieństwo pomiędzy buruszaski a językami kartwelskimi, a zatem łączność pomiędzy Buruszami a południowymi regionami Kaukazu. Księstwo Hunzy położone w trudno dostępnej, wysokogórskiej dolinie znalazło się w orbicie spraw międzynarodowych dopiero w XIX w. podczas brytyjsko-rosyjsko-chińskiego współzawodnictwa o wpływy na górskich obszarach Azji Środkowej. Do 1891 r. niezależne, choć uznające zwierzchniość Chin, od grudnia 1891 r. w znalazło się w wyniku brytyjskiej akcji militarnej pod rządami pośrednimi Brytyjskiego Imperium. W 1947 r., w chwili rozpadu Indii Brytyjskich, opowiedziało się za przynależnością do części Kaszmiru zajętej przez Pakistan, utrzymując status autonomicznego księstwa i tworząc wspólnie z jeszcze kilkoma księstwami i innymi dystryktami jednostkę administracyjną Terytoria Północne; od 1970 r. włączone do regionu Gilgit-Baltistan. We wrześniu 1974 r. premier Pakistanu Zulfikar Ali Bhutto postanowił mocą dekretu o rozwiązaniu Hunzy jako niezależnego księstwa i nadaniu jej wraz z byłym księstwem Nagiru statusu dystryktu o nazwie Hunza-Nagar District.

Księstwo Hunza rozciągało się na zdatnych do zasiedlenia i uprawy terenach w środkowym biegu rzeki Hunza, zagarniając z czasem położone wyżej doliny, by w 1972 r. liczyć ok. 26,5 tys. mieszkańców. Władcą Hunzy był rządzący autokratycznie tham (w języku buruszaski), nominalnie wspomagany przez wezyra (bsk. wazīr), i otoczony przez wielmożów (bsk. guśpúr i uyóṅko) oraz ich liczne rodziny; siedzibą władzy do połowy lat 40. XX w. była twierdza , wznosząca się ponad historyczną miejscowością Baltit (dziś Karimabad). W czasach poprzedzających przejście pod administrację Imperium Brytyjskiego, do lat 90. XIX w., mieszkańcy Hunzy skupiali się w ufortyfikowanych wioskach (bsk. khan) i trudnili rolnictwem i sadownictwem, sezonowym wypasem bydła, a także rozbojem i handlem niewolnikami. W rezultacie ułagodzenia relacji z sąsiadującymi księstwami (przede wszystkim Nagirem) i ogólnego wzrostu bezpieczeństwa pod brytyjskim zarządem osady w Hunzie rozrosły się poza wcześniejsze granice i powstały nowe, nieufortyfikowane osiedla. alt=Widok w kierunku zachodnim, Nagir na lewym i Hunza na prawym brzegu rzeki Hunza|mały|238x238px|Hunza i Nagir w środkowym biegu rzeki Hunza, w tle Rakaposhi (7788 m n.p.m.) Rolniczo-pasterska gospodarka księstwa Hunza oparta była na systemie nawadniającym wodą spływającą z lodowców tarasów zbudowanych na wypłaszczonej części doliny. Ilość produkowanej żywności wystarczała zaledwie na okres od zbiorów do zbiorów; nie było też wymiany towarowej z regionami poza Doliną Hunzy, nawet w przypadku obfitości owoców i orzechów (morele, jabłka, morwa, orzechy włoskie), głównie z powodu ograniczonych warunkami terenowymi trudności transportowych. Zmian, jakie przyniosła budowa szosy karakorumskiej, ukończonej na odcinku w pobliżu Karimabad w latach 1972-79, doświadczył dystrykt Hunza dopiero pod administracją pakistańską. W ostatniej dekadzie istnienia księstwa zaczęła rozwijać się turystyka, dynamicznie promowana przez jego władcę i wspierana przez Aga Chana IV m.in. poprzez reklamowanie mitu długowieczności mieszkańców Doliny Hunzy, ale płynące z niej korzyści pozostawały przeważnie do wyłącznej dyspozycji kręgu wokół rodziny mīr Jamala Chana. alt=Hunza i Nagir widziane z Altit|mały|237x237px|Widok z łąk ponad Altit na Hunzę i Nagir

Mieszkańcy Nazwa W księstwie Hunzy, a szerzej w całej dolinie rzeki Hunzy, której mieszkańcy od pokoleń są wielojęzyczni, kwestie etnicznej identyfikacji są skomplikowane i prowadzą do językowych wieloznaczności, co szczegółowo opisuje węgierski antropolog László K. Csáji. Rozmaitość etnonimów, nawiązujących albo do języka albo do terytorium, ma podłoże historyczne. Hunzakuts, lub w innym zapisie Hunzakuċ, to mieszkaniec lub mieszkańcyKońcówka -kuts jest identyczna w liczbie pojedynczej i mnogiej. Hunzy jako księstwa albo jako Doliny Hunzy. BurúśinBurúśin jest formą liczby pojedynczej, liczba mnoga to Burúśo. to Burusz, czyli osoba posługująca się językiem buruszaski jako pierwszym językiem. Buruszowie (bsk. Burúso) od co najmniej XV w. zamieszkują nie tylko centralną część Doliny Hunzy, dawne księstwa Hunzy i Nagiru, ale i dolinę rzeki Yasin. Bericho to nieautochtoniczny mieszkaniec Hunzy, dawnego księstwa lub dzisiejszego dystryktu. Nagérkuts (Nagérkuċ) to mieszkaniec Nagiru jako dawnego księstwa lub dzisiejszego dystryktu, a Werchikwr to mieszkaniec doliny Yasin, w której głównym językiem zawsze był buruszaski. Określenie siebie jednym z powyższych etnonimów lub innym nawiązującym do języka – np. jako Wakhi (Wach) czy Shinaki (mówiący językiem szina) – zależy według L.K. Csáji od tego, kto, do kogo i w jakiej sytuacji mówi. Niemniej jednak nawet dla samych użytkowników te określenia pozostają niejednoznaczne.

Ponadto dawni sąsiedzi księstwa Hunzy określali je także Biltum, Khajuna lub Kanjut. Te dwa ostatnie są chińskiej proweniencji, ale weszły do powszechnego użycia w Europie w XIX w. za sprawą podróżników, którzy poznawali Hunzę poprzez Chiny. Mianem Kanjút określali Buruszów także Wachowie i mieszkańcy rejonu Sirikol, natomiast oni sami nigdy się nim nie posługiwali. Spolszczona wersja tej nazwy jako Kandżut weszła do obiegu w polskim piśmiennictwie dzięki publikacji drugiego tomu relacji podróżniczych Bronisława Grąbczewskiego Podróże (Warszawa, 1924-1925), zatytułowanego Przez Pamiry i Hindukusz do źródeł rzeki Indus. Także tom VII tzw. encyklopedii Gutenberga podaje hasło „Kandżut”, ale zawarte w nim informacje nie są dokładne. Polskie tłumaczenie relacji Gabriela Bonvalota z podróży odbytej w latach 1885-1886 Przez Kaukaz i Pamir do Indii, wydane w 1986 r., podaje zgodnie z kontekstem historycznym nazwę księstwa Hunzy jako Kandżut, dla jego mieszkańców stosuje jedynie określenie „mieszkańcy Kandżutu”, a władcę nazywa „chanem Kandżutu”. W brytyjskiej literaturze okresu Imperium Brytyjskiego pojawiało się określenie Kanjutis odnośnie do mieszkańców Doliny Hunzy (którą zresztą zwano czasem Kanjut Valley) i stosowane było obok potocznych i nieprecyzyjnych takich nazw jak Hunzas czy Nagirs / Nagiris.

Do mieszkańców (mieszkańca) zarówno dawnego księstwa Hunzy, jak i Doliny Hunzy (także dzisiaj), najogólniej odnosi się określenie Hunzakuts lub Hunzakuċ i w tym brzmieniu stosowane jest w literaturze naukowej zarówno w kontekście historycznym jak i współczesnym.

Struktura społeczeństwa i władzy Niezmienną cechą społeczeństwa Hunzy był jego sztywny klasowy charakter, oparty na praktycznie nieprzenikających się nawzajem warstwach społecznych i na klanach rodowych (bsk. moór). (Por. „Słownictwo” historyczne w tabeli poniżej.) Przez cały okres pięciu wieków istnienia księstwa władzę w nim pełnili potomkowie z dynastii nazwanej przez nich Ayáśo, czyli niebiańska, pochodząca z nieba. Władca nazywał się tham, a od 1891 r. mīr, tak też był tytułowany. Tytułem w języku buruszaski, tham, przestano się posługiwać po ucieczce z Hunzy thama Safdara Ali (Por. „Ostatni władcy dynastii Ayáśo” historyczne w zestawieniu poniżej.), dla jego następcy i kolejnych książąt przyjmując perski tytuł mīr. Każdy z władców rządził w oparciu o licznych wielmożów (bsk. guśpúr i uyóṅko) i pozostawał od nich zależny. Ponadto wpływ na rządy miał jego najważniejszy doradca – wezyr (bsk. wazīr), a jego ród (bsk. wazīrkuċ) należał do warstw uprzywilejowanych. Członkowie tych warstw i ich liczne rodziny byli utrzymywani z podatków i innych bezpośrednich dochodów księstwa, w zamian za co pełnili, często tytularne, funkcje urzędnicze. Przeważająca część terenów uprawnych należała do klanów rodowych z warstw wokół thama i wezyra. Pozostała część społeczeństwa, rolnicy i pasterze, była zobowiązana do płacenia podatków, głównie w naturze, i wykonywania nieodpłatnie prac na rzecz społeczności (bsk. rajaáki), np. budowy kanałów irygacyjnych. Niższą grupą społeczną byli baldákuyo, zatrudniani sezonowo i nieodpłatnie jako tragarze, a wcześniej także przy płukaniu w rzece Hunzie złota. Do najniższej, wyłączonej z wszelkich przywilejów warstwy, pogardliwie nazywanej bériċo, należeli kowale i muzycy. Rozdział przywilejów i przynależność do grupy społecznej przebiegała też wzdłuż podziałów językowych: grupy stojące najwyżej na drabinie społecznej składały się tylko z Buruszów, acz thamowie brali za żony kobiety z innych pobliskich krain. Z przywileju pełnienia urzędów (czyli dostępu do klasy uyóṅko) praktycznie wyłączeni byli Wachowie i osiedleńcy, których językiem ojczystym był szina.

Religia Ismailizm dotarł do doliny Hunzy, według miejscowej tradycji, w XIV w. z Badachszanu wraz z podbojem Hunzy przez mogulskiego wodza Tag Mogula. Pierwszym władcą, o którym wiadomo, że przyjął ismailizm był Silum Chan III, a jego pogrzeb był pierwszym w Hunzie odprawionym według rytu ismailickiego. Według innych źródeł Hunzakuc przyjęli wyznanie szyickie w XVI w., a na przełomie XVIII i XIX w. przeszli (lub zostali nawróceni) na ismailizm. Wiadomo natomiast, że za oficjalną religię ismailizm ogłosił tam Ghazanfar Ali Chan w 1838 r. Relacje przynależności religijnej utrzymały się przez cały okres istnienia księstw Hunzy i Nagiru w tych samych proporcjach: niemal wszyscy mieszkańcy Nagiru (Nagarkuc) i Ganeshu, prawobrzeżnego i należącego do Hunzy terenu na południe od Baltitu, (Ganeshkuc) to imamici (dwunastowcy), podczas gdy Hunzakuc to ismailici. Przez całe swoje dzieje księstwo Hunzy pozostawało w zasadzie wolne od konfliktów na tle religijnych. Mimo powszechnej religijności wśród mieszkańców Hunzy zachowały się pewne rytuały szamańskie. Ani w Hunzie ani w Nagirze nie rezydował przedstawicieli ismailickiego duchowieństwa, a najbliższy pīr miał okresowo siedzibę w Gilgitcie, a także w Chitralu, Ghizer i in., co tłumaczono m.in. ograniczonymi środkami finansowymi księstw. Polityczny wpływ religii był w księstwie ograniczony. Bezpośrednie kontakty z agą chanem, duchowym przywódcą (imamem) ismailitów, nastąpiły po objęciu władztwa w księstwie przez Nazima Chana w marcu 1892 r. Dopiero od tego czasu miało miejsce regularne płacenie dziesięciny, także w złocie, imamowi w Bombaju. W ostatnich dwóch dekadach istnienia księstwa osobiste poparcie aga chanów, a od 1967 r. prowadzonej przez nich Aga Khan Foundation, w ogromnym stopniu przyczyniły się do rozwoju szkolnictwa, opieki zdrowotnej i poziomu życia w księstwie.

Wielkość populacji Przybliżoną liczbę mieszkańców można podać dopiero na połowę XIX w., gdy Hunzę zaczęli odwiedzać brytyjscy badacze i podróżnicy, ale i o późniejszych danych mówi niemiecki antropolog i geograf Hermann Kreutzmann, że nie są dokładne. Według opracowanych przez niego danych przyrost ludności w Hunzie miał się następująco: Przyrost ludności w księstwie HunzyRokLiczba mieszkańców1880ok. 6 tys.1896886819018667191110126192112117193113241194115341195115691196121291197226544 mały|272x272px|Baltit Fort na wzniesieniu ponad dawną wioską Baltit (obecnie Karimabad)

Stolica mały|269x269px|Uliczka w Karimabad, prowadząca do Baltit Fort.