Murcki (niem. Emanuelssegen) – część oraz dzielnica Katowic, położona w południowym rejonie miasta, na Płaskowyżu Murcek, w latach 1967–1975 samodzielne miasto.
Murcki rozwinęły się dzięki działalności górniczej. W 1769 roku powstała tu najstarsza na Górnym Śląsku kopalnia węgla kamiennego – „Emanuelssegen” (późniejsza kopalnia „Murcki”). Rozwój Murcek przyspieszyło doprowadzenie i uruchomienie linii kolejowej 1 grudnia 1852 roku. Ostatni szyb kopalni „Murcki” na terenie Murcek zamknięto w 2004 roku, lecz wydobycie węgla nadal jest prowadzone na obszarze jednostki. Równocześnie rozwinęły się też inne działalności produkcyjno-usługowe.
Dzielnica ma zróżnicowaną strukturę funkcjonalno-przestrzenną z dominacją funkcji przemysłowej, a także mieszkaniowej. Zabudowa mieszkaniowo-usługowa Murcek pochodzi głównie z przełomu XIX i XX wieku, a także z okresu powojennego. Główną trasą drogową przebiegającą przez jednostkę jest ulica Bielska (droga krajowa nr 86), która biegnie w osi północ-południe.
Murcki są największą pod względem powierzchni dzielnicą Katowic – 41,53 km² (25,2% powierzchni Katowic). Znajduje się tu najwyżej (Wzgórze Wandy – 357,6 m n.p.m.), jak i jeden z dwóch najniżej (dolina Mlecznej – 245 m n.p.m.) położonych punktów Katowic, a także posiada największą lesistość spośród wszystkich dzielnic Katowic – 86%. Murcki liczyły pod koniec 2020 roku 4 840 mieszkańców (1,78% ludności miasta).
Geografia Położenie Murcki pod względem administracyjnym położone są w województwie śląskim i stanowią jedną z dzielnic (jednostek pomocniczych) miasta Katowice (nr 18), zlokalizowaną w południowej części miasta, w odległości około 15 km na południowy wschód od centrum. Graniczą one od północy z Giszowcem, od wschodu z miastem Mysłowice (dzielnice Wesoła i Ławki), od południa z miastami Lędziny i Tychy, a od zachodu z dzielnicami Kostuchna i Piotrowice-Ochojec. Granice jednostki biegną następująco: od północy – od skrzyżowania dróg leśnych w pobliżu źródła Kłodnicy w kierunku południowo-wschodnim do rozwidlenia ul. Bielskiej i dalej na wschód do granicy Katowic z Mysłowicami (do ul. Granica Wesołej), od wschodu i południa – granica Katowic z Mysłowicami, Lędzinami i Tychami, od zachodu – na północ w linii prostej wzdłuż drogi leśnej od skrzyżowania ul. Bielskiej i Beskidzkiej; na wysokości ul. Macierzanki skręca na północny wschód w kierunku skrzyżowania w pobliżu źródeł Kłodnicy.
Według podziału fizycznogeograficznego Jerzego Kondrackiego północna część dzielnicy znajduje się w mezoregionie Wyżyna Katowicka (341.13), natomiast południowa na Pagórach Jaworznickich (341.14). Granica między dwoma mezoregionami biegnie równolegle do ul. Beskidzkiej. Mezoregiony te stanowią południową część Wyżyny Śląskiej, która jest częścią podprowincji Wyżyna Śląsko-Krakowska. Pod względem historycznym Murcki znajdują się we wschodniej części Górnego Śląska.
Geologia thumb|left|Kamienna Góra w Murckach wykształciła się na skałach pochodzących z triasu środkowego Murcki pod względem budowy geologicznej znajdują się w zapadlisku górnośląskim. Obszar ten ma budowę zrębową. Na przełomie dewonu i karbonu zostało zaburzone paleozoiczne podłoże Wyżyny Ślaskiej poprzez utworzenie zapadliska, które w okresie karbonu zostało wypełnione przez zlepieńce, piaskowce i łupki ilaste zawierające pokłady węgla kamiennego. Spośród wszystkich warstw karbonu, największą powierzchnię, w tym na terenie Murcek, obejmują wychodnie warstw orzeskich (westfal B) o miąższości nie przekraczającej 900 m. Są one zbudowane z łupków z wkładami piaskowców, syderytów i licznymi pokładami węgla (w tym o miąższości ponad 1,5 m). Występują tu też łupki ilaste, wykorzystywane w przeszłości do produkcji ceramiki budowlanej. Wychodne karbonu górnego występują na znacznej części Płaskowyżu Murcek. Na tych skałach zbudowane jest m.in. położone w Murckach najwyższe wzniesienie w Katowicach – Wzgórze Wandy.
Południowa część Murcek (bez utworów czwartorzędowych) jest zbudowana ze skał wytworzonych w trzeciorzędzie. Procesy z tego okresu wykształciły w dużej mierze rzeźbę Murcek. Dochodziło wówczas do intensywnego wietrzenia i denudacji. Za sprawą trwających w miocenie ruchów tektonicznych związanych z orogenezą alpejską powstał m.in. rów tektoniczny ciągnący się równolegle do dzisiejszej ul. Beskidzkiej. Powstałe zapadlisko na południe od uskoku (Kotlina Mlecznej) zostało pokryte osadami z morza mioceńskiego: iłami marglistymi i piaszczystymi i piaskami (w tym z otoczakami skał karbońskich). Pośród tych utworów występują dwa miejsca zbudowane ze starszych skał, pochodzących z triasu środkowego (wapienie, margle i dolomity). Jedno z tych wzniesień to Kamienna Góra.
W czwartorzędzie obszar Murcek został przykryty przez lądolód prawdopodobnie dwukrotnie: podczas zlodowacenia Sanu i Odry (środkowopolskiego). Ze zlodowacenia Odry pozostały gliny zwałowe, które w Murckach występują przy granicy Murcek w pobliżu szpitala w Ochojcu, w rejonie kopalni „Mysłowice-Wesoła”, w otoczeniu Kamiennej Góry i w rejonach dolin Pstrążnika i Przyrwy. W trakcie wycofywania się lądolodu zlodowacenia Odry wypływające wody spowodowały transport materiałów piaszczystych i piaszczysto-żwirowych, tworząc obniżenia i równiny typu sandrowego. Osady te występują w niżej położonych częściach Murcek, zwłaszcza w Kotlinie Mlecznej, a także w wyżej położonych partiach dolin rzek Przyrwy, Boliny i Rowu Murckowskiego oraz w zachodniej części zabudowanego obszaru Murcek, od ul. Goetla w kierunku ul. Szarych Szeregów. Wolne od lodu, wyżej położone części Murcek zostały okryte płaszczem zwietrzeliny. W holocenie trwał proces niszczenia osadów plejstoceńskich, zwłaszcza w dolinach rzek. Na stokach utworzyły się doliny erozyjne, w tym wąwozy, parowy i wciosy. W Murckach osady rzeczne występują w dolinach rzek i potoków, głównie Rowu Murckowskiego, Przyrwy, Pstrążnika, Mlecznej, Boliny i Ślepotki.
Rzeźba terenu thumb|Najwyższy punkt Murcek oraz całych Katowic – Wzgórze Wandy (357,6 m n.p.m.) Rzeźba terenu obszaru Murcek charakteryzuje się jej dużym zróżnicowaniem. Znajduje się tu zarówno najwyżej (Wzgórze Wandy – 357,6 m n.p.m.; na Płaskowyżu Murcek), jak i jeden z dwóch najniżej położonych punktów Katowic (dolina Mlecznej – 245 m n.p.m.; w Kotlinie Mlecznej; drugi punkt to dolina Kłodnicy w Ligocie-Panewnikach). Murcki położone są na Wyżynie Śląskiej, w dwóch mezoregionach, którego podział biegnie równolegle do ul. Beskidzkiej. Północna część, w której znajduje się zurbanizowana część Murcek, znajduje się w mezoregionie Wyżyna Katowicka (341.13), w całości w jednostce morfologicznej Płaskowyż Murcek. Płaskowyż ten w kierunku północnym opada dosyć łagodnie tworząc szerokie, płaskie grzędy rozczłonkowane przez przepływające cieki wodne. Jedna z nich zlokalizowana jest w centralnej części Murcek, w której góruje Wzgórze Wandy. Wysoczyzny te są zbudowane na skałach karbońskich, natomiast niżej położone tereny stanowią wysoczyzny płaskie gliniaste. Ciągną one się na zachód od ul. Goetla, a także wzdłuż Boliny.
thumb|left|Hałda Murckowska o wysokości względnej dochodzącej do 50 m
Południowa część Murcek jest w mezoregionie Pagóry Jaworznickie (341.14), w jednostce morfologicznej Kotlina Mlecznej. Kotlina ta jest pochodzenia tektonicznego i stanowi równinę sandrową. W najniższym miejscu równina ta ma w dolinie Mlecznej wysokość około 245 m n.p.m. W obrębie kotliny znajduje się ostaniec triasowy – Kamienna Góra, która jest wyniesiona na wysokość ponad 265 m n.p.m.
Zasadniczy wpływ na rzeźbą terenu w Murckach miała również działalność człowieka związana z osadnictwem oraz wydobyciem i przetwórstwem surowców mineralnych, zwłaszcza węgla kamiennego. Dużą część powierzchni zajmują tereny płytkiej eksploatacji górniczej, co doprowadziło do pozostawienia pustek poeksploatacyjnych, a także do osiadania terenu. Przy kopalniach węgla kamiennego w Murckach powstały dwa duże zwałowiska: Hałda Murckowska przy byłym szybie „Maria” kopalni „Murcki” w pobliżu ul. Bielskiej (wysokość 50 metrów; powstawała od lat 80. XX wieku z nagromadzenia odpadów wydobywczych – głównie skały płonnej) oraz hałda przy kopalni „Wesoła” (powstawała od lat 50. do lat 90. XX wieku; deponowano na niej odpady wydobywcze – skałę płonną). Ponadto zwałowisko zlokalizowano w miejscu trzech dawnych osadników wód popłuczkowych „Krystyna” położonych na południowy zachód od Wzgórza Wandy. Prace przy ich przekształceniu zakończono w 2012 roku.
Gleby Murcki charakteryzują się dużym zróżnicowaniem pod względem gleb. W wyższych partiach jednostki (głównie w środkowej części Murcek) dominują gleby płowe wytworzone z glin zwałowych oraz piasków naglinowych i naiłowych. Gleby te są dosyć żyzne, a ich odczyn jest kwaśny lub zbliżony do obojętnego. Niżej położony obszar (głównie na południu i zachodzie Murcek) zbudowany jest z gleb bielicowych i rdzawych wytworzonych z piasków słabogliniastych. Mają niską zawartość próchnicy i kwaśny odczyn. Są mniej korzystne dla upraw roli niż gleby płowe. W dolinach rzek (głównie Mlecznej i Przyrwy) ponadto występują gleby bagienne. Powstały one w warunkach sprzyjających tworzeniu się osadów organicznych, zwłaszcza w dolinach o małym spadku i utrudnionym dopływie. Są przeważnie glebami łąkowymi.
W Murckach dominują III i IV klasy bonitacyjnej. Gleby III klasy występują po wschodniej stronie zurbanizowanej części Murcek i w rejonie Hamerli. Gleby IV klasy obejmują centralną i zachodnią część zurbanizowanego osiedla, Siągarnię, a także tereny w rejonie Tartaku i Cegielni oraz pola uprawne przy granicy z Lędzinami.
Klimat Klimat Murcek nie wyróżnia się zbytnio od klimatu dla całych Katowic. Występuje tu klimat umiarkowany przejściowy z przewagą prądów oceanicznych nad kontynentalnymi. Dominują wiatry zachodnie (około 60% udziału), a w mniejszym stopniu wschodnie i południowe. Średnia roczna temperatura w wieloleciu 1961-2005 dla stacji w pobliskim Muchowcu wynosiła 8,1 °C, lecz zaznacza się tu też zjawisko miejskiej wyspy ciepła, które lokalnie modyfikuje temperaturę powietrza. Najcieplejszym miesiącem jest lipiec (17,8 °C), a najchłodniejszym styczeń (–2,2 °C). Średnie roczne usłonecznienie w wieloleciu 1966-2005 wynosiło 1474 godziny. Średnia roczna suma opadów w Murckach jest natomiast wyższa niż w centrum Katowic (odpowiednio 855 do 731 mm).
Klimat lokalny Murcek jest modyfikowany przez czynniki lokalne (topoklimat). W Murckach dominuje topoklimat charakterystyczny dla obszarów leśnych z izolowanym obszarem zamieszkałym. Otoczenie lasu powoduje pogorszenie warunków topoklimatycznych, spowodowane osłonięciem terenów przez kompleksy leśne, które pogarszają możliwość przewietrzania terenów zabudowanych, a w tym stagnacji chłodnego powietrza i wzrostu zanieczyszczeń.
Wody powierzchniowe i podziemne thumb|Rów Murckowski w Lasach Murckowskich przed ujściem do Mlecznej Teren Murcek zlokalizowany jest w dorzeczach dwóch głównych rzek Polski: Wisły (północna część Murcek) i Odry (południowa część). Przebiega tutaj dział wodny I rzędu. Na obszarze Murcek biegnie od wschodu wzdłuż ul. Szarych Szeregów i dalej wzdłuż ul. Mruczka, po czym na północ od skrzyżowania z ul. Laskowskiego ciągnie się w kierunku północno-wschodnim do skrzyżowania z ul. Goetla i Fojkisa. Tam dział wodny biegnie dalej w kierunku północno-zachodnim.
W dorzeczu Wisły znajduje się większa część Murcek. W niej znajdują się zlewnie Boliny, Mlecznej i jej dopływów (w tym Przyrwy i Rowu Murckowskiego), a także Pstrążnika i Dopływu spod Mąkołowca. W Murckach Przyrwa, Pstrążnik i Rów Murckowski ma swoje źródło, z czego Przyrwa w pobliżu rezerwatu przyrody „Las Murckowski”, a Rów Murckowski w rejonie skrzyżowania ul. Kołodzieja i Tartacznej. Średni przepływ przy prawdopodobieństwie równym 50% Rowu Murckowskiego wynosi 1,28 m³/s, Pstrążnika 1,25 m³/s, natomiast Mlecznej przy ujściu Pstrążnika 4,98 m³/s. W dolinie Przyrwy znajduje się największy zbiornik wodny w Murckach – Wesoła Fala, o powierzchni 8,98 ha.