Park w Świerklańcu – zabytkowy park krajobrazowy w Świerklańcu, w powiecie tarnogórskim, w województwie śląskim. Stanowi część dawnego zespołu rezydencjonalnego rodu Henckel von Donnersmarcków, obejmującego niegdyś pałac Donnersmarcków, Stary Zamek, Pałac Kawalera, kościół parkowy z mauzoleum, zabudowania gospodarcze, tarasy, baseny, fontanny i rzeźby.
Założenie zajmuje około 200 ha, z czego ponad 8 ha przypada na zbiorniki i cieki wodne. Jego początki wiązane są z ogrodem utworzonym przy dawnym zamku w XVII wieku oraz parkiem krajobrazowym rozwijanym od XVIII wieku. Obecny charakter kompozycji został ukształtowany w XIX wieku według projektów Petera Josepha Lennégo i Gustava Meyera.
Park wraz z zachowanymi obiektami architektonicznymi i pozostałościami dawnego pałacu jest wpisany do rejestru zabytków jako część zespołu pałacowo-parkowego w Świerklańcu.
Położenie
Park położony jest w południowo-wschodniej części Świerklańca, w dolinie Brynicy. Od zachodu ogranicza go ulica Parkowa, natomiast od wschodu sąsiaduje ze zbiornikiem Kozłowa Góra, nazywanym także Jeziorem Świerklanieckim. Od północy i południa do założenia przylegają tereny łąkowe i dawne obszary gospodarcze.
Na terenie parku znajdują się stawy, kanały, aleje, polany i rozległe zadrzewienia. W jego centralnej części zachowały się relikty kompozycji związanej z nieistniejącym pałacem Donnersmarcków, w tym tarasy, baseny, fontanna oraz grupy rzeźbiarskie.
Historia
Początki założenia
Najstarsze założenie ogrodowe przy rezydencji w Świerklańcu powstało przypuszczalnie w latach 1670–1680, w sąsiedztwie istniejącego wówczas zamku. Miało ono charakter renesansowego ogrodu związanego z główną siedzibą właścicieli dóbr świerklanieckich.
W XVIII wieku na dawnych terenach podmokłych nad Brynicą zaczęto kształtować park krajobrazowy. Prace obejmowały osuszanie części mokradeł, regulowanie cieków oraz tworzenie stawów, kanałów, polan i zadrzewień. Założenie stopniowo nabierało swobodniejszego charakteru, odmiennego od wcześniejszych ogrodów regularnych.
Przebudowa w XIX wieku
Najważniejszy etap rozwoju parku przypadł na XIX wiek, w okresie działalności Guida Henckla von Donnersmarcka. Projekt rozległej kompozycji krajobrazowej przypisywany jest Peterowi Josephowi Lennému. W 1865 roku prace kontynuował Gustav Meyer, który opracował rozwiązania dla najbliższego otoczenia planowanego pałacu, nadając mu bardziej regularny i dekoracyjny charakter.
Pracami wykonawczymi kierował ogrodnik Fox. Kompozycję kształtowano z wykorzystaniem swobodnie rozmieszczonych grup drzew i krzewów, polan, osi widokowych oraz płynnie poprowadzonych ścieżek. Wzorce czerpano m.in. z europejskich parków krajobrazowych w Muskau i Sibyllenort.
W otoczeniu pałacu zastosowano bardziej regularną kompozycję. Obejmowała ona tarasy, dekoracyjne kwietniki, baseny, fontannę i rzeźby. Dalej rozciągała się część krajobrazowa, w której najważniejszą rolę odgrywały polany, kulisy drzew, stawy, kanały i osie widokowe.
Zespół rezydencjonalny Donnersmarcków
W latach 1868–1875 w południowej części parku wzniesiono dla Guida Henckla von Donnersmarcka i jego żony Blanki de Païvy reprezentacyjny pałac w formach francuskiego neorenesansu i neobaroku. Budowla, nazywana później „Małym Wersalem”, powstała według koncepcji wiązanej z Pierre’em Manguinem, rozwiniętej przez Hectora-Martina Lefuela.
Park stanowił otoczenie zarówno nowego pałacu, jak i starszego zamku, który w XIX wieku przebudowano w formach neogotyckich. W obrębie założenia znajdowały się ponadto folwarki, stajnie, powozownia, masztarnia, zajazd, ogrodnictwo i zabudowania służby.
W latach 1896–1897 powstał kościół parkowy, zaprojektowany przez Juliusa Carla Raschdorffa. W pierwszych latach XX wieku dobudowano do niego mauzoleum rodowe. Ostatnią większą inwestycją rezydencjonalną był Pałac Kawalera, wzniesiony na początku XX wieku według projektu Ernsta von Ihnego.
Zniszczenia i przekształcenia po 1945 roku
W 1945 roku Stary Zamek i pałac Donnersmarcków zostały splądrowane i spalone. W okresie powojennym ich pozostałości stopniowo rozbierano. Ruiny zamku wysadzono w 1962 roku, natomiast pozostałości pałacu usunięto w latach 60. XX wieku. Część kamieniarki pałacowej wykorzystano przy budowie Pałacu Kultury Zagłębia w Dąbrowie Górniczej.
Z dawnego zespołu zachowały się m.in. Pałac Kawalera, kościół z mauzoleum, kordegarda, część zabudowań folwarcznych i gospodarczych, parter wodny, fontanny, rzeźby oraz elementy układu dróg i zieleni.
Po II wojnie światowej park został udostępniony jako teren publiczny. Pomimo zniszczenia najważniejszych rezydencji zachował zasadniczy układ krajobrazowy oraz część historycznych osi widokowych i kompozycji wodnych.
Kompozycja parku
Park został ukształtowany jako rozległe założenie krajobrazowe z częścią regularną w bezpośrednim sąsiedztwie dawnego pałacu. Główna oś kompozycyjna była związana z pałacem i prowadziła przez tarasy oraz parter wodny w kierunku dalszych części parku.
Układ ścieżek ma płynny przebieg. Polany otaczano zadrzewieniami, wśród których umieszczano pojedyncze drzewa pełniące funkcję soliterów oraz wielogatunkowe grupy drzew. Zieleń kształtowała kulisy widokowe i tło dla budowli oraz elementów wodnych.
W kompozycji można wyróżnić część centralną, obejmującą dawną strefę rezydencjonalną, oraz obszary zewnętrzne o bardziej naturalnym charakterze. System wodny tworzą stawy, cieki, kanały, dawna fosa, kaskady oraz większe zbiorniki, w tym Wielki Staw Parkowy i staw Junak.
Obiekty i elementy zabytkowe
Miejsce po pałacu Donnersmarcków
Centralnym punktem XIX-wiecznej kompozycji był nieistniejący pałac Donnersmarcków. Budowlę wzniesiono na planie podkowy, z centralnym ryzalitem mieszczącym reprezentacyjny hol i klatkę schodową oraz ze skrzydłami obejmującymi m.in. rozarium i palmiarnię.
Pałac został spalony w 1945 roku, a jego ruiny rozebrano w okresie powojennym. Zachowały się natomiast elementy otoczenia ogrodowego, w tym tarasy, baseny, fontanna, rzeźby i fragmenty fundamentów.
Pałac Kawalera
thumb|280px|Pałac Kawalera
Pałac Kawalera jest jednym z najważniejszych zachowanych budynków dawnego zespołu. Powstał na początku XX wieku jako dom gościnny przeznaczony dla osób odwiedzających rezydencję Donnersmarcków. Projekt opracował Ernst von Ihne, architekt związany z dworem cesarskim w Berlinie.
Budynek reprezentuje formy neobarokowe. Po II wojnie światowej został odrestaurowany i przystosowany do funkcji hotelowo-restauracyjnych.
Kościół Dobrego Pasterza i mauzoleum
Kościół Dobrego Pasterza w Świerklańcu wzniesiono w latach 1896–1897 jako ewangelicką kaplicę pałacową. Jej projekt opracował Julius Carl Raschdorff, a w realizacji uczestniczył jego syn Otto. Na początku XX wieku przy świątyni powstało mauzoleum rodowe Donnersmarcków.
Po II wojnie światowej obiekt został przejęty przez Kościół katolicki. Współcześnie pełni funkcję kościoła filialnego parafii Chrystusa Króla w Świerklańcu.
Parter wodny, fontanna i rzeźby
thumb|left|280px|Fontanna w obrębie dawnego parteru wodnego
Za dawną fasadą ogrodową pałacu znajdowały się tarasy schodzące w kierunku zbiornika wodnego. W ich obrębie urządzono parter wodny z centralną fontanną oraz czterema bocznymi basenami.
Centralną fontannę zdobią trzy postacie kobiece podtrzymujące kulę ziemską. Kompozycję wzorowano na fontannie przy paryskim Obserwatorium, zaprojektowanej przez Jean-Baptiste’a Carpeaux.
Przy bocznych basenach ustawiono cztery żeliwne grupy rzeźbiarskie autorstwa Emmanuela Frémieta. Przedstawiają one walki zwierząt: jelenia z niedźwiedziem, pelikana z rybą, konia z lwicą oraz strusia z wężem.
Pozostałe obiekty
W parku zachowały się także kordegarda przy głównym wejściu, zabytkowy żeliwny maszt, dawna muszla koncertowa, część zespołu folwarcznego, budynki dawnego ogrodnictwa oraz elementy małej architektury.
Kordegarda została przystosowana do funkcji użytkowych. Na terenie dawnego ogrodnictwa działa niewielki ogród zoologiczny.
Przyroda
Zieleń parku tworzą zarówno pozostałości rodzimych zbiorowisk leśnych, jak i nasadzenia wprowadzone podczas kształtowania kompozycji krajobrazowej. W drzewostanie występują m.in. dęby szypułkowe, jesiony wyniosłe, kasztanowce, sosny wejmutki, sosny czarne, dęby błotne, dęby czerwone, choiny kanadyjskie i glediczje trójcierniowe.
Współczesna flora parku obejmuje ponad sto gatunków drzew i krzewów. Zachowane są okazy starodrzewu oraz kompozycje oparte na kontrastowym zestawieniu gatunków o różnym pokroju i zabarwieniu.
Mozaikę siedlisk tworzą lasy, łąki, polany, cieki i zbiorniki wodne. W runie występują m.in. listera jajowata i kruszczyk szerokolistny, natomiast z siedliskami wodnymi związana jest m.in. osoka aloesowata.
Park jest siedliskiem licznych gatunków ptaków, ssaków, płazów i bezkręgowców. Spotykane są m.in. sarny, wiewiórki, bobry, dzięcioły, zimorodki, kowaliki i ptaki wodne.
Ochrona konserwatorska
Park jest objęty ochroną jako część zespołu pałacowo-parkowego wpisanego do rejestru zabytków pod numerem A/606/66 decyzją z 30 grudnia 1966 roku.
Ochrona obejmuje historyczny układ przestrzenny, kompozycję zieleni, sieć dróg i alei, system wodny, pozostałości dawnego pałacu, parter wodny, fontanny, rzeźby oraz zachowane obiekty architektoniczne zespołu.
Część budowli znajdujących się na terenie parku posiada także odrębne wpisy do rejestru zabytków. Dotyczy to m.in. Pałacu Kawalera oraz zespołu kościoła i mauzoleum Donnersmarcków.
Współczesne użytkowanie
Park jest ogólnodostępnym terenem spacerowym i rekreacyjnym. Historyczne aleje i ścieżki wykorzystywane są przez pieszych i rowerzystów, natomiast stawy pełnią również funkcje przyrodnicze i rekreacyjne.
Na jego terenie odbywają się wydarzenia kulturalne, plenerowe i społeczne. Zachowane zabytki oraz relikty dawnego zespołu rezydencjonalnego stanowią jedne z głównych atrakcji turystycznych gminy Świerklaniec.
Galeria
Przypisy
Bibliografia
. . . .
Linki zewnętrzne
Zespół pałacowo-parkowy w Świerklańcu w serwisie Zabytek.pl Park pałacowy w Świerklańcu w serwisie Śląskie. Informacja Turystyczna
Kategoria:Świerklaniec Kategoria:Zabytkowe parki i ogrody w województwie śląskim Kategoria:Zabytki w gminie Świerklaniec Kategoria:Zamki i pałace Henckel von Donnersmarcków