thumb|Andrzej Trzecieski thumb|266px|Jan Matejko Rzeczpospolita Babińska, 1881, Muzeum Narodowe w Warszawie, na obrazie Stanisław Pszonka w koronie ze słoneczników, arcybiskup gnieźnieński Mikołaj Dzierzgowski siedzi w fotelu, poeta i sekretarz królewski Andrzej Trzecieski z piórem w ręku obok Pszonki, wojewoda lubelski Piotr Firlej siedzi przy stoliku, Andrzej Frycz Modrzewski siedzi obok Firleja, Piotr Kaszowski w słomianym kapeluszu, Mikołaj Rej wsparty o stolik, ksiądz i pisarz Stanisław Orzechowski rozmawia z Rejem, jego żona Magdalena Chełmska huśta się obok, lutnista królewski Valentin Bakfark i lekarz-filozof Sebastian Petrycy siedzą na lewo pod drzewem, Jan Kochanowski z kronikarzem Marcinem Bielskim grają w szachy, heraldyk Bartosz Paprocki siedzi roześmiany za grającymi w szachy, ze wzniesionymi kielichami stoją magnaci: Jan Łaski, Mikołaj Oleśnicki i stolnik sandomierski Stanisław Lupa Podlodowski Andrzej Trzecieski inne formy nazwiska: Trecesius, Trzycieski, Tricesius, pseud.: A. T., ATri., And. Trzy., Christianus Liberius, Eusebius Eleuteropolita, Gibbor Scheloschach, P.C. Sarmata, Prudentius Cachinus, Verax Luceoriensis, Vilirius Musaeus Hyporeades, T.A., Alitophilus Calliander Sarmata(?), Callopius(?), Nicolaus Musculus(?), (ur. przed 1530 na Podgórzu lub w samym Krakowie, zm. 1584) – polski działacz reformacyjny, pisarz, poeta, wydawca i tłumacz (jeden z autorów przekładu Biblii brzeskiej).
Życiorys Pochodził z rodziny szlacheckiej. Był synem Andrzeja, działacza reformacyjnego, i matki nieznanej z nazwiska. Nauki początkowe pobierał w domu swego uczonego ojca. Prawdopodobnie studiował w Akademii Krakowskiej. Potem wyjechał za granicę Polski. Zwiedził Niemcy, gdzie w sierpniu roku 1544 immatrykulował się na uniwersytecie w Wittenberdze. Podczas studiów zapoznał się z ideami reformacji. Odbył wiele podróży: do Anglii, Francji, Włoch i Hiszpanii. Po powrocie do Polski, w roku 1547, otrzymał polecenie dostarczania książek do biblioteki królewskiej. Zajmował się nim także za panowania Zygmunta Augusta. W związku z tą funkcją prawdopodobnie jeszcze kilkukrotnie wyjeżdżał za granicę. Był gorliwym protestantem. Uczestniczył w pierwszym publicznym nabożeństwie innowierczym 25 listopada roku 1550 w Pińczowie. Pomagał Franciszkowi Stankarowi w jego ucieczce z Lipowca. Wkrótce związał się z Radziwiłłami, a zwłaszcza (w latach 1553–1565) z księciem Mikołajem Radziwiłłem Czarnym (służąc mu w Brześciu i Wilnie, deklarując się ostatecznie jako kalwin) – wówczas najaktywniejszym protektorem kalwinizmu i unitarianizmu na Litwie.
W roku 1556 brał udział w synodach w Koźminku i Seceminie, po czym wyjechał do Królewca, gdzie nawiązał bliższe stosunki z P. Wergeriuszem. Prawdopodobnie w tym samym roku (1556), immatrykulował się na uniwersytecie w Lipsku. Służył też w Krakowie na dworze królów: Zygmunta II Augusta (1557), Stefana Batorego, a w 1574 był sekretarzem królewskim Henryka Walezego. W maju roku 1560 uczestniczył w synodzie pińczowskim, a we wrześniu w Książu. W roku 1564 wyjechał wraz z Jerzym Jazłowieckim z kilkunastomiesięcznym poselstwem do Turcji, gdzie przebywał do roku 1565. Na sejm lubelski (1569) przybył w orszaku królewskim (według H. Łopacińskiego). Wspierał kandydaturę magnata czeskiego Wilhelma z Rožemberku, jeżdżąc w latach 1574–1575 do Czech z listami od Piotra Zborowskiego. Przywilejem z 14 lipca 1578 otrzymał od Stefana Batorego roczną pensję. Był w bliskich kontaktach z wielu osobistościami XVI wieku, m.in.: Justusem Ludwikiem Decjuszem, Andrzejem Fryczem Modrzewskim, Mikołajem Rejem, Janem Kochanowskim, Jakubem Przyłuskim, Stanisławem Orzechowskim i Piotrem Roizjuszem. Korespondował z Janem Kalwinem. Data dzienna jego śmierci jest nieznana.
Twórczość
Jako filolog, biegle znający język hebrajski i język grecki, został włączony do zespołu tłumaczy, przygotowujących w Pińczowie kalwińską Biblię Brzeską pod patronatem księcia Radziwiłła Czarnego. Napisał w językach polskim i łacińskim wiele pieśni, wierszowanej publicystyki, elegii, epigramatów a także pieśni religijnych (np. Ach, mój niebieski Panie, Jezu Kryste, Boże Wieczny), które weszły w skład wielu kancjonałów kalwińskich. Zasłynął jako autor napisu na grobie Jana Łaskiego w kościele w Pińczowie: "Tu leży Łaski; razem z nim złożono by tu i pobożność, gdyby i ona mogła kiedyś umrzeć." oraz pieśni żałobnej: Epicedion Jana Łaskiego, przesławnego męża. Trzecieski podpisany jest jako autor biografii Reja pt. Żywot i sprawy poćciwego szlachcica polskiego Mikołaja Reja z Nagłowic, zawartej w Źwierciadle. Nie jest to jednak pewne autorstwo i część badaczy stawia hipotezę, że autorem biografii mógł być sam Rej.
W 1603 roku jako autor trafił do pierwszego polskiego Indeksu Ksiąg Zakazanych, powstałego z inicjatywy biskupa Bernarda Maciejowskiego.
Upamiętnienie Uwieczniony na obrazie Jana Matejki pt. Rzeczpospolita Babińska.
Dzieła In diem natalem Christi Liberatoris nostri elegia, Kraków 1547, drukarnia M. Szarffenberg (utwór zaginiony) Elegia łac. na śmierć Zygmunta I, wyd. Kraków 1548, drukarnia M. Szarffenberg; wiadomość podał J.D.A. Janocki Janociana, t. 1, Warszawa 1776, s. 274-275 Powszechna spowiedź... (Inc.: Ach, mój niebieski Panie...), Kraków 1549, drukarnia H. Wietor (z nutami Wacława z Szamotuł); inne wyd.: Kraków (najwcześniej 1550), drukarnia Łazarz Andrysowic; przedr.: K.W. Wójcicki Zarysy domowe, t. 4, Warszawa 1842, s. 198–201; "Andrzej Trzycieski", Przyjaciel Ludu 1842, nr 31; M. Wiszniewski Historia literatury polskiej, t. 6, Kraków 1844, s. 457–458; w podobiźnie: K.W. Wójcicki Biblioteka starożytna pisarzy polskich, t. 3, Warszawa 1843; także wyd. 2 Warszawa 1854; A. Jocher Obraz bibliograficzno-historyczny literatury i nauk w Polsce, t. 3, Wilno 1857, s. 229–231; K. Mecherzyński "O poezjach...", Ateneum 1876, t. 3, s. 358–360, 366; fragm. (z nutami) H. Opieński La Musique polonaise, Paryż 1918, Supplément musical; K. Braniewski Motety i pieśni kościelne, Poznań 1929; Śpiewnik Kościoła ewangelicko-augsburskiego w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, Warszawa 1954, nr 284; według edycji Łazarza Andrysowica wyd. krytyczne (z nutami) Z.M. Szweykowski, S. Wiechowicz w: Wacław z Szamotuł "Pieśni na 4-głosowy chór a cappella", Warszawa 1956, Wydawnictwo Dawnej Muzyki Polskiej nr 28 Oratio Dominica. To jest Modlitwa Pańska... A k niej jest przydane Wyznanie wiary krześcijańskiej, brak miejsca i roku wydania (prawdopodobnie Kraków około 1556, 2 odmienne edycje z nutami Cypriana Bazylika); egz. w kancjonale składanym Biblioteki Czartoryskich, sygn. 1618/I; egz. edycji odmiennej: Biblioteka Narodowa, sygn. XVI. O. 245 (zob. Utwory o autorstwie niepewnym) Modlitwa, gdy dziatki spać idą, Kraków (po roku 1550), drukarnia Łazarz Andrysowic (z nutami Wacława z Szamotuł); przedr. "Andrzej Trzycieski", Przyjaciel Ludu 1842, nr 31; M. Wiszniewski Historia literatury polskiej, t. 6, Kraków 1844, s. 466; A. Jocher Obraz bibliograficzno-historyczny literatury i nauk w Polsce, t. 3, Wilno 1857, s. 234; K. Mecherzyński "O poezjach...", Ateneum 1876, t. 3, s. 356–357; przerys K. Przyborowska, Warszawa 1880; A. Poliński Echo Muzyczne i Teatralne 1881; fragm. (z nutami) H. Opieński La Musique polonaise, Paryż 1918, Supplément musical; W. Gieburowski Cantica selecta, Poznań 1928; według przerysu K. Przyborowskiej wyd. (z nutami) Z.M. Szweykowski, S. Wiechowicz w: Wacław z Szamotuł "Pieśni na 4-głosowy chór a cappella", Warszawa 1956, Wydawnictwo Dawnej Muzyki Polskiej nr 28, (zob. także Pieśni i modlitwy...) Pieśń nowa o krewkości wielkiej każdego człowieka, Kraków (około 1556), drukarnia Łazarz Andrysowic (z nutami); wyd. następne: Kraków (nie wcześniej niż 1557), drukarnia M. Siebeneicher; przedr. H. Gaertner Ze studiów nad językiem polskim w XVI wieku, Lublin 1925, s. 75-76 De Sacrosancti Evangelii in ditione Regis Poloniae, post revelatum Antichristum, origine, progressu, et incremento elegia, wyd. przy: P. Wergerius Duae epistolae. Altera Aloysii Lipomani ad Nicolaum Radivilum... Altera vero... Radivili ad episcopum et legatum illum, Królewiec 1556, drukarnia J. Daubmann; wyd. osobne, Królewiec 1556; przedr.: fragmenty D. Gerdesius Scrinium antiquarium sive Miscellanea Groningana nova, t. 3, cz. 2, Groninga 1753, s. 355–376; J. Bukowski Dzieje reformacji w Polsce, t. 1, Kraków 1883, s. 688-699 De Lipomani ingressu et progressu in Polonia. Carmen ad studiosos veritatis, brak miejsca wydania 1557 (utwór zaginiony) Modlitwa albo pieśń gdy rano dziatki wstaną..., wyd. w: J. Zaremba Pieśni chwał boskich, Brześć 1558; przedr. M. Wiszniewski Historia literatury polskiej, t. 6, Kraków 1844, s. 462–463; fragm. K. Mecherzyński "O poezjach...", Ateneum 1876, t. 3, s. 362, (zob. także Pieśni i modlitwy) Nabożna piosnka a obiecna modlitwa człowieka krześcijańskiego do Syna Bożego, Kraków 1558, drukarnia M. Siebeneicher; egz. w Kancjonale Zamoyskich, Biblioteka Narodowa, sygn. XVI. O. 283. Da pacem Domine in diebus nostris (utwór polski), wyd. przy: Pieśń o żywocie krześciańskim..., Kraków (około 1558), drukarnia M. Siebeneicher; zob. także: Pieśni i modlitwy, Utwory o autorstwie niepewnym Pieśni i modlitwy: a) Alia benedictio Mensae; b) Druga pieśń po północy; c) Dziękowanie po jedzeniu; d) Dziękowanie po stole; e) Gratiarum actio post mensam; f) Modlitwa albo pieśń, gdy rano dziatki wstaną; g) Modlitwa, gdy dziatki spać idą; h) Modlitwa za zbór chrześciański; i) Oratio pro Ecclesia et felici cursu Evangelii; j) Oratio pro Republica et rege; k) Pieśń Andrzeja Trzecieskiego; l) Pieśń, gdy słońce zachodzi; ł) Pieśń idąc spać; m) Pieśń na północy; n) Pieśń ranna, gdy słońce wschodzi; o) Przeżegnanie stołu, wyd. J. Seklucjan w kancjonale Pieśni chrześciańskie dawniejsze i nowe, Królewiec 1559, drukarnia J. Daubmann; wyd. osobne i przedr. pojedynczych pieśni zob.: Modlitwa, gdy dziatki spać idą, Modlitwa albo pieśń gdy rano dziatki wstaną...; inne wyd. w kancjonałach – przedr. pieśni polskich w całości i fragm.: H. Juszyński Dykcjonarz poetów polskich, t. 2, Kraków 1820, s. 273–274; "Andrzej Trzycieski", Przyjaciel Ludu 1842, nr 32; M. Wiszniewski Historia literatury polskiej, t. 6, Kraków 1844, s. 455–466; K. Mecherzyński "O poezjach...", Ateneum 1876, t. 3, s. 358–360, 366; J. Sokołowska "Poeci renesansu. Antologia", Warszawa 1959, Biblioteka Poezji i Prozy; Oratio pro Republica et rege przedr. I. Chrzanowski, S. Kot Humanizm i reformacja w Polsce, Lwów 1927; przekł. polski Oratio: J. Lubelczyk, wyd. J. Seklucjan w kancjonale Pieśni chrześciańskie dawniejsze i nowe, Królewiec 1559; przedr. przekładu: M. Wiszniewski Historia literatury polskiej, t. 6, Kraków 1844, s. 503; S. Łempicki "Pierwszy nasz hymn państwowy", Gazeta Lwowska 1928, nr 83; A. Lubik Filomata 1930, l. XV; Dziękowanie po jedzeniu wyd. (z nutami Wacława z Szamotuł) Z.M. Szweykowski, S. Wiechowicz w: Wacław z Szamotuł "Pieśni na 4-głosowy chór a cappella", Warszawa 1956, Wydawnictwo Dawnej Muzyki Polskiej nr 28 Pieśni i modlitwy: a) Alia benedictio mensae; b) Gratiarum actio post mensam; c) Pieśń czasu zachodu słońca; d) Pieśń na północy; e) Pieśń na północy (inna wersja); f) Pieśń wieczorna; g) Piosnka, gdy już słońce wznidzie; h) Piosnka, gdy poczyna świtać; i) Temporibus nostris da Rex mitissime pacem (przekł. tekstu polskiego), wyd. B. Groicki w kancjonale: Pieśni duchowne..., Kraków 1559; wyd. osobne i przedr. pojedynczych pieśni zob.: Modlitwa, gdy dziatki spać idą, Modlitwa albo pieśń gdy rano dziatki wstaną..., Da pacem Domine in diebus nostris; unikat Pieśni duchownych zniszczony w Dzikowie; pieśni A. Trzecieskiego przedrukowywano wielokrotnie także w kancjonałach: P. Artomiusa, K. Kraińskiego, I. Oliwińskiego (1558, zaginiony), J. Seklucjana, J. Zaremby i w anonimowych drukach Joannis a Lasco viri clarissimi epicedion, Pińczów 1560, drukarnia Daniel z Łęczycy, unikat: Biblioteka Uniwersytetu Wrocławskiego, zaginiony