Kazimierz Brodziński ps. i krypt.: B., B..., I., K. B., K. B......, K. B. Sierżant Artylerii, K. Br., K. Br. Por. Ar., K. Brodz., K. Uwaga, K. z Kr., Kazimierz Br., Kazimierz z Królówki (ur. 8 marca 1791 w Królówce, zm. 10 października 1835 w Dreźnie) – polski poeta epoki sentymentalizmu, historyk, teoretyk i krytyk literacki, tłumacz, publicysta i myśliciel chrześcijański, powszechnie uważany za najwybitniejszego twórcę preromantyzmu w Polsce.
Już we wczesnym stadium swojej twórczości Kazimierz Brodziński, „dusza prawdziwie anielska” i autor licznych sielanek, zdradzał zamiłowanie do wiejskiej prostoty, optymizmu i życia pasterskiego. Apoteoza ta wkrótce poddana została jednak bolesnej próbie: doświadczenie ludzkiego okrucieństwa podczas wojny najezdniczej w latach 1809–1813, wywołało u Brodzińskiego głębokie przerażenie śmiercią, bestialstwem oraz cierpieniem moralnym i fizycznym, które sprawiło, że z czasem poeta skupił się na wartościach religijnych. Jego dojrzałą poezję zdominował wyraźny kult wartości ewangelicznych, a przy tym: uczuć rodzinnych, małżeństwa i miłości braterskiej, gościnności, przyjaźni i ufności w Bożą opatrzność. Wiara w zmartwychwstanie stanowić miała podstawę walki z rozpaczą, a jej formą miał być powrót do słowiańskiej „krainy łagodności”. Na tej bazie powstały również filozoficzne teorie autora wokół moralnego sensu idylli oraz klasycystycznej elegii.
Życiorys
mały|Gmach gimnazjum w Tarnowie, w którym uczył się Kazimierz Brodziński Pochodził z niezamożnej rodziny szlacheckiej ze wsi Królówka pod Bochnią. Urodził się jako syn Jacka, rządcy, a następnie dzierżawcy w dobrach hr. Moszyńskiego, i Franciszki z Radzikowskich. W roku 1797 rozpoczął naukę w wiejskiej szkółce trywialnej w Lipnicy Murowanej. W roku 1800 przeszedł do szkoły w Tarnowie, by po 3 latach trafić do tamtejszego gimnazjum. W 1807 opublikował pierwsze poezje w tomie wierszy swojego brata, Andrzeja Brodzińskiego, wydanym w Krakowie. W latach 1809–1813 służył, na końcu w stopniu porucznika, w armii Księstwa Warszawskiego. Został ranny w bitwie pod Lipskiem. W 1814 r. zamieszkał w Warszawie i od 1815 r. pracował jako sekretarz Dyrekcji Rządowej Teatru Narodowego (1815–1821) i cenzor sztuk teatralnychLudwik Hass, Sekta farmazonii warszawskiej, Warszawa 1980, s. 445.. W 1819 r. był wielkim sekretarzem Wielkiego Wschodu Narodowego PolskiStanisław Małachowski-Łempicki, Wykaz polskich lóż wolnomularskich oraz ich członków w latach 1738–1821, w: Archiwum Komisji Historycznej, t. XIV, Kraków 1930, s. 136..
Od 1815 roku współpracował z Pamiętnikiem Warszawskim, drukując w nim rozprawy teoretyczne z zakresu literatury. Był także nauczycielem języka polskiego w szkołach pijarskich, a od 1822 r. wykładowcą literatury na Królewskim Uniwersytecie Warszawskim, w latach 1823–1830 pełniąc funkcję I sekretarza uczelni. Podróżował do Pragi, Niemiec, Włoch i Szwajcarii. Od roku 1821 był członkiem Towarzystwa Warszawskiego Przyjaciół NaukAleksander Kraushar, Towarzystwo Warszawskie Przyjaciół Nauk 1800-1832 : monografia historyczna osnuta na źródłach archiwalnych. Ks. 4, Czasy polistopadowe: epilog: 1831-1836, 1906, s. 480.. Po wybuchu powstania listopadowego był redaktorem powstańczych gazet, pracował też nad reorganizacją oświaty. Po upadku powstania krótko przebywał w Krakowie, ale nie wyemigrował na dłużej i od 1834 mieszkał stale w Warszawie. Ogłaszał prace z zakresu teorii literatury, wydał noworocznik „Jutrzenka”. W latach 1834–1835 redagował Magazyn Powszechny.
Kazimierz Brodziński często szukał natchnienia do swoich utworów przebywając w rodzinnych okolicach wśród malowniczej grupy ostańców skalnych w lesie na Paprotnej. We „Wspomnieniach” pisze: „...póki jeszcze służyła jesienna pora chodziłem w pole i ukryty w gęstwinach układałem rymy...”. Na jego cześć te wychodnie skalne, będące obecnie pomnikiem przyrody, nazwane zostały Kamieniami Brodzińskiego. thumb|Nagrobek Brodzińskiego na Starym Cmentarzu Katolickim w Dreźnie Pomnik Kazimierza Brodzińskiego wykonał w 1863 roku Władysław Oleszczyński. Znajduje się obecnie w Kościele wizytek na Krakowskim Przedmieściu w Warszawie. W 1884 roku w Tarnowie z inicjatywy Towarzystwa Pedagogicznego został odsłonięty pomnik Brodzińskiego.
Pochowany na Starym Cmentarzu Katolickim w DreźnieEustachy Marylski, Pomniki i mogiły Polaków na cmentarzach zagranicznych, Warszawa 1860, s. 11..
Życie rodzinne
Swoją przyszłą żonę, Wiktorię Holly, Brodziński poznał w domu warszawskiego astronoma, Franciszka Armińskiego, ożenionego z siostrą Wiktorii. Z kolei brat Wiktorii, Franciszek Holly, był zarządcą w majątku Armińskiego. Ślub Kazimierza Brodzińskiego i 24-letniej Wiktorii Holly odbył się w dniu 27 października 1826 roku w kościele św. Aleksandra w Warszawie. Świadkiem ceremonii był m.in. pierwszy rektor Uniwersytetu Warszawskiego, Wojciech Szweykowskihttp://www.24ikp.pl/skarby/ludzie/przyjaciele/brodzinski_kazimierz/gr/03d.jpg. Państwo Brodzińscy doczekali się jednego dziecka – córki Karoliny Brodzińskiej (ur. 10 lub 15 października 1827). Wiktoria Brodzińska przeżyła męża o niespełna dwa lata – zmarła w dniu 1 września 1837 roku.
Poglądy filozoficzne Chociaż nie skończysz ciągle rób, Ciebie, nie dzieło, weźmie grób, A choć na ziemi krótko nas, Czas wszystko skończy, bo – ma czas wiersz Czas – Kazimierz Brodziński (1791-1835)
Brodziński jest przedstawicielem sentymentalizmu, autorem elegii, sielanek (Wiesław 1820) i prac teoretycznych. W 1818 ogłosił w „Pamiętniku Warszawskim” słynną pracę O klasyczności i romantyczności tudzież o duchu poezji polskiejO klasyczności i romantyczności tudzież o duchu poezji polskiej (fragment)., gdzie postawił pytanie o przyszłość literatury polskiej, z jednej strony pozostającej pod wpływem klasycyzmu francuskiego, realizującego wzorce normatywnej poetyki, z drugiej ulegającej romantycznej manierze literatury niemieckiej („okres burzy i naporu”), skłaniającej się ku tradycji chrześcijańskiego średniowiecza. Zdaniem Brodzińskiego literatura polska, aby osiągnąć odrębność, powinna zwrócić się w stronę rodzimości, podążać za własnym „czuciem narodowym” i „charakterem narodowym”, który postrzegał jako sielski i sentymentalny, a realizację tych założeń widział w sielance (rozprawa O idylli pod względem moralnym 1823). Sielanka była dla niego nie tylko gatunkową propozycją literacką, lecz filozofią, sposobem na życie, kategorią moralną, a także narodową. Jako słowianofil, przekonany o wyjątkowości narodu, początków i fundamentów cnót narodowych upatrywał w rolnictwie, pracach na roli, przyrodzie, wsi polskiej – skąd wywodził podstawowe wyróżniki literatury romantycznej: ludowość i narodowość. Stąd wynikało przekonanie, że poezja powinna być zwierciadłem języka, czucia i obyczajów każdego narodu i tak określał jej polski charakter: Co do ducha poezji naszej, widzimy w niej wszędzie panującą miłość ojczyzny, zapał w uwielbianiu szlachetnych obywatelskich czynów, miarkowanie w uniesieniu, imaginacją swobodną, nie przerażającą, bez fantastycznych wyobrażeń, łagodną tkliwość, prostotę (...), rolnicze obrazy wiejskości i rodzinnego pożycia, moralność praktycznej filozofii, namiętności nieburzliwe i skromność obyczajów. Tezy te parodiował Mickiewicz w Dziadach drezdeńskich w mowie Literata IV Nasz naród się prostotą, gościnnością chlubi, Nasz naród scen okropnych, gwałtownych nie lubi; Śpiewać, na przykład, wiejskich chłopców zalecanki, Trzody, cienie – Sławianie, my lubim sielankiDziady cz. III, scena VII.. Polemiką z teorią Brodzińskiego była też rozprawa Jana Śniadeckiego O pismach klasycznych i romantycznychO pismach klasycznych i romantycznych (fragment)..
W latach dojrzałego romantyzmu wystąpił jednak jako zdecydowany przeciwnik romantyzmu rewolucyjnego, koncepcja rewolucyjnej literatury romantycznej nie przystawała do jego idyllicznych poglądów. Uległy one radykalnej zmianie pod wpływem wybuchu powstania listopadowego. W rozprawie Mowa o narodowości Polaków (1831) okazał się zdecydowanym zwolennikiem i propagatorem mesjanizmu w jego wersji cierpiętniczej, nie rewolucyjnej.
Twórczość Ważniejsze utwory Wiersze wczesnomłodzieńcze z lat 1806–1809, niepublikowane za życia poety, zachowane w korespondencji rodzinnej, niektóre ogł.: F. S. Dmochowski Biblioteka Warszawska 1870, t. 3 Wiersze wczesnomłodzieńcze wyd. w książce: A. Brodziński: Zabawki wierszem, Kraków 1807 Wiersze wczesnomłodzieńcze z lat 1809–1814, niepublikowane za życia poety, niektóre ogł.: F. S. Dmochowski Biblioteka Warszawska 1870, t. 3 Oda w dzień urodzin Napoleona Wielkiego... Dnia 15 sierpnia 1809 roku w Krakowie, Kraków 1809 Wiersz dnia 8 marca 1813 napisany, Kraków 1813 Dziennik wojskowy z 1813, całość wyd. A. Łucki: „K. Brodzińskiego nieznane pisma prozą”, Archiwum do Dziejów Literatury i Oświaty w Polsce, t. 12 (1910) Wiersz na wprowadzenie zwłok księcia Józefa Poniatowskiego, naczelnego wodza wojsk polskich, przez toż wojsko z Francji wracające. W Warszawie, dnia 9 września 1814, wersja I: Warszawa 1814 (2 wyd.) „Bajki: Koguty, Kura, Sowa, Badacz, Mrówka i pszczoła, Sosienki, Indyk, Sroka, Pijany”, tłumaczenie, Pamiętnik Warszawski 1814-1817 Wiersze z lat 1814–1821, niepublikowane za życia poety, fragmenty ogł. A. Łucki: „K. Brodzińskiego nieznane poezje”, Kraków 1910 Śpiew w czasie obchodu uroczystości Ś∴ Jana przez W∴ ... (muzyka: A. Weynert), brak miejsca wydania (1815) Wiersz obrzędowy w święto imienia N∴ i N∴ B∴ Ludwika Osińskiego, mistrza Katedry... (muzyka: K. Kurpiński), powst. przed 15 sierpnia, wyd. Warszawa 1815 Wiersz na obchód żałobny po N∴ i N∴ B∴ Józefie Orsettim, pierwszym wielkim... (muzyka: K. Kurpiński), powst. przed 16 października, wersja I: wyd. (Warszawa 1815) Oda z okoliczności ukończenia Słownika Lindego, powst. 1815, wersja I Piękne sztuki. Scena, powst. przed rokiem 1816 Hymn do Boga na dziesięć głosów we dwóch chórach, ułożony na użytek Szkoły Rządowej Muzyki... (muzyka: J. Elsner), Warszawa (między rokiem 1815 a 1820) Kalmora, czyli prawo ojcowskie Amerykanów. Opera w 2 aktach heroiczno-pasterska, oryginalnie napisana z powieści amerykańskiej (muzyka: K. Kurpiński), powst. po roku 1815, wyst.: Warszawa 10 marca 1820 Kantata w dniu obchodu imienin B∴ L∴ Osińskiego... (muzyka: K. Kurpiński), powst. przed 26 sierpnia, wyd. (Warszawa 1816), druk zaginiony „Oda... przy oddaniu złotego medalu W. J. Ks. Onufremu Kopczyńskiemu”, Gazeta Korespondenta Warszawskiego i Zagranicznego 1816, nr 97 „Poezja. Do Dafny. Fragmenty poematu”, fragmenty 1-4 ogł. Pamiętnik Warszawski 1816, t. 4, s. 85–91, 456-464 Wiersz ofiarowany N∴ N∴ B∴ Wilczewskiemu Jerzemu w dzień imienin d. 24 kwietnia 1817 (Warszawa 1817), egz. unikat w: Archiwum Główne Akt Dawnych (Archiwum Wilanowskie) „Dobranoc Wiesławowi”, Pamiętnik Warszawski 1817, t. 7 Kantata w dzień uroczystości instalacyjnej W∴ W∴ Urzędników W∴ W∴ Królestwa Polskiego..., powst. maj 1817, wyd. (Warszawa 1817), druk zaginiony Wiersz czytany na posiedzeniu Ś∴ i D∴ ... pod osobnym nazwiskiem Świątynia Izis dnia 30 czerwca 1817 roku, wydana pt. Wolność, wiara, światło, z rękopisu Biblioteki Jagiellońskiej, sygn. 4610/I Śpiew na obchód uroczystości imienia P∴ i N∴ B∴ Karola Woydy, Mistrza Katedry... (muzyka: J. Elsner), powst. przed 17 listopada 1817, wyd. (Warszawa 1817) mały|upright|Pierwsza strona drugiej części rozprawy O klasyczności i romantyczności Wiersze z przedmową o wersyfikacji z lat 1817–1818 wyd. w książce: J. Elsner Rozprawa o metryczności i rytmiczności języka polskiego, Warszawa 1818 Mowa... na przewiezienie ciała T. Kościuszki w... (w jęz. francuskim), wyd. S. Małachowski-Łempicki „Wolnomularskie utwory Brodzińskiego”, Pamiętnik Literackie, rocznik 29 (1932) „O klasyczności i romantyczności tudzież o duchu poezji polskiej”, Pamiętnik Warszawski 1818, t. 10, s. 356–381, 516-540 Kurs wymowy i poezji dla szkół żoliborskich, powst. 1818, rękopis zaginiony „Listy o polskiej literaturze”, Pamiętnik Warszawski 1820, t. 16-17