Lewica chrześcijańska – zbiorcze określenie ruchów społeczno-politycznych inspirowanych chrześcijaństwem, które opowiadają się za zasadami sprawiedliwości społecznej oraz promują doktrynę społeczną Kościoła lub tzw. ewangelię społeczną, opartą na własnej interpretacji nauk Jezusa Chrystusa. Ze względu na różnorodność tradycji politycznych na świecie, termin „chrześcijańska lewica” może mieć odmienne znaczenia i zastosowania w różnych krajach. Choć istnieją liczne punkty wspólne, chrześcijańska lewica stanowi odrębne zjawisko od chrześcijaństwa liberalnego – nie każdy przedstawiciel chrześcijańskiej lewicy utożsamia się z liberalnym chrześcijaństwem i odwrotnie.
W Stanach Zjednoczonych chrześcijańska lewica zazwyczaj utożsamiana jest ze współczesnym liberalizmem i progresywizmem, a jej zwolennicy odwołują się do idei ewangelii społecznej jako środka do osiągnięcia większej równości społecznej i ekonomicznej. Nurt ten obejmuje również bardziej radykalne odłamy, takie jak chrześcijański socjalizm, chrześcijański anarchizm i chrześcijański komunizm.
Terminologia mały|Katolicki teolog Luigi Taparelli był twórcą pojęcia „sprawiedliwości społecznej” Podobnie jak w przypadku innych kategorii w obrębie spektrum politycznego lewica–prawica, termin „chrześcijańska lewica” stanowi ogólne określenie, obejmujące różnorodne grupy i osoby o odmiennych przekonaniach. Lewicowość może przyjmować wiele postaci i wartości, które niekoniecznie są wspólne dla wszystkich chrześcijańskich ruchów i indywidualnych wyznawców. Jako nieformalna nazwa luźno powiązanego zrzeszenia wiernych, termin ten pozwala na wyraźne odróżnienie od bardziej rozpowszechnionej chrześcijańskiej prawicy, bądź też prawicy religijnej, oraz jej przywódców i ideologii. Chrześcijańska lewica nie postrzega lewicowej polityki, zarówno ekonomicznej, jak i społecznej, jako sprzecznej z naukami chrześcijańskimi.
Dominującym wśród poglądów religijnych określanych jako lewicowe jest idea sprawiedliwości społecznej, rozumianej jako troska o ubogie i uciskane mniejszości. Zwolennicy tej perspektywy opowiadają się za powszechną opieką zdrowotną, świadczeniami socjalnymi, dotowanym systemem edukacji, pomocą zagraniczną oraz działaniami afirmatywnymi, które mają na celu poprawę warunków życia osób znajdujących się w niekorzystnej sytuacji. Wartości egalitarne stanowią fundament dla postawy chrześcijańskiej lewicy, której przedstawiciele uważają działanie na rzecz uciśnionych za obowiązek religijny. Wsparciem dla tego podejścia bywa przywoływany fragment Ewangelii Mateusza (25:31–46). Ponadto niemal wszystkie główne religie odwołują się do tzw. złotej reguły etycznej, nakazującej niesienie pomocy bliźnim, co potwierdza, iż zwolennicy różnych wyznań postrzegają ruch na rzecz sprawiedliwości społecznej jako zgodny z ich wiarą.
Termin „sprawiedliwość społeczna” został pierwszy raz użyty w 1840 przez włoskiego katolickiego teologa Luigiego Taparellego, związanego z Towarzystwem Jezusowym, który inspirował się pismami Tomasza z Akwinu. W nauce chrześcijańskiej lewicy sprawiedliwość społeczna, wyrzeczenie się władzy, pokora, przebaczenie oraz prywatna modlitwa – w przeciwieństwie do publicznie narzucanej – są traktowane jako nakazy Ewangelii. W Piśmie Świętym znajdują się liczne relacje, w których Jezus wielokrotnie opowiada się po stronie ubogich i wykluczonych, przeciwstawiając się bogatym, wpływowym i elitom religijnym. Przedstawiciele chrześcijańskiej lewicy podkreślają aktualność oraz znaczenie tego stanowiska. Odwołując się do zasady „nadstawiania drugiego policzka”, którą uważają za nadrzędną wobec starotestamentowej zasady „oko za oko”, chrześcijańska lewica często prezentuje postawę pacyfistyczną, sprzeciwiając się polityce promującej militaryzm.
W historii ruchów religijnych lewicowy charakter wykazywała m.in. średniowieczna sekta waldensów. Ponadto niektórzy przedstawiciele chrześcijańskiej lewicy, jak również niektórzy niereligijni socjaliści, dostrzegają w Ewangeliach uzasadnienie dla anarchizmu, komunizmu i socjalizmu. Chrześcijańska lewica jest kategorią szeroką, obejmującą zarówno chrześcijański socjalizm, jak i chrześcijan, którzy nie utożsamiają się z socjalizmem.
Historia Młodość W początkowym okresie istnienia ruchów lewicowych sprzeciwiających się establishmentowi – takich jak socjalizm czy komunizm, które w XIX wieku były silnie antyklerykalne – część kościołów instytucjonalnych była kierowana przez duchownych postrzegających rewolucję jako zagrożenie dla własnej pozycji i władzy. Kościół był wówczas często uważany za część porządku ustanowionego. Rewolucje w Stanach Zjednoczonych, Francji i Rosji były po części wymierzone przeciwko kościołom instytucjonalnym lub ich przywódcom duchowym i doprowadziły do wprowadzenia rozdziału Kościoła od państwa.
W XIX wieku niektórzy pisarze i działacze rozwijali nurt chrześcijańskiego socjalizmu, który łączył zasady socjalistyczne z chrześcijańską teologią i praktyką. Wcześni teoretycy socjalizmu, tacy jak Robert Owen i Henri de Saint-Simon, opierali swoje poglądy na wartościach chrześcijańskich. Karol Marks i Fryderyk Engels odrzucili jednak te koncepcje, formułując świecką teorię socjalizmu w Manifeście Komunistycznym.
Sojusz lewicy i chrześcijaństwa mały|Amerykański pastor Martin Luther King odwoływał się w swoich działaniach do idei lewicowych. Od końca XIX wieku i na początku XX wieku niektórzy myśliciele zaczęli postrzegać chrześcijaństwo jako mające wiele wspólnego z lewicowym spojrzeniem na świat. Od Państwa Bożego św. Augustyna po Utopię św. Tomasza Morusa, wielu wybitnych chrześcijańskich pisarzy przedstawiało poglądy, które socjaliści uważali za bliskie swoim ideałom. Szczególną uwagę przyciągał bardzo silny motyw egalitaryzmu obecny w Nowym Testamencie. Inne wartości typowe dla lewicy – takie jak pacyfizm, sprawiedliwość społeczna, równość rasowa, prawa człowieka czy krytyka nadmiernego bogactwa – również znajdują mocne odzwierciedlenie w Biblii.
Pod koniec XIX wieku w Ameryce Północnej i Wielkiej Brytanii pojawił się ruch ewangelii społecznej, szczególnie wśród anglikanów, luteran, metodystów i baptystów. Celem tego ruchu było połączenie myśli progresywnej i socjalistycznej z chrześcijaństwem i stworzenie opartego na wierze aktywizmu społecznego, promowanego m.in. przez ruchy chrześcijańskiego socjalizmu. W Stanach Zjednoczonych najbardziej liberalne pod względem interpretacji teologicznej i zaangażowania społecznego były zazwyczaj Kościół episkopalny oraz Kościół kongregacjonalistyczny. W Kanadzie liberalni kongregacjonaliści, metodyści i prezbiterianie połączyli się, tworząc Zjednoczony Kościół Kanady – jedną z pierwszych lewicowych denominacji chrześcijańskich. W późniejszym okresie XX wieku teologię wyzwolenia promowali m.in. Gustavo Gutiérrez.
W XX wieku wielu polityków i aktywistów lewicy (zwłaszcza chrześcijańskich socjalistów) odwoływało się do nauki społecznej Kościoła. Przykładem może być Dorothy Day i ruch Catholic Worker Movement, który łączył radykalny pacyfizm, sprawiedliwość społeczną i katolicką wiarę. W Europie powstawały partie chrześcijańsko-demokratyczne i katolickie partie robotnicze o umiarkowanie lewicowym programie, np. w Niemczech, Włoszech i Francji.
Chrześcijańska lewica w dużej mierze wyrosła z doświadczeń duchownych, którzy podejmowali duszpasterską pracę wśród klasy robotniczej. Często rozpoczynali ją bez wyraźnej filozofii społecznej, kierując się jedynie troską duszpasterską i ewangelizacyjną wobec robotników. Było to szczególnie widoczne wśród metodystów i anglo-katolików w Anglii, jak również u katolików, jak Adolph Kolping w Niemczech czy Josef-Leona Cardijn w Belgii.
W Stanach Zjednoczonych chrześcijańska lewica obejmuje szerokie spektrum wyznań: od tzw. kościołów pokoju (np. kwakrów, mennonitów), przez główne protestanckie denominacje, aż po katolików i część ewangelikalnego środowiska.
Martin Luther King Jr. był amerykańskim pastorem baptystycznym oraz czołowym działaczem ruchu praw obywatelskich. Od 1955 do 1968 prowadził pokojowe protesty przeciwko segregracji i prawom Jima Crowa, inspirując się chrześcijańską wiarą oraz bezprzemocowym ruchem Gandhiego.
King utożsamiał się z teologiczną tradycją ewangelii społecznej – akcentując chrześcijańską odpowiedzialność za sprawy społeczne i ekonomiczne. Sam pisał, że chodzi mu „o chrześcijańską ewangelię zarówno dla ducha, jak i dla ciała”. Jego postawa była bliska chrześcijańskiemu socjalizmowi, co podkreślały późniejsze analizy, np. że reprezentował „chrześcijańską rdzeń i socjalistyczną podstawę”.
Niektóre grupy chrześcijańskie były silnie zaangażowane w ruchy pokojowe sprzeciwiające się wojnie w Wietnamie oraz inwazji na Irak w 2003. Przywódcy religijni w wielu krajach często stawali na czele krytyki cięć w programach opieki społecznej. Ponadto wielu znanych działaczy na rzecz praw obywatelskich było osobami duchownymi.
Lewica chrześcijańska na świecie Chrześcijańskich socjalistów świata skupia International League of Religious SocialistsStrona oficjalna International League of Religious Socialists.
Ameryka Łacińska Największe wpływy lewica chrześcijańska zdobyła w Ameryce Łacińskiej, czego dowodem były uchwały II Generalnego Zgromadzenia Episkopatów Ameryki Łacińskiej (CELAM) w Medellin w 1968Stanisław Markiewicz, Katolicyzm polityczny w Ameryce Łacińskiej, Warszawa 1981, s. 199..
Argentyna W Argentynie w 1971 roku w wyniku rozłamu w Partii Chrześcijańsko-Demokratycznej powstała Partido Revolucionario Cristiana [Chrześcijańska Partia Rewolucyjna]Stanisław Milcarz, Republika Argentyńska, Warszawa 1977, s. 51-52.. Lewicowi duchowni (np. Carlos Mugica, zabity przez prawicową bojówkę 11 maja 1974 roku) działali w szeregach Ruchu Księży dla Trzeciego Świata (MSTM), wydając pismo „Cristianismo y Revolucion”Stanisław Markiewicz, Katolicyzm polityczny w Ameryce Łacińskiej, Warszawa 1981, s. 293-299..
Boliwia W Boliwii lewe skrzydło chadecji wyodrębniło się w maju 1970 jako Rewolucyjna Partia Chrześcijańsko-Demokratyczna (PDCR) i podjęło walkę partyzancką przeciw prawicowej dyktaturze wojskowej; po klęsce partyzantki niedobitki PDCR utworzyły wraz z marksistami Ruch Lewicy RewolucyjnejWiesław Czyżowicz, Republika Boliwijska, Warszawa 1984, s. 117-119..
Brazylia W Brazylii inspiracją lewicy chrześcijańskiej była działalność postępowego skrzydła episkopatu z arcybiskupem Recife Helderem Camarą na czele. Brazylijska lewica chrześcijańska działała poprzez organizacje społeczne, takie jak Ligi Chłopskie [Ligas Camponesas] i Robotnicza Akcja Katolicka, a zwłaszcza Ruch Podstawowych Wspólnot EwangelicznychBarbara Liberska, Brazylia przyszłości, Warszawa 1989, s. 190-216.; Stanisław Markiewicz, Katolicyzm w Ameryce Łacińskiej, Warszawa 1969, s. 219-247.; Stanisław Markiewicz, Katolicyzm polityczny w Ameryce Łacińskiej, Warszawa 1981, s. 250-286..
Chile W Chile lewica chrześcijańska tworzyła początkowo frakcję rebelde w łonie Partii Chrześcijańsko-Demokratycznej, z której wyłamały się: w 1969 Movimiento de la Accion Popular Unitaria [Ruch Zjednoczonej Akcji Ludowej] i w 1971 Izquierda Cristiana [Lewica Chrześcijańska]. chrześcijańską ultralewicę stanowiły Iglesia Joven [Młody Kościół] w Santiago de Chile, Iglesia del Pueblo [Kościół Ludu] w Valparaiso i konspiracyjny Ruch Camilo TorresaMichał Chmara, Klasy społeczne i partie polityczne Republiki Chile 1964-1973, Warszawa 1978, s. 151, 162-163, 183.. W kwietniu 1971 w Santiago de Chile grupa lewicowych duchownych katolickich sformułowała „Deklarację osiemdziesięciu”, która zapoczątkowała międzynarodowy „ruch Chrześcijan na rzecz socjalizmu”Zbigniew Czajkowski, Zanim wybuchnie Wezuwiusz..., Warszawa 1980, s. 91-96.; Stanisław Markiewicz, Katolicyzm polityczny w Ameryce Łacińskiej, Warszawa 1981, s. 318..
Kolumbia