Henryk Iwański

Henryk Iwański (ur. 1902, zm. 7 lipca 1978) – mistyfikator, działacz kombatancki z okresu PRL, podający się za przedwojennego oficera Wojska Polskiego oraz ZWZ i AK, a także konspiracyjnego Korpusu Bezpieczeństwa; rzekomy uczestnik walk podczas powstania w getcie warszawskim.

Na początku lat 60. XX wieku do Warszawy przybyła izraelska dziennikarka Chaia Lazar szukająca materiałów o Żydowskim Związku Wojskowym (ŻZW), który działał w warszawskim getcie obok znacznie liczniejszej Żydowskiej Organizacji Bojowej (ŻOB). Podczas swoich poszukiwań dziennikarka poznała Henryka Iwańskiego i jego kolegów, którzy opowiedzieli jej, że z ramienia AK wspomagali Żydów w getcie. Dziennikarka sporządziła dokumentację tych rozmów i opublikowała na Zachodzie artykuły na temat wkładu Korpusu Bezpieczeństwa w powstanie w getcie oraz jego współpracę z ŻZW. Na podstawie tych publikacji, w 1964 Henryk Iwański wraz z żoną Wiktorią zostali odznaczeni medalem Sprawiedliwego wśród Narodów Świata przyznawanym przez instytut Jad Waszem.

Rzekoma współpraca Iwańskiego z żydowskim ruchem oporu i walka w getcie W listopadzie 1939 do Henryka Iwańskiego ps. „Bystry” miało się zgłosić się czterech Żydów, którzy byli w czasie kampanii wrześniowej oficerami Wojska Polskiego. W ich imieniu porucznik WP Dawid Apfelbaum (jak się później okazało postać zmyślona przez Iwańskiego) zaproponował Iwańskiemu utworzenie żydowskiej grupy bojowej, która stałaby się częścią polskiego podziemia w getcie warszawskim. Pod koniec grudnia grupa została zaaprobowana przez naczelne dowództwo i została powołana do życia. W jej skład początkowo miała wejść grupa 39 ludzi, która złożyła przysięgę oraz otrzymała nazwę Żydowskiego Związku Wojskowego. Bojownikom kapitan Iwański, który miał pełnić funkcję łącznika z bojownikami ŻZW ze strony Armii Krajowej, wręczył 39 pistoletów vis.

Henryk Iwański rzekomo był dowódcą 18-osobowego oddziału AK, walczącego podczas powstania w getcie warszawskim. 26 kwietnia dowództwo AK otrzymało meldunek, że dowódca powstania z ramienia ŻZW Dawid Moryc Apfelbaum jest ranny i żąda natychmiastowej pomocy. Komenda Główna AK miała zlecić Iwańskiemu zorganizowanie przejścia grupy bojowej na teren getta i włączenie się do walk. Rozkaz miał zostać wykonany przez jeden z oddziałów Korpusu Bezpieczeństwa. Jego dowódcą został Henryk Iwański, zastępcą Władysław Zajdler „Żarski”, a ubezpieczać miał Paweł „Roch” Kowalski. Oddział Iwańskiego przedostał się na teren getta 27 kwietnia tunelem przy ul. Muranowskiej, gdzie stoczono największą bitwę powstania wraz z Żydowskim Związkiem Walki – ŻZW. Na pl. Muranowskim żołnierze AK spalili czołg niemiecki, rozbito kompanię Łotyszy i zatrzymano Niemców przed domem na Muranowskiej 7. W trakcie walk poległo około dziesięciu żołnierzy OWKB, m.in. syn majora Roman Iwański i brat Wacław Iwański, a Henryk został ranny.

Ujawnienie mistyfikacji Po upadku komunizmu historia Iwańskiego stała się bardziej znana wywołując jednak wiele kontrowersji. W IPN przeprowadzono kwerendy w aktach, poszukując informacji na temat Henryka Iwańskiego oraz Korpusu Bezpieczeństwa. Według historyków związanych z tą instytucją Iwański oraz jego koledzy byli zwykłymi hochsztaplerami. Iwański nigdy nie był oficerem ani nawet członkiem AK, żaden z członków „jego grupy” nie uczestniczył w żadnym z dwóch powstań, ani w powstaniu w getcie (1943), ani w powstaniu warszawskim (1944). Krytykę osoby Iwańskiego, jak również jego domniemanej działalności zamieściły czasopisma „Więź” oraz „Tygodnik Powszechny”.

Według art. Dariusza Libionki i Laurence’a Weinbauma Iwański wraz z kolegami spreparował po wojnie swoją biografię przypisując sobie zasługi, które nie miały miejsca. Jak piszą: W wypełnionych własnoręcznie przez naszych bohaterów formularzach zgłoszeniowych do ZBoWiD nie znajdziemy żadnych informacji o współpracy z żydowskimi bojownikami, o ŻZW czy wreszcie bohaterskich czynach w czasie powstania w getcie w kwietniu 1943 r. Odkryjemy natomiast nieudolne próby tworzenia wojennych biografii.

Natomiast w „Tygodniku Powszechnym” z kwietnia 2006, ukazał się artykuł Powstanie w Getcie: kto był kim? w którym o Korpusie Bezpieczeństwa napisano: W ocenie gdańskiego historyka Janusza Marszalca była to formacja nieliczna, grupująca ludzi o dużych ambicjach; dowodem ma być przyznawanie sobie nawet stopni generalskich, a także zaskakujące wolty polityczne zakończone kolaboracją z PPR i Sowietami.

Przypisy D. Libionka, L. Weinbaum, Pomnik Apfelbauma, czyli klątwa „majora” Iwańskiego – „Więź”, kwiecień 2007.

Bibliografia

Nechama Tec – When Light Pierced the Darkness: Christian Rescue of Jews in Nazi-Occupied Poland 1986 Oxford University Press .

Dawid Wdowiński; Chaim Lazar, Morris Chariton (1963). And we are not saved. New York: Philosophical Library, 222. . D. Libionka, L. Weinbaum, „Pomnik Apfelbauma, czyli klątwa „majora” Iwańskiego” – Więź, kwiecień 2007, s. 100–111 The Jewish Military Union and the Warsaw Ghetto Uprising Dariusz Libionka and Laurence Weinbaum, Published March 2006 Jewish Political Studies Review 2006 Powstanie w Getcie: kto był kim?, Tygodnik Powszechny, Historia w Tygodniku, 21 kwietnia 2006 r. Mosze Arens, The Changing Face Of Memory: Who Defended The Warsaw Ghetto?, The Jerusalem Post, 23.04.2003.

Kategoria:Mistyfikatorzy Kategoria:Pochowani na cmentarzu Bródnowskim w Warszawie Kategoria:Polscy Sprawiedliwi wśród Narodów Świata Kategoria:Urodzeni w 1902 Kategoria:Zmarli w 1978