thumb|Siedem sztuk wyzwolonych z Hortus deliciarum Herrady z Landsbergu (ok. 1180)
Sztuki wyzwolone (, ) lub siedem sztuk wyzwolonych () – system podstawowej, ogólnej i uniwersalnej edukacji ukształtowany w IV wieku przed Chrystusem, powszechnie stosowany w starożytnych Grecji i Rzymie, obejmujący nauczanie literatury i matematyki.
W V i VI wieku sztuki ujednolicono: na poziomie niższym (trivium) nauczano przedmiotów literackich: gramatyki, retoryki i dialektyki; natomiast na poziomie wyższym (quadrivium) – przedmiotów matematycznych: arytmetyki, geometrii, astronomii oraz muzyki.
Nazwy tych przedmiotów nie odpowiadają poszczególnym naukom w znaczeniu nowożytnym.
System artes stał się podstawą kształcenia w średniowiecznej Europie. Przeniósł on do kultury chrześcijańskiego Zachodu antyczną tradycję naukową i edukacyjną. Między XVII a XIX wiekiem zastąpiono go innymi systemami edukacji, lecz przetrwał, w , w szkolnictwie amerykańskim. Nie był systemem edukacji teoretycznej lub praktycznej, ale systemem edukacji twórczej. Jego fundamentalne założenie, że podstawą wykształcenia jest zdobycie wiedzy na temat literatury i matematyki, okazało się trwałe i jest nadal stosowane w nowożytnym szkolnictwie.
Znaczenie terminu W traktacie Cyceron wywiódł etymologię terminu artes liberales z łacińskiego przymiotnika liber (wolny). Przeciwstawił sztuki wyzwolone sztukom, które nie są godne wolnego człowieka. Pomysł ten zaczerpnął Cyceron z siódmej księgi Polityki Arystotelesa. Seneka, w swoim 88. , powołując się na Posejdoniosa, objaśnił, że studia liberalia są to takie studia, które ludzie uprawiają dla innych celów niż zdobycie pieniędzy. Nazywane są one wolnymi, bo są godne człowieka wolnego. Dlatego – twierdził Seneka – do sztuk wyzwolonych nie należą malarstwo, architektura i inne sztuki manualne (artes mechanicae), podczas gdy należy do nich muzyka, jako związana z matematyką. Sztuki są nazywane wolnymi także dlatego, że prowadzą człowieka do mądrości, która jedyna zapewnia prawdziwą wolność. Zresztą – podsumował swój wywód Seneka – jedna jest tylko sztuka naprawdę wyzwolona, która czyni człowieka wolnym. To nauka mądrości, wzniosła, nieustraszona, wielkoduszna. Inne są mało znaczące i dziecięce. Późniejsi teoretycy pedagogiki interpretowali twierdzenia Cycerona i Seneki w ten sposób, że nazwa artes liberales wskazuje na społeczny kierunek, ku któremu zmierza oparte na nich wykształcenie – są one podstawą nauczania i programów edukacyjnych wolnych społeczeństw.
Pisarze rzymscy artes liberales przeciwstawiali niekiedy artes serviles (sztukom niewolniczym) lub artes vulgares (sztukom pospolitym). Te poglądy mają swoje źródło w kulturze greckiej, gdzie sztuki wyzwolone uważano za niewymagające wysiłku fizycznego, czyli wolne od pracy mięśni. Natomiast Kasjodor uważał, że przymiotnik liberalis wskazuje na książkę, z której odczytuje się wiedzę, bowiem łacińskie liber to kora, służąca jako materiał do pisania. Używanie terminu artes liberales krytykowało wielu filozofów platońskich i neoplatońskich. Rozumieli oni artes jako propedeutykę filozofii, odpowiednią jedynie dla kształcenia dzieci. Odmawiali sztukom wyzwolonym kwalifikacji „wolnościowej”, ponieważ uważali, że przysługuje ona jedynie samej filozofii. Dlatego niektórzy starożytni pisarze stosowali termin artes pueriles, czyli sztuki chłopięce.
Łacińskie ars wywodzi się z greckiego απο της ’αρετης, oznaczającego dobrą znajomość jakiegoś przedmiotu. Sztuki wyzwolone Grecy określali również encyklicznymi (εγκυκλος, tworzącymi krąg), czyli zwyczajnymi, gdyż ich opanowanie miało zapewniać podstawową wiedzę. Ars nie występuje w terminie artes liberales w znaczeniu sztuki, tak jak jest ona rozumiana w czasach nowożytnych. Oznacza przedmiot nauczania, dyscyplinę wiedzy. W starożytnych rozważaniach etymologicznych łączono rzeczownik ars z przymiotnikiem artus (ścisły), gdyż artes miały zamykać wiedzę w ścisłych regułach. Późniejsza zmiana znaczenia pojęcia sztuka wiązana jest z dążeniami XV-wiecznych włoskich malarzy i rzeźbiarzy, którzy nie chcieli być dłużej uważani za rzemieślników (mechanici), ale osoby wykształcone w artes. W roku 1677 przed hiszpańskim sądem stanęli malarze, którzy nie chcieli płacić podatków od działalności rzemieślniczej, lecz żądali niższych, które przysługiwały osobom wykonującym zawody związane z artes liberales. Sąd zwrócił się o opinię do rzeczoznawcy, na którego wyznaczono Calderona. Jego wydana drukiem opinia, Traktat o obronie szlachetności malarstwa, głosiła, że artes mechanicae są także sztukami wyzwolonymi, co utrwaliło się w późniejszej tradycji europejskiej.
Łacińskie artes liberales zostały przetłumaczone na język polski – jako sztuki wyzwolone – już w średniowieczu i to tłumaczenie jest nadal tradycyjnie używane w badaniach naukowych.
Historia Starożytność Starożytna Grecja Według źródeł sprzed IV wieku przed Chrystusem, greckich chłopców nauczano gimnastyki i gry na instrumentach muzycznych. Autorzy starożytni twierdzili, że twórcą systemu sztuk wyzwolonych był sofista Hippiasz, który żył współcześnie z Sokratesem. Dodał on do ćwiczeń gimnastycznych oraz muzycznych naukę gramatyki. Po grecku system ten nazwano ἐγκύκλιος παιδεία, co oznaczało zwyczajne wykształcenie. Edukacja gramatyczna opierała się w nim na lekturze i analizie utworów literackich, przede wszystkim dzieł Homera. Grecy nie posiadali ksiąg świętych ani odrębnej warstwy kapłańskiej. Tradycyjne wykształcenie związane było – w ich pojęciu – z literaturą. Literatura, jako podstawowy przedmiot nauczania stała się trwałym elementem artes. W Rzymie Homera zastąpiono Wergiliuszem, w średniowieczu podczas nauki czytano dzieła klasycznych auctores.
Przeciwnikiem oparcia podstawowego wykształcenia na literaturze był Platon. Jego zdaniem narzędziem edukacji dzieci i młodzieży powinny być wyłącznie dzieła naukowe, a nie literatura. Platon nie tylko zwalczał czytanie poetów i prozaików, ale odrzucał cały model zwyczajnego wykształcenia. Uważał, że literatura deprawuje uczniów.
Współczesny Platonowi Izokrates włączył się do sporu między zwolennikami kształcenia naukowego a zwolennikami kształcenia literackiego, uznając wagę obu tych dziedzin edukacji. Uporządkował je hierarchicznie – studia literackie miały być w jego koncepcji przygotowaniem do studiów naukowych. Pomimo tego, że niektórzy późniejsi autorzy starożytni zgłaszali zastrzeżenia do koncepcji Izokratesa, została ona powszechnie przyjęta i obowiązywała do końca starożytności oraz w średniowieczu.
Koncepcja Platona nie została odrzucona całkowicie. Zgodnie z postulatem Izokratesa, nie włączono czytania dzieł naukowych do zwyczajnego wykształcenia. Uznano jednak, że obok literatury niezbędne w edukacji jest nauczanie podstaw arytmetyki. Sam Hippiasz był, między innymi, matematykiem i odkrywcą krzywej zwanej kwadratrysą. Zdaniem pisarzy starożytnych, to właśnie Hippiasz zmienił tradycyjne ćwiczenia muzyczne w kurs elementarnej arytmetyki. Traktował on bowiem muzykę jako dział matematyki omawiający relacje między dźwiękami.
Na podstawie koncepcji edukacji literackiej i matematycznej, w IV wieku, ukształtował się klasyczny model podstawowego wykształcenia. Jest on tradycyjnie przypisywany Hippiaszowi, chociaż poza wzmiankami u pisarzy starożytnych, nie ma na taką tezę przekonujących dowodów. Model ten okazał się trwały. Jego fundamentalne założenie, zgodnie z którym edukacja powinna być oparta na kursie literatury i matematyki, jest nadal stosowane w nowożytnym, europejskim szkolnictwie.
Późniejsi autorzy greccy twierdzili, że twórcą podziału edukacji na siedem dyscyplin był Arystoteles. Nie ma jednak dowodu potwierdzającego tę tezę. W Polityce Arystoteles wspomniał jedynie o modelu, zgodnie z którym podstawowa edukacja składała się z gramatyki, gimnastyki i muzyki. Dodawanie kolejnych przedmiotów do podstawowej edukacji było najprawdopodobniej dziełem różnych szkół filozoficznych i sofistycznych. Zachował się spis dyscyplin studiowanych w jednej ze szkół sofistycznych w III wieku przed Chrystusem. Były to gimnastyka, gramatyka, muzyka, rysunek, arytmetyka i geometria. Filon z Aleksandrii w swoich dziełach, pisanych na przełomie er, wymienił sztuki, których uczono w jego mieście – gramatykę, retorykę, dialektykę, muzykę, arytmetykę i geometrię. Na tej podstawie uważa się, że w okresie hellenistycznym zaprzestano ćwiczenia gimnastyki w szkołach. Teoretycy artes krytykowali przykładanie wagi w edukacji do gimnastyki czy zawodów sportowych, gdyż uważali je za dyscypliny nietwórcze. Na przykład Seneka zauważył, że obdarza się zaszczytami państwowymi zawodników igrzysk, lecz nie tych, którzy tworzą dzieła sztuk, chociaż wartość tych drugich dla społeczeństwa jest nieporównywalnie większa.
Najstarszy znany zapis wymieniający siedem sztuk wyzwolonych odnaleziono w dziele Dionizego Traka, napisanym na przełomie II i I wieku przed Chrystusem. Dionizy wyliczył trzy szkolne przedmioty literackie (gramatykę, retorykę i dialektykę) oraz cztery przedmioty matematyczne (geometrię, arytmetykę, astronomię i muzykę).
Starożytny Rzym Po drugiej wojnie punickiej, na przełomie III i II wieku przed Chrystusem, rozpoczął się proces wprowadzania w Rzymie greckiego modelu edukacji. W II wieku rzymska młodzież była nauczana w języku greckim przez pedagogów przybywających do Rzymu z południowej Italii, Grecji i Azji Mniejszej. W tym okresie stopniowo tłumaczono literaturę i podręczniki greckie na łacinę. W I wieku przechodzono w szkołach na język ojczysty a nauczycielami byli już często rodowici Rzymianie. Horacy wspominał, że w połowie I wieku uczył się sztuk przez lekturę Iliady Homera w oryginale, natomiast Odyseję przerabiał czytając jej łaciński przekład. Nauczycielem Horacego był nie Grek, ale „chętny do bicia” Lucjusz Orbiliusz Pupillus – ekwita rodem z Benewentu.
Najstarszym znanym, łacińskim podręcznikiem sztuk, było dzieło Marka Warrona Disciplinarum libri novem, napisane około połowy I wieku przed Chrystusem, współcześnie zaginione. Celem, jaki postawił przed sobą Warron, było zbudowanie rzymskiego systemu szkolnego, wzorowanego na greckim, w którym literaturę grecką – jako podstawę edukacji – zastąpiłaby literatura łacińska. Każda z dziewięciu ksiąg dzieła poświęcona była jednemu z przedmiotów nauczania. Warron dołączył do greckich siedmiu sztuk dwie nowe – architekturę oraz medycynę – i poświęcił im osobne księgi. Innowacja ta nie przyjęła się, ale jeszcze Cyceron i Seneka uważali, że liczba siedmiu dyscyplin nie jest zamknięta i proponowali jej rozszerzenie.
Ostateczna latynizacja sztuk była dziełem Kwintyliana, któremu cesarz Wespazjan zlecił około roku 75 odnowienie – po okresie upadku za Nerona – rzymskiego szkolnictwa. Kwintylian oparł program nauczania na dziełach Cycerona i Wergiliusza. Ich prace miały się stać – w koncepcji Kwintyliana – źródłem wiedzy dla uczniów. W swoim dziele pedagogicznym, Kształceniu mówcy, położył nacisk na gramatykę, retorykę i dialektykę, natomiast marginalnie potraktował geometrię, arytmetykę i astronomię, o muzyce zaledwie wspominał. To ukształtowało specyfikę rzymskich artes okresu cesarstwa, w których przedmioty matematyczne uważane były za drugorzędne. Praktyczni Rzymianie uważali, że przydatne w życiu obywatela są gramatyka i retoryka, natomiast matematyka, jako nauka teoretyczna, została zredukowana do podstawowych obliczeń arytmetycznych. W następnych wiekach, w łacińskich szkołach, poezja Wergiliusza czy mowy Cycerona były uznawane za źródło wiedzy na każdy temat, nawet astronomii czy geometrii. Kurs siedmiu sztuk zwano po łacinie curriculum.