thumb|Król Jan III Sobieski thumb thumb|Ćwiczenia 24 pal w Jarosławiu – obsługa zaprzodkowuje 75 mm armaty polowe Schneider wz. 1897. thumb|75 mm armata wz. 1897 thumb|24 DP w 1938 24 Pułk Artylerii Lekkiej im. Króla Jana III Sobieskiego (24 pal) – oddział artylerii lekkiej Wojska Polskiego II RP.

Utworzony w 1921, w okresie międzywojennym wchodził w skład 24 Dywizji Piechoty i stacjonował w garnizonie Jarosław.

W kampanii wrześniowej przeszedł szlak bojowy od Wojnicza do Lwowa. Walczył pod Zgłobicami i Zbylitowską Górą, Łodzinką Dolną, Niżankowicami, Jawornikiem Ruskim, Boguszówką, Boratyczami, Husakowem, Mużyłowicami Kolonią, Rzęsną Ruską oraz Hołoskiem, przebijając się do oblężonego Lwowa, pod którym, z resztkami 24 Dywizji Piechoty, wykrwawił się ostatecznie 20 września 1939.

Formowanie i tradycje Pułk sformowany został 9 października 1921 w garnizonie Jarosław jako organiczna jednostka artylerii 24 Dywizji Piechoty. W skład nowo powstałego oddziału weszły: dowództwo II dywizjonu artylerii konnej, III dywizjon 2 pułku artylerii polowej Legionów, III dywizjon 22 pułku artylerii polowej, bateria zapasowa 5 Lwowskiego pułku artylerii polowej.

Nowy pułk przejął tradycje bojowe byłych III dywizjonów.

III dywizjon 22 pułku artylerii polowej powstał we Francji i przybył do Polski w składzie 2 pap Armii Polskiej. Skierowany został na granicę Górnego Śląska. We wrześniu 1919 2 pap został przemianowany na 11 Kresowy pułk artylerii polowej i od lutego 1920 wziął udział w obejmowaniu Pomorza, skąd następnie odszedł na front wschodni. W sierpniowej kontrofensywie dywizjon w składzie 21 Dywizji Piechoty wspierał jej uderzenie na Kock.

III dywizjon 2 pułku artylerii polowej Legionów w składzie macierzystej dywizji od kwietnia 1919 walczył na froncie wschodnim. Walczył na przedmościu Borysowa i uczestniczył w obronie linii Berezyny. Od lipca 1920 w walkach odwrotowych do Dęblina, następnie po przerzuceniu w rejon Zamościa walczył z kawalerią Budionnego. Następnie wraz z dywizją wszedł do odwodu 2 Armii pod Białymstokiem, skąd wszedł w skład grupy uderzeniowej na Wilejkę i Mołodeczno.

Okres międzywojenny Pierwszy dywizjon pod dowództwem mjr. Stanisława Rarogiewicza dyslokowano w Radymnie, dwa następne w koszarach im. gen. Dąbrowskiego – wówczas w Muninie. W kwietniu 1922 całość została przeniesiona do koszar im. ks. Józefa Poniatowskiego w Jarosławiu. Początkowo pułk posiadał trzy dywizjony, każdy po dwie baterie. Bateria 1. była uzbrojona w 100 mm haubice austriackie, natomiast pozostałe baterie (2., 5., 6., 8. i 9.) posiadały armaty francuskie. Później utworzono baterie (3., 4. i 7.).

W czwartek 14 sierpnia 1924 w Jarosławiu, w czasie strzelania, w trakcie ładowania armaty nastąpiła niekontrolowana eksplozja naboju, w następstwie której zginął por. Edmund Ambrozik, ciężkich obrażeń ciała doznali por. Stanisław II Machowski i plut. Zając, a lekkich obrażeń ciała doznał ogn. Friczy. Edmund Ambrozik (ur. 20 listopada 1898) od 1915 był żołnierzem I Brygady Legionów Polskich. W 1919 walczył w obronie Lwowa. Na porucznika został awansowany ze starszeństwem z dniem 1 czerwca 1920., 17 marca 1938 został pośmiertnie odznaczony Krzyżem Niepodległości..

W 1926 baterie 7. i 9. zostały rozwiązane, bateria 1. przemianowana na 7., a bateria 4. na 1., baterie 7. i 8. utworzyły III dywizjon.

W lipcu 1929, w rejonie miejscowości Dolina, w czasie strzelania pękła lufa jednego z dział. Zginęli kanonierzy Stanisław Nowakowski i Ignacy Kossak. Trzech pozostałych kanonierów z obsługi działa zostało ciężko rannych„Dziennik Poznański” 1929, 12 lipca, nr 158, s. 6..

3 listopada 1929 w czasie zabawy w kasynie oficerskim por. Tadeusz Nowotny, odznaczony Krzyżem Walecznych, zastrzelił z rewolweru kpt. Stanisława Szafrana (ur. 30 kwietnia 1897), dowódcę 3. baterii. Bezpośrednio przed dokonaniem zabójstwa kapitan miał spoliczkować porucznika za niewłaściwe zachowanie się w stosunku do jego żony...

Z dniem 31 grudnia 1931 pułki artylerii polowej przemianowano na pułki artylerii lekkiejDz.Rozk. MSWojsk. 1931, nr 3, poz. 473. i pułk zmienił nazwę na 24 pułk artylerii lekkiej im. Króla Jana III Sobieskiego. Pod względem wyszkolenia był podporządkowany 10 Grupie Artylerii.

10 października 1938 Minister Spraw Wojskowych, gen. dyw. Tadeusz Kasprzycki, nadał 24 pal nazwę „24 Pułk Artylerii Lekkiej im. Króla Jana III Sobieskiego” oraz zarządził noszenie przez żołnierzy tego oddziału na naramiennikach kurtek i płaszczy, zamiast dotychczasowej numeracji, inicjałów „J3R” (Jan III Rex) z koroną.

Obsada personalna i struktura organizacyjna w marcu 1939dowódca pułkupłk dypl. Stefan BrzeszczyńskiI zastęca dowódcyppłk Tadeusz Michałowskiadiutantpor. Bronisław Rębacznaczelny lekarz medycynykpt. dr Stefan II Lewickistarszy lekarz weterynariimjr dr Józef Włodzimierz Hrycykiewiczmłodszy lekarz weterynariipor. Jan Podgórskioficer zwiadowczypor. Julian Tadeusz PniewskiII zastępca dowódcy (kwatermistrz)mjr Józef Krzeptowskioficer mobilizacyjnykpt. adm. (art.) Tadeusz Skwarczyńskizastępca oficera mobilizacyjnegopor. Władysław Jan Wójtowiczoficer administracyjno-materiałowykpt. Adam Stabrawaoficer gospodarczykpt. int. Michał Adolf Moskowitynoficer żywnościowychor. Roman Gallewiczdowódca plutonu łącznościp.o. ppor. Piotr Sokołowskioficer plutonuppor. Romuald Woronowiczdowódca szkoły podoficerskiejkpt. Bolesław Tadeusz Jankowskizastępca dowódcypor. Roman Modest Chmielowskidowódca plutonupor. Marian Emil Bachmatiukdowódca plutonuppor. Aleksander Wojciech Bartkowskidowódca I dywizjonumjr Jerzy Ludwik Paweł Hennebergdowódca 1 bateriipor. Stanisław Mazurekdowódca plutonuchor. Gustaw Brożekdowódca 2 bateriikpt. Artur Józef Kasprzykdowódca plutonuppor. Wacław Marcin Tomaszewskidowódca II dywizjonumjr Antoni Stanisław Tomaszewskidowódca 5 bateriikpt. Jan Czesław Bieleckidowódca plutonuppor. Jan Wojciech Gajkiewiczdowódca plutonuchor. Stefan Kobielskidowódca 6 bateriikpt. Julian Antoni Tokarzdowódca plutonuppor. Jan Puchdowódca III dywizjonumjr Mieczysław I Czechdowódca 7 bateriikpt. Stefan Leon Anlaufdowódca plutonuppor. Jan Wiszniewskidowódca 8 bateriikpt. Tadeusz III Wiszniewskidowódca plutonuppor. Mirosław Paweł Wyszyńskina kursiemjr Władysław Józef Marian Orzelskikpt. Kazimierz Marian Grzegorz Górski

Mobilizacja

24 pułk artylerii lekkiej w garnizonie Jarosław mobilizował pododdziały i oddziały w dwóch rodzajach mobilizacji, w trzech grupach i trzech terminach.

W ramach mobilizacji alarmowej w grupie czerwonej w czasie od A+28 do A+48 od 27 sierpnia 1939 zmobilizował:

III dywizjon 40 pułku artylerii lekkiej, dowództwo 40 pułku artylerii lekkiej, samodzielny patrol meteo nr 40.

W ramach I rzutu mobilizacji powszechnej 31 sierpnia od godz. 16:00 zmobilizował w terminie do 5 i 6 dnia mobilizacji 24 pal na etatach wojennych, z pełnym ukompletowaniem wojennym, oraz do 6 dnia mobilizacji pododdziały dywizyjne: kolumnę taborową parokonną nr 20, warsztat taborowy parokonny nr 17. W ramach II rzutu mobilizacji powszechnej mobilizował: baterię marszową 24 pułku artylerii lekkiej, w terminie X+4, Ośrodek Zapasowy Artylerii Lekkiej nr 10, w terminie X+6.

Zarówno mobilizacja alarmowa jak i powszechna odbywały się częściowo poza koszarami. Dywizjon III/40 pal mobilizowano we wsi Chłopice pod Jarosławiem. W trakcie mobilizacji powszechnej część baterii mobilizowała się również w okolicznych wsiach np. 2 bateria w Mininach, 6 bateria w Morawsku, 9 bateria w Tuczempach. W trakcie mobilizacji alarmowej mobilizacja przebiegła w sposób prawidłowy i bez zakłóceń. W trakcie mobilizacji 24 pal w ramach I rzutu mobilizacji powszechnej stawiennictwo szeregowych rezerwistów było wzorowe. Stawiennictwo oficerów rezerwy było nieterminowe; opóźniły się pobór koni i dostawa amunicji do pułku. Opóźnienia te nie pozwoliły osiągnąć gotowości marszowej przed wyznaczonym tabelami czasem, pomimo prób przyspieszenia tych czynności rozkazem dowódcy Okręgu Korpusu nr X. Brakowało specjalistów w pułku, brakowało radiostacji. W trakcie mobilizacji macierzysta 24 Dywizja Piechoty stanowiła odwód Naczelnego Wodza. Od 3 września została przydzielona do Armii „Karpaty”. Dopiero 4 września, ze względu na trudności transportowe, przybyła do Jarosławia duża grupa oficerów rezerwy, co pozwoliło na obsadzenie stanowisk oficerskich w dywizjonach pułku. Przybyła też wreszcie koleją amunicja z magazynów w Przemyślu oraz brakujące konie z poboru. Większości koni już nie zdołano podkuć.

24 pal w kampanii wrześniowej

Działania bojowe thumb|Pułk walczył w składzie armii od 7 września 1939 thumb W nocy 4/5 września załadowano do transportów kolejowych I dywizjon 24 pal, który odjechał o godz. 4:00 5 września ze stacji w Jarosławiu. Wieczorem 5 września, również na stacji w Jarosławiu, załadowano do transportu kolejowego III dywizjon 24 pal, który odjechał o godz. 22:00 do miejsca koncentracji 24 DP nad Dunajcem. 6 września rano na stacji kolejowej Czarna wyładowano dowództwo 24 pal i I dywizjon armat. Następnie odmaszerowano do macierzystej dywizji. I/24 pal wraz z 24 dywizjonem artylerii ciężkiej wszedł w skład grupy artylerii pod dowództwem ppłk. Tadeusza Michałowskiego. Z I dywizjonu wyłączono 2 baterię armat i przydzielono do 39 pułku piechoty, na odcinku obrony Dunajca od ujścia rzeki Białej poprzez Zbylitowską Górę do Zgłobic. Zgodnie z rozkazem dowódcy armii gen. dyw. Kazimierza Fabrycego, nową linię obrony zaczęto organizować na Wisłoku, z uwagi na co w nocy 6/7 września rozpoczęto wycofywać 24 DP z dotychczas zajmowanych pozycji nad Dunajcem. W kolumnie głównej dywizji, po trasie Łowczów, Zwiernik, Pilzno, miał maszerować I/24 pal (bez 2 baterii) i dowództwo 24 pal. W kolumnie 39 pp, po trasie Tarnów, Machowa, Pilzno, maszerowała bateria 2/24 pal. 7 września w nocy na dworcu w Jarosławiu II dywizjon rozpoczął załadunek do transportów kolejowych. Jako pierwsza odjechała 5 bateria. O świcie 7 września, gdy 4 bateria oczekiwała na odjazd w transporcie i 6 bateria z dowództwem II dywizjonu kończyły załadunek, dworzec kolejowy i najbliższa okolica zostały zbombardowane przez niemieckie lotnictwo. Po pierwszym ataku opanowano panikę i kontynuowano załadunek. Po godzinie nastąpiło drugie bombardowanie, które zniszczyło dworzec, najbliższą okolicę, zniszczyło też infrastrukturę kolejową, rampy, tory kolejowe; rozbiciu uległa część wagonów kolejowych, część okolicznych budynków płonęła. II dywizjon poniósł znaczne straty; zginęło kilku kanonierów i oficerów, wielu rozbiegło się i rozproszyło; nie powrócili już oni do dywizjonu. Z uwagi na niemożliwość dalszej jazdy, o godz. 12:00 II dywizjon, wraz 4 i 6 baterią, wyładował się z wagonów, zabierając resztę ocalałego sprzętu i broni, i odmaszerował do miejsca koncentracji. W miejscu koncentracji, ok. 10 km od Jarosławia, w bateriach 4 i 6 brakowało 50% kanonierów i 40% koni.