Miedniki Królewskie (, , , dawniej ) – wieś na Litwie, w okręgu wileńskim, w rejonie wileńskim, na drodze Wilno – Mińsk, przy granicy z Białorusią. Jej początki sięgają XIV wieku; najpierw istniał tu jeden z najważniejszych grodów w Wielkim Księstwie Litewskim, a podczas chrztu Litwy w roku 1387 Jagiełło ufundował tu jeden z 7 pierwszych kościołów w kraju. Największe znaczenie Miedniki miały w 2. połowie XV w.; w czasach nowożytnych osiągnęły status miasteczka, ale nie rozwinęły się w organizm typowo miejski. Z czasem miejscowość traciła na znaczeniu, a na przełomie XIX i XX wieku została zredukowana do statusu wsi. Obecnie jest siedzibą starostwa miednickiego. Tradycyjnie miało ono charakter typowo rolniczy, jednak w ciągu ostatnich dekad rozwinęły się tu usługi związane z transportem i spedycją. W początkach XXI wieku w miejscowości powstała szkoła wyższa, kształcąca funkcjonariuszy służb granicznych. Atrakcjami Miednik są muzeum w ruinach zamku oraz Wysoka Góra, uznana za najwyższe wzniesienie na Litwie. Miedniki są w zdecydowanej większości zamieszkane przez Polaków.
Historia Początki (wiek XIII i XIV) mały|lewo|160px|w.ks. Olgierd Początki Miednik związane są z budową drewnianej warowni. Według przypuszczeń niektórych historyków mogło to nastąpić jeszcze w końcu XIII w., być może w okresie rządów Trojdena; wzniesienie fortyfikacji mogło być inicjatywą jego lub któregoś z lokalnych kunigasówJózef Makarczyk, Miedniki Królewskie wczoraj i dziś, Miedniki Królewskie 2022, ISBN 9786099529158, s. 34.. Niejasna i niekoniecznie wiarygodna późniejsza kronika wskazuje na początek XIV w., czyli czas gdy wielkim księciem był GiedyminNp. Maciej Stryjkowski w swojej szesnastowiecznej kronice wskazuje na rok 1313 jako początek budowy zamku w Miednikach. Źródło tej informacji jest nieznane, a poza tym nie jest jasne czy chodzi o Miedniki Królewskie czy o Wornie (dawniej Miedniki), miejscowość gdzie Stryjkowski był kanonikiem w latach 1579–1586, Mieczysław Jackiewicz, Litwa: podróż sentymentalna, Olsztyn 2006, ISBN 9788389913777, s. 123.. Najbardziej popularna jest jednak teoria, według której warownia powstała w połowie XIV wieku z inicjatywy wielkiego księcia Olgierda. Była posadowiona przy trakcie oszmiańskim, choć jej rola i zadania pozostają niejasneZdaniem niektórych historyków, „bardzo dziwnie wygląda pojawienie się największego z nich [tj. zamków]... Budowę trudno wytłumaczyć zarówno potrzebami wojennymi, jak i administracyjnymi”, Tomas Baranauskas, Zamki i kościoły litewskie XIV–XV wieku jako ośrodki kultury, [w:] Urszula Augustyniak (red.), Środowiska kulturotwórcze i kontakty kulturalne Wielkiego Księstwa Litewskiego od XV do XIX wieku, Warszawa 2009, ISBN 9788375430950, s. 19.. Swego czasu popularna była zrodzona w okresie romantyzmu i oparta na swobodnej interpretacji źródeł teoria, że Olgierd z żoną często bywali na zamkuTeodor Narbutt, Dzieje starożytne narodu litewskiego, t. V, Wilno 1835, s. 237.. Jednak pierwsza i nie budząca wątpliwości wzmianka historyczna dotyczy dopiero roku 1385, kiedy miednicki gród został zdobyty przez wojska krzyżackie pod wodzą wielkiego mistrza, Konrada Zöllnera von RotensteinMichał Balinski, Tymoteusz Lipinski, Starożytna Polska pod względem historycznym, jeograficznym i statystycznym, Warszawa 1845, s. 173..
W roku 1387 wielki książę Jagiełło przyjął chrzest; w towarzyszącym akcie ustanawiał i uposażał również 7 kościołów na Litwie, w tym jeden w MiednikachMakarczyk 2022, s. 89–90.. Zdaniem historyków świadczy to o istnieniu pod zamkiem miejscowości, zapewne o charakterze podgrodzia; dowodzi też, że Miedniki musiały być jednym z najistotniejszych punktów ówczesnej infrastruktury państwowej, jednym z kilku tzw. okręgów grodowychJerzy Ochmański, Historia Litwy, Wrocław 1990, ISBN 9788304031074, s. 61.. Kościół został faktycznie wzniesiony; nie jest jasne, pod czyim był wezwaniem. W roku 1391 Jagiełło podporządkował świątynię świeżo ustanowionej parafii w Bystrzycy, gdzie sprowadzony został zakon Kanoników Regularnych od Pokuty, tzw. białych augustianów; prawdopodobnie to właśnie oni sprawowali posługę religijną w miednickim kościeleMakarczyk 2022, s. 90.. Z roku 1398 pochodzi wiadomość o pierwszym reprezentancie władzy wielkoksiążęcej w Miednikach: miał nim być niejaki „Careybo” (Korejwo, Korejko)Andrzej Rachuba (red.), Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego. Spisy, t. 1, s. XIV–XVIII wiek, Warszawa 2004, ISBN 9788365880499, s. 70.. Była to jednak władza niepewna; w roku 1402 kolejny zagon krzyżacki, tym razem pod dowództwem Wilhelma von Helfensteina, zdobył i spalił zamek miednickiMakarczyk 2022, s. 35..
Stabilizacja (wczesny wiek XV) mały|160px|w.ks. Witold Od początków wieku XV następowała stabilizacja rządów wieloksiążęcych, a gród w Miednikach stopniowo zyskiwał na znaczeniu. Wielki książę Witold odwiedzał zamek wielokrotnie, np. podczas pobytu w roku 1415 pisał tam list do ZakonuMakarczyk 2022, s. 35–36., a przy okazji jego wizyty w roku 1426 kronika mówił o „unsere husse Medniki”Algirdas M. Budreckis, Eastern Lithuania: A Collection of Historical and Ethnographic Studies, Chicago 1985, s. 59.. Prawdopodobnie w tym okresie nastąpiła rozbudowa fortyfikacji, a istniejące dotąd budowle ziemno-drewniane zastąpiono kamienno-ceglanym murem obronnym z basztami. Cała konstrukcja była w pierwszej połowie XV w. najprawdopodobniej największym grodowym zamkiem na Litwie, porównywalnym pod względem powierzchni lub nawet większym niż kompleks zamkowy w Wilnie; mury o długości ok. 560 metrów obejmowały powierzchnię ok. 2 haMakarczyk 2022, s. 37.. Wtedy też bojarzy z okolic Miednik stali się odrębną jednostką militarną, tworząc osobną chorągiew miednicką; Długosz wspomina o jej udziale w bitwie pod Grunwaldem, a 4 chorążych miednickich wymienionych jest z nazwiska aż do połowy XVI wiekuMakarczyk 2022, s. 71..
Wielkość i charakter miednickiego podgrodzia są nieznane. W nieokreślonym czasie w Miednikach erygowano parafię; w połowie XV w. o tutejszym kościele pisze się już jako o kościele parafialnym i wiadomo, że funkcjonowała przy nim szkoła dla dzieciTeodor Wierzbowski, Szkoły parafialne w polsce i na Litwie za czasów Komisji Edukacji Narodowej, Kraków 1921, s. 22.. W tym okresie w związku z postępującą chrystianizacją Litwy kościół w Miednikach był już jedną z 27 świątyń w diecezji wileńskiejMakarczyk 2022, s. 91.. Począwszy od niejakiego Gleba Andrejewicza, wymienionego w dokumencie z roku 1453Makarczyk 2022, s. 67., do połowy wieku XVI znane są nazwiska 13 bojarów reprezentujących władzę wielkoksiążęcą, nazywanych namiestnikami, starostami, ciwunami lub podciwunamiMakarczyk 2022, s. 67–70. Różnorodność terminologii wynika głównie z dowolności tłumaczeń terminów łacińskich, występujących w oryginalnych dokumentach.. Byli oni najczęściej również dzierżawcami ziem wokół miednickiego zamku i podgrodzia, pozostających jednak nadal własnością wielkiego księcia; o dzierżawie dóbr miednickich wspomina się od połowy XV wieku i wiadomo, że były one jedną z 40 dzierżaw w województwie wileńskim.
Złoty wiek grodu (późny wiek XV) mały|lewo|Długosz i św. Kazimierz Druga połowa XV wieku wyznacza najbardziej znaczący okres w dziejach miednickiego zamku. Przez długie okresy „dla lepszego powietrza zażycia” przebywał tam wielki książę, a jednocześnie król Polski Kazimierz Jagiellończyk wraz z synami, zwłaszcza z królewiczami Kazimierzem, Janem i AleksandremJan Marek Giżycki, Kanonicy regularni od Pokuty na Litwie w XIX w., [w:] Podręczna encyklopedia katolicka t. 19–20, Warszawa 1910, s. 257.; ich wychowawcą i opiekunem, który także spędził miesiące a może i lata w Miednikach, był Jan DługoszGrzegorz Rąkowski, Kresowe rezydencje, t. I, Warszawa 2017, ISBN 9788380980938, s. 342–343.. Po śmierci królewicza Kazimierza, który zmarł otoczony na Litwie czcią graniczącą z kultem, jego zwłoki zostały w roku 1484 pochowane w specjalnej murowanej krypcie grobowej na miednickim zamku, aczkolwiek nie wiadomo dokładnie czy w murach czy w specjalnej budowli; będą tam spoczywać ponad 150 lat. Miedniki pełniły też pewne funkcje ceremonialne, np. w roku 1494 poselstwo moskiewskie wiozące do Wilna Helenę, narzeczoną wielkiego księcia Aleksandra, zostało uroczyście powitane przez poczty wielkoksiążęce w MiednikachJózef Wolff, Kniaziowie litewsko-ruscy od końca czternastego wieku, Warszawa 1895, s. 589..
Status miednickiego podgrodzia pozostaje niejasny. Niektórzy autorzy utrzymują, że w XV wieku Miedniki otrzymały prawa miejskieMakarczyk 2022, s. 45., a część wskazuje nawet na rok 1486 jako datę lokacjiJózef Maroszek, Przewodnik historyczno-turystyczny po dziedzictwie kulturowym pogranicza Polska – Litwa – Kaliningrad, Białystok 2007, s. 313., choć nieznane są szczegóły a wiarygodność tej informacji pozostaje naukowo niepotwierdzona. Późnośredniowieczne kroniki wspominają o Miednikach jako o „oppidum”Jan Długosz, Roczniki czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego, t. 10, Warszawa 1985, ISBN 9788301042660, s. 344., co wskazuje raczej na zamek i funkcję obronną niż na miejscowość o cechach miejskich. Brak jest informacji o istnieniu miejskich ciał samorządowych jak rada miejska i zależnych od niej struktur radzieckich, np. sądów ławniczych. Wiadomo jednak, że leżąca przy trakcie oszmiańskim miejscowość była dla wielkoksiążęcego skarbu ważna z ekonomicznego punktu widzenia; dokument z roku 1486 potwierdza, że istniejące tu co najmniej dwie karczmy zajezdne przynosiły duże zyski tak dzierżawcom jak hospodarowiMakarczyk 2022, s. 60–61.. Z roku 1488 pochodzą pierwsze informacje o osadzeniu pod zamkiem Tatarów; osiedli oni we wsi Kurhany, która z czasem stała się de facto częścią MiednikMakarczyk 2022, s. 61..
Kryzys (wiek XVI) mały|Zamek z XV wieku, widok obecny Wojna litewsko-moskiewska, która wybuchła w roku 1512, sprowadziła zagony wojsk nieprzyjacielskich na obszar centralnej Litwy. Poseł cesarski Siegmund von Herberstein, wracając w roku 1517 z Moskwy, zanotował, że zastał zamek spustoszony; nie jest jasne czy był to wynik zdobycia grodu przez wojska moskiewskie, czy też skutek np. przypadkowego pożaruJarosław Nikodem, Witold. Wielki książę litewski, Kraków 2013, ISBN 9788377300510, s. 174.. Chociaż w pierwszych dekadach XVI wieku zbudowano mury obronne w Wilnie, w przypadku Miednik nie ma już kolejnych informacji o wojskowej obsadzie grodu i militarnej funkcji zamku; nie wspomina się też o próbach budowy murów wokół miejscowości. Chorągiew miednicka nadal istniała jako wojskowa jednostka organizacyjna, np. na popisie szlacheckim z roku 1528 bojarzy miedniccy mieli razem wystawić 138 koni (na 19.842 koni w całym Wielkim Księstwie)Ochmański 1990, s. 100.; dopiero w latach 60. XVI wieku „chorąstwo miednickie” włączono do jednostki rekrutowanej z nowo utworzonego powiatu wileńskiegoRachuba 2004, s. 69–70., w którego skład weszły Miedniki.