Buruszowie – grupa etniczna, której językiem jest buruszaski, zamieszkująca głównie środkową część doliny rzeki Hunzy, dolinę Yasin i dolinę rzeki NagirUznana przez GUGiK za obowiązującą nazwa Nagir odpowiada przyjętym: w angielskim i niemieckim nazwie Nagar, w buruszaski: Oyum Nagar. Spotyka się też pisownię Nager i Nagyr / Nagyar. (dopływu rzeki Hunzy), w autonomicznym rejonie administracyjnym Gilgit-Baltistan (do 2009 r. Obszary Północne) w północnym Pakistanie. Według danych z 1991 r. grupa ta liczyła niewiele ponad 90 tys. osób. Buruszowie, którzy opuścili Hunzę, mieszkają i/lub pracują w Gilgicie, Śrinagarze, Karaczi; wielu Buruszów pracuje za granicą, głównie w krajach Półwyspu Arabskiego, Afganistanie, Europie i w Ameryce Północnej, i studiuje w Chinach. Na temat przynależności genealogicznej języka Buruszów nie ma wśród językoznawców zgody, przeważnie uważany jest wciąż za język izolowany. Także pochodzenie jego użytkowników jest przedmiotem dociekań naukowych, przy czym podkreśla się brak podobieństw genetycznych między Buruszami a ludami zamieszkującymi w bezpośrednim sąsiedztwie. Na pochodzenie zarówno języka buruszaski, jak i jego użytkowników rzucają światło badania J.H. Holsta, wedle których buruszaski jest spokrewniony z południowo-gruzińskimi językami kartwelskimi, i tam prawdopodobnie należy szukać rdzennych ziem Buruszów. Udokumentowane jest istnienie niezawisłych księstw (państewek) zamieszkałych przez Buruszów: Hunza, Nagir i Yasin od co najmniej XV w. do 1891 r., kiedy to ich tereny weszły w skład Imperium Brytyjskiego, zachowując jednak wewnętrzną niezależność. Wraz z podziałem Indii Brytyjskich w 1947 r. księstwa Buruszów znalazły się w granicach Pakistanu; księstwa Hunzy i Nagiru pozostały samorządne aż do ich likwidacji w 1974 i 1972 r. Buruszowie zamieszkiwali płaskie dna wysoko położonych i trudno dostępnych dolin rzek (Hunzy i jej dopływów), gdzie warunki terenowe, gleby i klimat sprzyjały rolnictwu i pasterstwu; przez stulecia prac irygacyjnych i budowy tarasów na najniższych partiach zboczy górskich powiększali teren upraw i zasiedlenia. Do tradycyjnych zajęć w dalszym ciągu zaliczają się pasterstwo (głównie owce, kozy, jaki i bydło), sadownictwo (głównie jabłka, czereśnie, orzechy włoskie i morele) oraz w mniejszym zakresie uprawa pasz i zbóż. Tradycyjny model życia zmienia się stopniowo, szczególnie w konsekwencji budowy przez Dolinę Hunzy szosy Karakoram Highway (ukończonej w 1978 r.), emigracji zarobkowej i rozwoju turystyki. Od XVI w. Buruszowie wyznają islam: na terenie dystryktów Hunzy i Yasin są to przeważnie izmailici, w dystrykcie Nagir szyici.

Nazwa Użytkownicy języka buruszaski nazywają siebie Burúśo, a w dialekcie doliny Yasin Burúśu, przy czym morfen -o (lub -u) jest jedną z końcówek liczby mnogiej w tym języku. Forma liczby pojedynczej to Burúśin. Zatem Burúśo – Buruszowie jest endoetnonimem. Określenie Hunzakuts (lub Hunzakuc, Húnzukuts, zależnie od dialektu i przyjętej dla języka buruszaski konwencji zapisu, z akcentem na pierwszej sylabie) jest albo politonimem (określeniem terytorialno-politycznym), oznaczającym wszystkich mieszkańców żyjących obecnie w dystrykcie Hunzy, a wcześniej w księstwie Hunzy, albo jest określeniem wyłącznie terytorialnym, oznaczającym wszystkich mieszkańców doliny Hunzy.

We współczesnym anglosaskim piśmiennictwie akademickim na określenie ludu Buruszowie stosowane są nazwy: Burushos, the Burusho, Burusho people, przy czym przymiotnikiem jest Burusho. (Por. pozycje bibliograficzne w „Przypisach” poniżej.)

Źródłosłów Według Iliji Čašule, badacza języka buruszaski, etymologia etnonimu Burúso może wskazywać albo na buúri oznaczające w języku buruszaski 'grań, szczyt wzgórza, wierzchołek’, albo może być powiązana genetycznie z nazwą szczepów frygijskich ‘Bruges, Brugoi’. Badacz ten podkreśla jednocześnie, że dla tego etnonimu nie ustalono ostatecznej etymologii (no definitive etymology for the ethnonym Burúso).

W języku polskim Polską nazwę Buruszowie jako obowiązującą podają: Encyklopedia PWN (internetowa wersja) i encyklopedyczny leksykon Ludy i języki świata (PWN, 2000). Jest to także nazwa podana w Wikisłowniku (patrz Burusz). Korpus Języka Polskiego PWN nie zawiera słów pochodnych od „Burusz”, brak też przymiotnika. Obok cyfrowej wersji Encyklopedii PWN i niewielkiego leksykonu, wymienionego powyżej, nazwy ‘Buruszowie’ w odniesieniu do ludu i ‘buruszaski’ w odniesieniu do ich języka występują w piśmiennictwie językoznawczym, a także w użyciu potocznym (np. wzmianka o Buruszach w artykule w polskiej edycji „National Geographic” z 2018 r.). Język polski nie utworzył jeszcze przymiotnika, który by odnosił się do tej grupy etnicznej; ‘buruszaski’ odnosi się wyłącznie do języka, którym mówią Buruszowie.

W popularnej polskiej literaturze, szczególnie dotyczącej wypraw wysokogórskich i himalaizmu, a także w artykułach prasowych na temat rzekomej długowieczności Buruszów i ich sposobu odżywiania się, stosowane jest do określenia tej grupy etnicznej słowo „Hunza”, także w pełnej deklinacji (np. w Poniżej i powyżej 8000 metrów Hermanna Buhla w tłumaczeniu Jerzego Kopacza, oraz w książce Tajemnice zdrowia plemienia Hunzów w tłumaczeniu Marii Grodeckiej), co w świetle analizy językoznawczej nie jest prawidłowe. Polskie słowo Hunza może być nazwą rzeki, doliny, w której ona płynie, księstwa w latach 1892–1947 oraz dystryktu administracyjnego w dzisiejszym Pakistanie. Odnośnie do ludu zamieszkującego dolinę Hunzy poprawne jest określenie „mieszkańcy (doliny) Hunzy”.

Wątek bałtosłowiański Badacze, wykazujący jako kolebkę wspólnoty bałtosłowiańskiej tereny w Azji Środkowej, powołują się w swoich badaniach nie tylko na dane językoznawcze (jak I. Čašule), ale i na dociekania na polu genetyki populacyjnej. Te ostatnie mogą według nich wskazywać na to, że jedna z fal emigracyjnych z rejonu współczesnego Pakistanu, która dotarła do obszarów obecnej Europy Środkowej, „niosła w sobie ludzi, których genetycy określili w owej publikacji jako Bartangi, Sinte Romani (ostatnio zwani Romami) oraz ludzi Hunza (czyli Buruszów)”. Jadwiga Pstrusińska, polska orientalistka, w artykule opublikowanym w maju 2020 r. dowodzi, że „można założyć, iż na północno-zachodnich krańcach Indii (obecnie północny Pakistan), rezydowała ongiś nieznana nam ludność, bliska genetycznie tak zwanej grupie bałtosłowiańskiej, której część przywędrowała w zamierzchłych czasach na północno-wschodnie obszary dzisiejszej Polski”, i że, co za tym idzie, istnieje etniczne podobieństwo między toponimem Prusy a etnonimem Burúśo. Nie jest to stanowisko podzielane przez innych badaczy języków (np. J.H. Holst, P.C. Backstrom, G.D. Bengtson, K. Tuite). alt=Widok z Fort Baltit w kierunku zachodnim, Nagir na lewym i Hunza na prawym brzegu rzeki Hunza|mały|407x407px|Hunza i Nagir w środkowym biegu rzeki Hunzy

Język

Buruszowie posługują się językiem buruszaski, którego pochodzenie i związki genetyczne z innymi językami są przedmiotem debaty między językoznawcami. Wśród nowszych badań wskazywano m.in. na podobieństwa do języków tak odległych grup jak Słowianie południowi czy ludy bałtyckie. Włączono również buruszaski do hipotez zmierzających do ustalania rodzin językowych obejmujących m.in. języki chińsko-tybetańskie, jenisejskie, nach-dagestańskie i język izolat – baskijski, żadna z tych hipotez nie okazuje się jednak wolna od błędów. Według najnowszych badań (ogłoszonych w 2017 r.) buruszaski nie jest językiem izolowanym, ponieważ teoria J.H. Hosta udowadnia na polu gramatyki, fonetyki i słownictwa jego bezpośrednie pokrewieństwo z rodziną języków kartwelskich z Kaukazu Południowego.

Buruszaski jest zasadniczo językiem mówionym, gdyż nie posiada własnego alfabetu, a do początków XX w. Buruszowie, poza nielicznymi członkami najwyższych warstw, pozostawali niepiśmienni. Pierwsi systematyczni badacze języka (D.L.R. Lorimer, G. Morgenstierne, K. Bouda) przyjmowali do jego zapisu własne lub międzynarodowe systemy transkrypcji fonetycznej. Stosowany obecnie międzynarodowy alfabet fonetyczny ujednoznacznia dane prezentowane w dziełach naukowych, acz ich prezentacja i interpretacja pozostają przedmiotem debat. Natomiast do zapisu tekstów (a nie tylko dźwięku mowy) stosowany jest albo alfabet arabski, albo są one transkrybowane na alfabet łaciński.

W języku buruszaski nadawane są od połowy lat 80. XX w. audycje radiowe, a w Internecie dostępnych jest mnóstwo blogów i podobnych stron poświęconych Buruszom i ich językowi.

Historia Okres najwcześniejszy mały|310x310px|Święta skała Hunzy, lokalnie zwana Haldeikish Lud, którego językiem jest buruszaski, to autochtoniczni mieszkańcy środkowej i górnej części doliny rzeki Hunza w sensie najwcześniejszych osiedleńców w tym rejonie, gdyż etnograficzne badania regionów Gilgit-Baltistan wykazują migracyjne pochodzenie ich mieszkańców. Mahabharta, jeden z hinduskich poematów epickich opisujących historię starożytnych Indii, wymienia lud „Hamsakayana (haṃsakāyana)”, utożsamiany ze współczesnymi Hunzakuc. Na dzieje ludów zamieszkujących doliny rzek Hunzy i Gilgitu oraz pobliskie rejony miały wpływ przebiegające w ich pobliżu trasy Jedwabnego Szlaku, w mniejszym natomiast stopniu, kształtujące się w okresie VII-VI w. p.n.e. terytoria Mahadżanapady. Byt państwowy (królestwo), który ukształtował się w tym północno-zachodnim krańcu subkontynentu indyjskiego – Gandhara (Peszawar-Rawalpindi) nie sięgał w wysoko położone i praktycznie niedostępne tereny górskie. Od co najmniej przełomu tysiącleci przez przełęcze Karakorum i Hindukuszu przebiegały te odnogi południowej trasy Jedwabnego Szlaku, które prowadziły bezpośrednio na tereny dzisiejszych Indii, Pakistanu i Afganistanu. Szlakami handlowymi podążali, obok kupców z Azji środkowej i wschodniej, też buddyjscy pielgrzymi, o czym świadczy ok. 30 tys. petroglifów i innych znaków naskalnych oraz ok. 5 tys. napisów w kilku różnych językach i systemach zapisu, które zidentyfikowano m.in. w dolinie rzeki Hunza. Na liście światowego dziedzictwa UNESCO znajduje się tzw. Sacred Rock of Hunza (‘święta skała Hunzy’) z petroglifami datowanymi od czasów prehistorycznych po znaki buddyjskie – najliczniejsze – z pierwszych wieków pierwszego tysiąclecia n.e.; zabytek ten znajduje się na lewym brzegu rzeki Hunzy, ok. półtora kilometra od miejscowości Karimabad.

Mit o żołnierzach Aleksandra Macedońskiego Chętnie przytaczany przez wydawnictwa turystyczne, propagandowo-polityczne i te o nastawieniu ezoterycznym lub podobnym mit o pochodzeniu mieszkańców Doliny Hunzy od żołnierzy z armii Aleksandra Wielkiego nie znajduje niepodważalnych dowodów genetycznych, choć możliwe są spekulacje oparte na analizach danych językowych. Niejaką podstawę może ten mit mieć, jak twierdzi badacz tego zagadnienia H. Sidky, także w historii owego obszaru na styku Europy i Azji w ostatnich wiekach przed naszą erą, kiedy rozciągało się tam królestwo greko-baktryjskie.