Powieść

Powieść – gatunek literacki, rozbudowany utwór narracyjno-fabularny prozą, o swobodnej kompozycji i rozbudowanej fabule.

Genologia powieści Powieść jako podstawowy gatunek epicki ukształtowała się w czasach nowożytnych, w XVII i XVIII wieku. Bezpośrednim poprzednikiem powieści był romans, stąd w powieści można odnaleźć długą tradycję literacką, techniki narracyjne i kompozycyjne, z jakich się wywodzi, czyli antyczna proza fabularna, kroniki oraz inne formy piśmiennictwa historycznego i narracyjnego - w średniowieczu legendy, utwory hagiograficzne i apokryfy, w renesansie i baroku m.in. romans rycerski, romans pasterski, romans łotrzykowski, etc.. W formowaniu się cech gatunkowych powieści dużą rolę odegrała także powiastka filozoficzna i piśmiennictwo publicystyczne.

Za pierwszą nowoczesną powieść uważa się utwór będący parodią romansu rycerskiego, czyli wydaną w 1605 r. pierwszą część Don Kichota (1605) Miguela de Cervantesa. W XVIII w. gatunek upowszechnił się, dlatego pisarze angielscy: Daniel Defoe, autor Robinsona Cruzoe (1719), i Jonathan Swift, twórca Podróży Guliwera (1726), uważani są powszechnie za twórców gatunku. Ich powieści kształtowały się na podłożu pragmatyki publicystycznej. Wkład w rozwój powieści mieli także Henry Fielding, Samuel Richardson, Laurence Sterne i Jean-Jacques Rousseau.

W uznawanym za pierwszą polską powieść utworze Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki Ignacego Krasickiego (wydana 15 marca 1776 r.), widoczny jest związek z artykułami autora wydawanym w Monitorze a także z profilem ideowym gazety i jej publicystyką.

W XVIII w. ustabilizowały się cechy i wyznaczniki decydujące o odrębności gatunku oraz jego pozycji wśród innych. Etapem dojrzałości powieści jako gatunku był wiek XIX, okres powieściopisarstwa realistycznego. Wiek XX w. wiąże się z rozkwitem, a co za tym idzie z rozszerzeniem możliwości rozwojowych gatunku i wchłonięciem elementów strukturalnych nieznanych klasycznej powieści w XIX w.

Elementy powieści Podstawowymi elementami powieści są: wielowątkowa fabuła, obejmująca historie licznych bohaterów i środowisk społecznych, a także świat przedstawiony zgodny z wiedzą autora. Powieść jest najczęściej pisana prozą, a styl narracji jest zależny od autora tekstu. Często spotykanymi formami wypowiedzi w powieściach są m.in. dialogi i mowa zależna, a najpowszechniejszymi sposobami narracji są trzecioosobowa lub pierwszoosobowa. Ważną cechą powieści jest swobodna oraz elastyczna kompozycja, która nie narzuca formy podstawowej.

Powieść może być podzielona na odpowiednie fragmenty, często stosowane są do tego celu rozdziały. W niektórych wypadkach powieść wyróżnia prolog i epilog. Stosowane są również tomy, części, czy też księgi.

Współcześni autorzy powieści często odchodzą od form znanych w przeszłości, eksperymentując z podstawowymi elementami definiującymi powieść, takimi jak idea fabuły. Narracja takich powieści podlega wielu rozbudowanym zabiegom stylistycznym.

Typologia powieści thumb|190px|Fragment okładki powieści Krzyżacy

Przemiana techniki powieściowej związana jest z eksponowaniem lub redukcją fabuły, eksponowaniem sytuacji narracyjnej lub eksponowaniem świata przedstawionego. Technik te prezentują duże możliwości wariantów, dlatego precyzyjne klasyfikowanie powieści nie jest możliwe. Próba wyodrębnienia podgatunków powieściowych jest związana z abstrakcyjnym modelem do którego można porównać konkretny utwór powieściowy, aby ustalić stopień jego podobieństwa do modelu.

Stosując jako kryterium podziału stosunek czasu fabularnego utworu do momentu powstania powieści możemy rozróżnić powieści na historyczne, współczesne i fantastyczne. Biorąc pod uwagę typ bohatera możemy rozróżnić powieści psychologiczne i behawiorystyczne. Ustalając jako kryterium podziału kształt fabularny powieści wyodrębniamy powieść awanturniczą lub kryminalną. Tematyka powieści umożliwia rozróżnić między powieściami środowiskowymi - młodzieżową, produkcyjną, marynistyczną itp.

Franz Karl Stanzel, ze względu na rodzaj narracji, wyodrębnił trzy równouprawnione formy powieści: auktorialną, pierwszoosobową i personalną, z której żadna nie jest absolutyzowana kosztem innej. Podział ten przyjął się dość powszechnie w teorii literatury.

Ze względu na formę występują następujące rodzaje powieści: powieść epistolarna – pisaną w formie zbioru listów powieść dialogowa – pisana w formie czystego dialogu – bez fragmentów opisowych i czysto-narracyjnych powieść rzeka – stanowiąca zbiór minipowieści, pisanych w porządku chronologicznym tworzących jedną całość powieść szkatułkowa – pisana w formie zbioru pozornie z sobą niezwiązanych opowiadań – np. opowiadających tę samą historię z punktu widzenia różnych narratorów, lub zbudowanej w formie "opowiadania w opowiadaniu". strumień świadomości – powieść nieopisująca wydarzeń zewnętrznych lecz stanowiąca "zapis myśli"

Szczególnymi gatunkami powieści są: powieść tendencyjna – pisana od początku w celu udowodnienia pewnej, narzuconej z góry tezy powieść traktat – w której opisywane wydarzenia są wyłącznie pretekstem do przekazania treści światopoglądowo-filozoficznych powieść edukacyjna – w której opisywane wydarzenia służą głównie do przekazania w przyjemnej formie określonego zasobu wiedzy powieść parabola – w której opisywane wydarzenia są symboliczną formą przedstawienia pewnej tezy, niezwiązanej bezpośrednio z samymi wydarzeniami powieść biograficzna – biografia pisana w formie powieści powieść z kluczem – w której podobieństwo bohaterów do osób istniejących, a niekiedy także poszczególnych zdarzeń do wydarzeń zachodzących w rzeczywistości jest zamierzone (np. powieść Leopolda Tyrmanda Życie towarzyskie i uczuciowe).

Ze względu na zakres tematyczny, rozróżnia się następujące gatunki powieści: powieść społeczno-obyczajowa powieść psychologiczna powieść łotrzykowska powieść podróżniczo-przygodowa powieść marynistyczna powieść sentymentalna powieść gotycka powieść fantastyczna powieść fantastyczno-naukowa powieść historyczna powieść kryminalna powieść sensacyjna powieść produkcyjna powieść drogi powieść naukowa

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Proza Kategoria:Artykuły, które powinna mieć każda Wikipedia (poniżej 10k)