E-learning lub e-nauka – nauczanie lub szkolenia przy użyciu technologii informatycznej. Oznacza wspomaganie procesu dydaktycznego za pomocą komputerów osobistych, smartfonów, tabletów (m-learning) i Internetu. Pozwala na ukończenie kursu, szkolenia, a nawet studiów bez konieczności fizycznej obecności w sali wykładowej. Uzupełnia również tradycyjny proces nauczania, budując .
Termin e-learning, tak jak i techniki uczenia się oraz technologie kształcenia, odnosi się do stosowania w nauczaniu technologii elektronicznej w o wiele szerszym zakresie niż w ramach tradycyjnych szkoleń komputerowych, czy też nauczania wspomaganego komputerowo z połowy lat 80. Jest również o wiele szerszy od pojęć nauczania i edukacji online, które oznaczają nauczanie tylko przez sieć internetową. W przypadku zastosowania technologii mobilnych, częściej używane jest pojęcie m-learningu.
W odróżnieniu od tradycyjnych metod nauki w e-lerningu główny ciężar nauki spoczywa na uczącym się, a nie na nauczycielu.
E-learning służy nauczaniu na odległość oraz nauczaniu elastycznemu. Często jest łączony z tradycyjnym nauczaniem w formie kursów mieszanych.
Dostęp do zautomatyzowanych narzędzi oraz materiałów dydaktycznych umożliwia typowe środowisko e-learningowe () z menu nawigacyjnym i ikonami.
Szczególnie w szkolnictwie wyższym wzrasta tendencja do tworzenia środowisk , które w połączeniu z systemami kontroli informacji (, ), tworzą system kontroli środowiska e-learningowego (). W środowiskach tych wszelkie informacje związane z kursem przekazywane są poprzez interfejs użytkownika zgodny ze standardami obowiązującymi na uczelni.
Coraz więcej tradycyjnych szkół wyższych, jak również młodszych szkół wyższych online, oferuje przez internet wybrane programy dyplomowe na wielu poziomach i w wielu dziedzinach. Zazwyczaj studenci zobowiązani są do uczęszczania na zajęcia, jednak wiele kursów jest udostępnianych wyłącznie online. Ponadto, coraz częściej uczelnie oferują studentom wsparcie online np. w formie informacji i rejestracji w sieci, e-doradztwa, sprzedaży podręczników przez Internet, stron samorządów czy gazet studenckich online.
Rozwija się oferta masowych otwartych kursów online ( – ), które pozwalają zdalnie i bezpłatnie brać udział w wybranym akademickim kursie, czasem zakończonym egzaminem. Nie jest przy tym wymagany status studenta uczelni wyższej. W Polsce pierwsza platforma , Copernicus College, powstała w 2014 w Krakowie.
E-learning może również odnosić się do edukacyjnych stron internetowych, udostępniających np. scenariusze lekcji, arkusze ćwiczeniowe, czy interaktywne ćwiczenia dla dzieci. Pojęcie to jest również używane w biznesie w odniesieniu do opłacalnych szkoleń online.
Tworzenie skutecznego środowiska nauczania online Przeprowadzono wiele badań, w celu określenia skuteczności nauczania online. Wyniki tych badań nie są jednoznaczne. Mimo wszystko istnieje przekonanie, że kursy online mają istotny wpływ na sukcesy uczniów.
Podstawowe elementy skutecznego kursu online to: Jak w każdym środowisku nauczania, znajomość uczestników kursu. Tworzenie kursu na podstawie jasno sprecyzowanych celów i zaznajomienie z nimi studentów. Zwrócenie szczególnej uwagi na opracowanie graficzne kursu – wygląd nie jest najważniejszy; układ graficzny kursu powinien ułatwiać nawigację i naukę; trzeba też zwrócić uwagę na realne możliwości studentów jak znajomość obsługi komputera, a w przypadku zamieszczania plików audio, video lub linków do stron internetowych również na ograniczenia sprzętowe. Zapewnienie ducha współpracy poprzez obowiązkowy podział zadań między studentów i nauczycieli, umożliwienie konstruktywnej krytyki, odpowiednią motywację i dostarczenie narzędzi, które pozwolą na dokonanie oceny w odpowiednim czasie. Elastyczne środowisko nauki – dostosowane do indywidualnych potrzeb studentów, ich zainteresowań oraz priorytetów, które nie mogą jednak stać się celem samym w sobie; wiedza musi być udoskonalana w czasie rzeczywistym i dostosowana do potrzeb edukacyjnych. Dostępność serwisu technicznego, aby szkolić i zapewniać stałe wsparcie techniczne zarówno dla uczniów, jak i nauczycieli. Zamieszczenie linków i listy zasobów, umożliwiających poszerzanie podstawowego zakresu wiadomości. Stałe aktualizowanie informacji na stronach poświęconych szkoleniom online.
Wady i zalety Do zalet e-learningu często zalicza się: dowolny czas pracy i wygodę uczniów (szczególnie, jeśli mają oni jeszcze inne zobowiązania), ułatwienie komunikacji między uczniami, lepsze dopasowanie do potrzeb uczniów, większe urozmaicenie nauki dzięki zastosowaniu multimediów i niewerbalnej prezentacji materiału, nauka we własnym tempie, zminimalizowanie strachu i nieśmiałości, które mogłyby pojawić się w tradycyjnej klasie, e-learning jest rodzajem kursu indywidualnego, w związku z czym lektor nadzoruje naukę każdego ucznia z osobna, co w realiach szkoły tradycyjnej jest znacznie utrudnione, o ile nie niemożliwe, umożliwia samodzielne wybranie preferowanego formatu dostarczania wiedzy, użycie technik wideo umożliwia uczenie się za pomocą materiału audiowizualnego, który można zatrzymać i przewinąć w celu ponownego obejrzenia, w porównaniu z tradycyjnymi zajęciami w klasie, e-learning przynosi duże zyski organizacjom z rozproszonymi i ciągle zmieniającymi się uczniami (np. personel restauracji). relacje międzyludzkie są rozwijane zdalnie przy zastosowaniu komunikatorów audio-wideo typu Skype, forów dyskusyjnych, czatów, blogów, poczty elektronicznej lub innych synchronicznych czy asynchronicznych środków komunikacyjnych, fora dyskusyjne i inne formy elektronicznej komunikacji zdalnej mogą inicjować i zachęcać do kontaktów osobistych i tworzenia grup wzajemnej pomocy, e-learning jest zazwyczaj opłacalny i większość wkładu początkowego zwraca się dzięki efektowi skali, korzyści finansowe dla firm (brak honorarium trenera, brak kosztów wynajem ośrodka szkoleniowego, transportu, zakwaterowania, wyżywienia i tym podobnych, braku dezorganizacji pracy działów firmy), korzyści finansowe dla uczestników (brak kosztów dojazdów, zakwaterowania, noclegów), oszczędność czasu (brak dojazdów do miejsca szkolenia lub nauki; nie trzeba odrywać się od swoich codziennych zajęć), w firmie przełożeni mogą nadzorować efekty szkolenia i postępy w nauce swoich pracowników, koszt rozwoju sieci (w szczególności zwykłego oprogramowania) może być taki sam jak koszt specjalnych platform do e-learningu
Wady e-learningu opisywane są następująco: brak osobistego kontaktu z nauczycielem i w związku z tym, jak twierdzą niektórzy, nie jest on już „edukacyjny” w ujęciu czysto filozoficznym (np. według definicji R.S. Petersa, filozofa edukacji) wrażenie odosobnienia, którego doświadczają uczniowie uczący się na odległość, opracowanie materiałów w formie e-learningu jest bardziej czasochłonne niż opracowanie klasycznych drukowanych materiałów edukacyjnych.
Rozwój e-learningu Spośród organizacji, które wykorzystywały e-learning w latach 80., wymienić można: Zachodni Instytut Psychologii Behawioralnej (ang. ), Instytut Technologii w Nowym Jorku (z ang. ), Elektroniczny System Wymiany Informacji (ang. – ), Instytut Technologii w New Jersey (z ang. ) oraz Zintegrowana Edukacja (z ang. ). W późniejszych latach również organizacja Niezależne Media Studenckie (z ang. ) opracowała roboczy program nauczania dla studentów realizowany za pomocą interaktywnego podręcznika online (z ang. ).
Według raportu opracowanego przez Konsorcjum Sloan (z ang. ), wiarygodne źródło informacji na temat szkolnictwa wyższego, do 2003 roku liczba studentów korzystających z platform e-learningowych w Stanach Zjednoczonych wyniosła ponad 1,9 mln.
Zaskakujący wzrost liczby użytkowników wynoszący obecnie około 25 procent w skali roku poważnie zmienił wcześniejsze statystyki.
Konsorcjum Sloan podaje, iż obecnie praktycznie wszystkie państwowe instytucje szkolnictwa wyższego, jak i przeważająca większość odpłatnych szkół wyższych oferuje zajęcia online. Dla porównania tego typu zajęcia są prowadzone zaledwie w połowie nieodpłatnych uczelni prywatnych. Raport Sloana opracowany na podstawie sondażu przeprowadzonego na najlepszych wyższych uczelniach dowodzi, że studenci są przynajmniej tak zadowoleni z zajęć online jak z kursów tradycyjnych. W miarę obniżania się kosztu wprowadzenia takiego systemu, uczelnie prywatne mogą bardziej zaangażować się w prezentacje online. Do pracy online ze studentami należy zatrudnić odpowiednio wyszkoloną kadrę, której członkowie muszą posiadać nie tylko odpowiednią wiedzę merytoryczną, ale też wysokie kwalifikacje w obsłudze komputera i internetu.
Popularna stała się również koncepcja tzw. (osoba mająca styczność z technologią od najmłodszych lat). Z pewnością na przyszłość e-learningu wpływ będą miały różnice pokoleniowe, jednak w miarę wzrostu liczby dorosłych studentów będą one zanikać.
Ponadto, e-learning wykorzystuje uniwersalny charakter możliwości edukacji online.
Podejścia pedagogiczne Naturalnie, możliwe jest zastosowanie jakiegokolwiek pedagogicznego podejścia do e-learningu, jednak niektóre z nich są stosowane częściej niż inne. Dwa najbardziej powszechne to projektowanie instrukcji i pedagogika społeczno-konstruktywistyczna. Tę ostatnią w szczególności można zastosować, wykorzystując fora dyskusyjne, blogi, artykuły Wikipedii i inne zbiorowe projekty internetowe. Zdolność adaptacji do różnych stylów nauczania jest wciąż popularna w pewnych środowiskach. Model Konwersacyjny Laurillarda jest również odpowiedni dla e-learningu, natomiast Model Pięciostopniowy autorstwa Gilly Salmon jest podejściem pedagogicznym do stosowania forów dyskusyjnych. Istnieją cztery fundamentalne podejścia pedagogiczne, które wpłynęły na strategię wobec pedagogiki wspieranej komputerowo, nauczania na odległość i które nadal wyznaczają główne zasady pedagogiki e-learningu
Kognitywizm skupia się zarówno na procesie kognitywnym w uczeniu się, jak i na działaniu mózgu
Emocjonalizm skupia się na emocjonalnych aspektach uczenia się, takich jak motywacja, zaangażowanie, zabawa itd.
Behawioryzm skupia się na umiejętnościach i behawioralnych rezultatach procesu uczenia się np. odgrywanie ról, zastosowanie (wiedzy?) w warunkach środowiska pracy
Kontekstualizm skupia się na środowiskowych i społecznych aspektach, które mogą stymulować proces uczenia się, takich jak kontakty międzyludzkie, wspólne szukanie rozwiązań oraz znaczenie wsparcia kolegów i pracy pod presją
Narzędzia współczesnej edukacji – modele Model korespondencyjny: Materiały drukowane, skrypty, podręczniki Lekcje nadawane przez radio lub telewizję Model multimedialny: Materiały drukowane Lekcje na nośnikach audio Lekcje na nośnikach wideo Dydaktyczne programy komputerowe Model teleedukacyjny synchroniczny: Audiotelekonferencje Wideotelekonferencje Lekcje przez radio lub telewizję i audiotelekonferencje Model teleedukacyjny asynchroniczny (wirtualny): Interaktywne multimedia Materiały prezentowane w sieciach Internet Teleedukacja z komputerem i Internetem
Możliwość ponownego wykorzystania, standardy, obiekty wiedzy Włożono wiele wysiłku w ponowne wykorzystanie elektronicznych materiałów dydaktycznych, a w szczególności w opracowanie lub ponowne wykorzystanie obiektów wiedzy. Obiekty te są odrębnymi segmentami odpowiednio oznakowanymi słowami kluczowymi, lub innymi metadanymi, często przechowywanymi w plikach formatu XML. Żeby utworzyć kurs, należy połączyć ze sobą sekwencję obiektów wiedzy. Rozróżnia się repozytoria obiektów dydaktycznych z dostępem wolnym lub ograniczonym, zarówno zastrzeżone lub ogólnodostępne, niekomercyjne i komercyjne, weryfikowane przez użytkowników (np. repozytorium Merlot). Standardowym typowym dla e-learningu formatem jest SCORM. Inne specyfikacje umożliwiają przenoszenie „obiektów wiedzy” () lub klasyfikację metadanych (LOM).