Anafilaksja, wstrząs anafilaktyczny (łac. anaphylaxia, commotus anaphylaciticus; ang. anaphylaxis, anaphylactic shock) – rodzaj nagłej, ciężkiej reakcji alergicznej lub niealergicznej, która może być przyczyną zgonu (zob. wstrząs). Anafilaksja ma charakter reakcji ogólnoustrojowej. Jej objawy zazwyczaj obejmują równoczesne wystąpienie kilku objawów, m.in.: swędzącej wysypki, obrzęku górnych dróg oddechowych oraz znaczny spadek ciśnienia tętniczego krwi. Częstymi przyczynami wystąpienia wstrząsu anafilaktycznego są: ukąszenia owadów, alergeny w pożywieniu i leki.
Anafilaksja jest rezultatem uwolnienia proteiny z pewnego typu białych krwinek. Są to substancje, które mogą wywoływać lub intensyfikować reakcje alergiczne. Ich uwolnienie może być wynikiem reakcji układu immunologicznego lub być efektem innych przyczyn, niezwiązanych z układem immunologicznym. Anafilaksję rozpoznaje się w oparciu o stwierdzone objawy. Podstawową metodą leczenia jest podanie domięśniowo adrenaliny. Zwykle w przebiegu leczenia konieczne jest podanie też innych leków.
U około 0,05–2% ludzi w pewnym momencie ich życia dochodzi do wystąpienia reakcji anafilaktycznej. Słowo anafilaksja pochodzi z greki: ana – oznacza „naprzeciwko”, a phyl – „ochrona”. Jej definicję podał w 1902 roku Charles Richet.
W ramach powyższej definicji mieszczą się dwa pojęcia: reakcja anafilaktyczna (wstrząs anafilaktyczny), zwana również reakcją nadwrażliwości typu I, to szybko postępujący stan ciężki, który charakteryzuje się nagłym obniżeniem ciśnienia tętniczego i stanowi bezpośrednie zagrożenie życia pacjentaJerzy Kruszewski: Interna Szczeklika, Anafilaksja i wstrząs anafilaktyczny, Medycyna Praktyczna, Kraków 2012, s. 1956.. Z tego względu reakcja anafilaktyczna wymaga natychmiastowego leczenia. Mechanizm reakcji anafilaktycznej jest alergiczny (zależny od przeciwciał typu IgE) i prowadzi do zespołu powtarzalnych objawów wywoływanych przez powtarzalną ekspozycję na substancję w dawce, która w warunkach prawidłowych jest dobrze tolerowana przez osoby zdroweGrzegorz Porębski, Jarosław Woroń, Krzysztof Krzemieniecki: Praca przeglądowa: Reakcje nadwrażliwości i desensytyzacja na leki w onkologii, Onkologia w Praktyce Klinicznej, rok wyd.: 2009, tom 5, nr 6, s. 244–249.. Anafilaksja jest powodowana przez szybkie uwalnianie mediatorów preformowanych (magazynowanych w ziarnistościach komórek) i wytwarzanych m.in. histaminy i przeciwciał IgE z komórek tucznych (mastocytów) i bazofili, co wzbudza odpowiedź narządów docelowych. Podstawową różnicą między zaostrzonym odczynem alergicznym a anafilaksją jest stale utrzymujący się podprogowy poziom IgE. Wzrost IgE ponad ten poziom wyzwala mechanizmy anafilaktyczne. Zatem chorzy z alergiami atopowymi (np. astma oskrzelowa) znajdują się w grupie wysokiego ryzyka wystąpienia anafilaksji. reakcja anafilaktoidalna (reakcja pseudoalergiczna lub idiosynkratyczna, odczyn pseudoalergiczny lub idiosynkratyczny) to reakcja niealergiczna (niezależna od przeciwciał IgE) i, w odróżnieniu od reakcji anafilaktycznej, antygen może ją indukować już po pierwszej ekspozycji, bez wcześniejszego uczulenia. Mechanizmy efektorowe reakcji anafilaktoidalnej cechuje aktywacja dopełniacza, mastocytów i bazofilów, prowadząca do analogicznych objawów jak dla wstrząsu anafilaktycznego. Z tego względu reakcja anafilaktoidalna również (jak anafilaktyczna) poddaje się leczeniu adrenaliną i lekami przeciwhistaminowymi.
Objawy thumb|250px|Objawy anafilaksji Anafilaksja powoduje zazwyczaj wystąpienie wielu różnych objawów w ciągu kilku minut lub godzin. Objawy pojawiają się zazwyczaj od 5 do 30 minut, jeżeli przyczyną jest substancja, która dostaje się bezpośrednio do organizmu i krwiobiegu (dożylnie). Jeżeli przyczyną jest spożyty pokarm, reakcja pojawia się zazwyczaj w ciągu 2 godzin. Najczęściej dotkniętymi częściami ciała są skóra (80–90%), płuca i drogi oddechowe (70%), żołądek i jelita (30–45%), serce i naczynia krwionośne (10–45%) oraz centralny układ nerwowy (10–15%). Zazwyczaj dotknięte są co najmniej dwa ze wspomnianych układów.
Skóra 250px|thumb|Pokrzywka i zaczerwienienie na plecach osoby cierpiącej na anafilaksję Objawy zazwyczaj obejmują wykwity na skórze (pokrzywka), swędzenie, zaczerwienienie twarzy lub skóry (rumień) lub opuchnięte usta. Osoby z opuchlizną tkanki podskórnej (obrzęk naczynioruchowy) mogą odczuwać pieczenie zamiast swędzenia. Opuchlizna języka lub gardła pojawia się w 20% przypadków. Do innych objawów należą katar oraz opuchlizna błony śluzowej powierzchni oka i powieki (spojówki). Skóra może również przyjąć niebieskawy odcień (sinica) wynikający z niedoboru tlenu.
Układ oddechowy Objawy związane z układem oddechowym obejmują zazwyczaj skrócenie oddechu, krótki i utrudniony oddech, wheezing (świst wydechowy), oraz świst krtaniowy (świst wdechowy). Krótki oddech zazwyczaj jest związany ze skurczem mięśni dolnej części dróg oddechowych (mięśnie oskrzelowe). Stridor jest spowodowany opuchlizną górnej części dróg oddechowych, która prowadzi do ich zwężenia. Mogą wystąpić również inne objawy takie jak chrypka, ból przy przełykaniu oraz kaszel.
Układ krwionośny Chociaż przyspieszona praca serca związana z niskim ciśnieniem krwi jest bardziej powszechna, to jednak u 10% osób cierpiących na anafilaksję może wystąpić odruch Bezolda-Jarischa, objawiający się spowolnieniem pracy serca (bradykardia) połączonym z niskim ciśnieniem (hipotensja). Osoba taka może czuć się oszołomiona lub stracić przytomność z powodu obniżenia ciśnienia krwi. Obniżone ciśnienie krwi może wynikać z poszerzenia naczyń krwionośnych (wstrząs dystrybucyjny) lub z nieprawidłowego działania komór serca (wstrząs kardiogenny). W rzadkich przypadkach bardzo niskie ciśnienie krwi może być jedynym objawem anafilaksji. Naczynia krwionośne serca mogą ulec gwałtownemu obkurczeniu (spazm tętnicy wieńcowej) w związku z uwolnieniem histaminy z określonych komórek serca. Prowadzi to do zaburzenia cyrkulacji krwi w obrębie serca, co może powodować obumieranie jego komórek (martwica niedokrwienna serca), przyspieszenia lub spowolnienia akcji serca (zaburzenia rytmu serca), zawał mięśnia sercowego lub nagłe wstrzymanie jego akcji. Osoby cierpiące na choroby serca są w większym stopniu zagrożone wpływem anafilaksji na serce.
Inne Objawy ze strony układu pokarmowego mogą obejmować skurczowy ból brzucha, biegunka oraz wymioty. Chory może być rozkojarzony, może dojść do nietrzymania moczu lub odczuwać skurczowy ból w okolicach miednicy przypominający ból towarzyszący skurczom macicy. Poszerzenie naczyń krwionośnych w mózgu może wywoływać ból głowy. Chory może również odczuwać lęk, szczególnie lęk przed śmiercią.
Przyczyny Przyczyną anafilaksji może być reakcja organizmu na niemal każdą obcą substancję. Wstrząs często wyzwalany jest przez: jad owadów pochodzący z ukąszeń lub użądleń, żywność oraz leki. Żywność jest najpowszechniejszą przyczyną reakcji u dzieci i młodzieży. Leki i ukąszenia oraz użądlenia owadów są częstszą przyczyną wśród dorosłych. Rzadsze przyczyny to czynniki fizyczne, czynniki biologiczne, jak np.: nasienie, lateks, zmiany hormonalne, dodatki do żywności, jak np.: glutaminian sodu oraz barwniki spożywcze oraz leki stosowane powierzchniowo na skórze (leki miejscowe). Przyczyną anafilaksji mogą być także ćwiczenia fizyczne oraz temperatura (wysoka lub niska), które mogą prowadzić do uwolnienia przez komórki tuczne danej tkanki substancji chemicznych, będących bezpośrednią przyczyną reakcji alergicznej. Anafilaksja wywoływana przez ćwiczenia fizyczne ma najczęściej związek ze spożywaniem niektórych pokarmów. Jeżeli anafilaksja pojawia się u osoby znieczulonej, jej najczęstszą przyczyną są niektóre leki podawane w celu wywołania zwiotczenia mięśni (depolaryzujące środki zwiotczające), antybiotyki oraz lateks. W 32–50% przypadków przyczyna pozostaje nieznana (anafilaksja idiopatyczna). Jako przyczynę anafilaksji, opisano dotychczas siedem szczepionek: MMR, przeciw ospie wietrznej, grypie, wirusowemu zapaleniu wątroby typu B, tężcowi, meningokokom i wirusowi brodawczaka ludzkiego.
Żywność
Anafilaksję wywołać może wiele pokarmów, nawet takich spożywanych po raz pierwszy. W kulturach zachodnich najczęstszą przyczyną jest spożycie orzeszków ziemnych, pszenicy, orzechów, owoców morza, mleka lub jajek. Na Bliskim Wschodzie częstą przyczyną jest sezam. W Azji częstą przyczyną anafilaksji jest spożycie ryżu i ciecierzycy. Poważne przypadki wywoływane są najczęściej przez spożywanie pokarmu, ale u niektórych osób reakcja pojawia się już po kontakcie pokarmu z dowolną częścią ciała. Dzieci mogą wyrosnąć ze swoich alergii. U 80% dzieci z anafilaksją wywoływaną przez mleko lub jajka oraz 20% dzieci z pojedynczym przypadkiem anafilaksji wywołanym przez orzeszki ziemne, alergia mija przed 16 rokiem życia.
Leki Anafilaksję może wywołać każdy lek. Najczęściej zdarza się to w przypadku antybiotyków beta-laktamowych (takich jak np. penicylina) oraz aspiryny i niesterydowych leków przeciwzapalnych. W przypadku, gdy osoba cierpi na alergię na określone niesterydowe leki przeciwzapalne, zazwyczaj może otrzymywać inny lek niewywołujący anafilaksji. Innymi częstymi przyczynami anafilaksji są chemioterapia, szczepienia, protamina (znajdująca się w nasieniu) oraz leki wytwarzane z ziół. Niektóre leki włączając w to wankomycynę, morfinę oraz leki używane przy wspomaganiu zdjęć rentgenowskich (środki kontrastowe) mogą wywoływać anafilaksję w rezultacie uszkodzenia niektórych komórek tkanki, co prowadzi do uwolnienia histaminy (degranulacja komórki tucznej).
Częstotliwość występowania reakcji na leki zależy: częściowo od częstotliwości podawania leków, oraz częściowo od sposobu działania leku na organizm. Anafilaksja wywoływana przez penicylinę oraz cefalosporyny występuje po ich związaniu się z białkami w organizmie, a niektóre leki wiążą się szybciej niż inne. Anafilaksja wywoływana przez penicylinę zdarza się raz na 2000 do 10 000 przypadków. Do zgonu dochodzi u jednej na 50 000 leczonych osób. Anafilaksja wywoływana przez aspirynę i niesterydowe leki przeciwzapalne zdarza się u jednej osoby na 50 000. Jeżeli dana osoba reaguje na penicylinę, zagrożenie związane z reakcją na cefalosporyny jest większe, ale wynosi mniej niż 1 na 1000. Dawne środki kontrastowe powodowały reakcję w 1% przypadków. Nowe, niskoosmotyczne środki kontrastowe wywołują reakcję w 0,04% przypadków.
Jad
Anafilaksję może wywołać jad pochodzący z użądlenia lub ukąszenia owadów jak np. pszczoły lub osy (błonkoskrzydłe) lub pluskwiaków z podrodziny Triatominae. Jeżeli u danej osoby w przeszłości doszło do reakcji na jad – poważniejszej niż reakcja miejscowa w miejscu ugryzienia – ryzyko wystąpienia anafilaksji w przyszłości rośnie. Jednak połowa osób zmarłych na skutek anafilaksji nie doświadczyła wcześniej rozległej reakcji układowej.
Czynniki ryzyka Osoby cierpiące na choroby atopowe, takie jak astma, egzema lub alergiczny nieżyt nosa, są w wysokim stopniu zagrożone anafilaksją związaną z jedzeniem, lateksem oraz środkami kontrastowymi. U osób tych nie występuje zwiększone zagrożenie wstrząsem spowodowanym jadem lub lekami podawanymi w formie zastrzyku. Jedno z badań dotyczących dzieci cierpiących na anafilaksję wykazało, że 60% z nich cierpiało wcześniej na choroby atopowe. Ponad 90% dzieci zmarłych w wyniku anafilaksji cierpiało na astmę. Osoby cierpiące na zaburzenia wynikające ze zbyt dużej liczby komórek tucznych w tkankach (mastocytoza) oraz osoby z wyższym statusem socjoekonomicznym są bardziej zagrożone chorobą. Im więcej czasu minęło od ostatniego wystawienia na działanie środka wywołującego anafilaksję, tym niższe jest ryzyko wystąpienia ponownej reakcji.
Mechanizm