Perun, Piorun – najwyższy słowiański bóg burzy, a także bóg wojny, patronujący wojownikom i księciu, oraz bogiem płodności, zsyłającym deszcz na pola. Perun zajmował najwyższą pozycję wśród innych bogów już w połowie VI wieku. Najstarsze teksty wspominające Peruna są południowosłowiańskie, jego kult jest najlepiej poświadczony jest u Słowian wschodnich, a według wielu współczesnych badaczy Prone, to zniekształcone imię boga czczonego przez Słowian połabskich. Porenut może być synem Peruna. Dąb był sakralnym drzewem gromowładnego i był postrzegany jako jego siedziba.
Perun przetrwał w folklorze, zwłaszcza wśród Białorusinów, jako zły duch uzbrojony w broń piorunową i ścigający węża lub diabły ukrywające się w różnych miejscach. Prorok Eliasz jest opisywany w podobny sposób w ludowym chrześcijaństwie, z powodu którego zaproponowano teorię, że kult Peruna został ostatecznie przeniesiony na Eliasza. Pomimo podobieństw między nimi, całkowita zbieżność Eliasza z Perunem jest fałszywa, ponieważ idea Eliasza jako gromowładnego wywodzi się z greckiego, chrześcijańskiego folkloru. Pozostałościom broni miotanej przez Peruna, przez którą Słowianie rozumieli różne znalezione kamienie o niezwykłych kształtach, przypisywano właściwości magiczne. Powstało kilka mitologicznych rekonstrukcji. Jedną z nich stworzył religioznawca Patrice Lajoye, który opierając się na legendach bałtosłowiańskich uważa, że istniał mit bałtosłowiański o myśliwym, który zabił diabła, którego nie mógł zabić gromowładny. W zamian za to bóg obdarza go swoją bronią, która raża błyskawicami, ale w końcu z powodu bezbożnego czynu myśliwego gromowładny odbiera mu broń. Inna rekonstrukcja, która została poddana krytyce naukowej i nie zyskała pełnego uznania, słowiańska wersja teorii mitu podstawowego, przedstawia Peruna walczącego z innym bogiem – Welesem. Po walce między bogami o bydło lub żonę gromowładnego, Perun uderza Welesa piorunem, a na ziemię spada deszcz. Krytykowano również rekonstrukcję stworzoną przez historyka Leo Klejna, przedstawiającą Peruna jako umierającego i zmartwychwstającego boga.
Perun pojawia się w wielu źródłach pisanych, w szczególności w Powieści minionych lat, w której wspomina się, że Ruś przysięgała na Peruna w traktatach z Grekami, a ci, którzy złamali przysięgę, powinni zostać przeklęci i będą musieli zapłacić za to śmiercią z własnej broni i niewolą w zaświatach. Późniejsze kroniki mówią nam, że książę Włodzimierz Wielki ustanowił kapiszcze Peruna w Nowogrodzie i Kijowie na czele innych bogów. Kijowski posąg został opisany jako mający srebrną głowę ze złotymi wąsami. Być może taki opis jest zorientowany na model biblijny. To wzniesienie posągów zostało określone przez historyków jako pogańska reforma, ale interpretacja tej wiadomości jest dyskusyjna. Po chrzcie posąg został obalony i wrzucony do Dniepru. Dane kronik nowogrodzkich o obaleniu posągu Peruna w Nowogrodzie opierają się na Powieści i trudno uznać je za mające podstawy historyczne.
Koncepcje związku Peruna z czwartkiem, przedstawianym jako jego dzień, z Pierynią jako jego rzekomym sanktuarium i z południowosłowiańskim rytuałem perperuny, a także teoria normańskiego pochodzenia Peruna od Thora, zostały poddane naukowej krytyce.
Imię W źródłach imię boga zostało zapisane jako cs. i strus. , (Perunŭ). Teonim Perun i zwykły rzeczownik piorun w języku prasłowiańskim były homonimami.
+Poświadczenie słowa piorun w językach słowiańskichWschodniosłowiańskieRosyjskiśr.ros. ‘błyskawica, grzmot; strzała, broń, która trafia wrogów i grzeszników’, ros ‘piorun’, ‘grzmot, silny grzmot, burza z piorunami, gwałtowna burza z piorunami’ (zachodnio-briański, nowogrodzkie, nowosybirski, irkucki), ‘piorun, wicher’ (smoleński), ‘silny kaszel’ (pskowski, smoleński), ‘choroba’ (twerski)Ukraińskiśr.ukr. ‘grom’, ukr. , , ‘piorun’, , , ‘grom z piorunem’, , , , , , ‘piorun’Białoruskiśr.biał. ‘ogłuszające uderzenie gromu’, biał. ‘uderzenie gromu’, ‘uderzenie gromu’, ‘grom, uderzenie gromu’, ‘czort, nieczysta siła’, ‘czort, nieczysta siła’, ‘grom’ZachodniosłowiańskiePolski piorun, pierun, pieron, pierun, pero̦n ščeľiu̯, piorun, pieron, pierunki, pjeron, pjerona; ṕerůn, -růna tylko w przekleństwie ṕerůny vaľićCzeski parom ‘czort’, parom ‘grom’, ‘czort’, pjerun, pěrun ‘grom’Słowackist.słc. perom, parom ‘grom, strzała’, słc. parom ‘czort, bies, diabeł’, parom ‘czort, bies’, zach.słc parom, paron i wsch.słc perun, perún, peruň, peron, pjorun ‘piorun’Słowińskip’orun, pórën ‘piorun, uderzenie gromu’, par’ón ‘zły duch’Łużyckiepjerun ‘czort’, ‘tfu!’, ‘otchłań’Kaszubskipiorun, piorën ‘piorun; kamień piorunowy’, parón, ‘zły duch’PołudniowosłowiańskieSłoweński prekm. pörun ‘piorun’
Forma słowa parom, która jest fonetycznie trudna do wyprowadzenia z *perunъ, może być tabuizowaną lub kontaminacji z rzekomym zapożyczeniem celtyckim tarón, wywodzącym się od praindoeuropejskiego *tr̥h₂on- ‘grom’, ‘bóg gromu’. Kaszubskie , , , , ‘zły duch, diabeł’, ‘okrzyk zdziwienia’, są formami tabuizowanymi imienia boga, przy czym forma mogła powstać pod wpływ ‘truteń’. Samo słowo piorun jest często używane w wyrażeniach frazeologicznych, jak w języku słowackim: „piorun nie uderza w pokrzywy” () w znaczeniu, że osoba, która nie przyciąga uwagi, może być spokojna lub może być używane w różnych przekleństwach, takich jak „żeby cię piorun strzelił!”. Od Rosjan słowo to zostało zapożyczone w , ‘diabeł’ i może być używane w odniesieniu do hiisi.
Teonim we współczesnych językach słowiańskich to bardziej współczesna pożyczka książkowa, ostatecznie ze staroruskiego lub cerkiewnego. W języku polskim Perun pojawia się po raz pierwszy Kronice Macieja Stryjkowskiego z początku XVI w. jako bóg w panteonie Włodzimierza, a sam teonim zapisany jest tam jako Piorun (Pioruna też, przedniejszego bałwana, kazał koniowi do ogona przywiązać i wlec przez miasto do Dniepru. Piorun w Dnieprze a Włos w gownach utopion), co jest tłumaczeniem staroruskiego Perunŭ. Oczekiwanym polskim imieniem boga także jest Piorun.
Onomastyka Toponimy: ros. , (gubernia nowogrodzka), , (gubernia twerska), (rejon Połocka), (gubernia mohylewska), pol. Perunowa góra (rejon Żółkiewa), Piorunka, Pierunowy dział na lewym brzegu Poprada, Piorunow, Piorunowy most, Pioruftce, Piorunówek, bośn. Perun, słwń. Perunja Ves, Perunji Vrh w Karyntii, ch. Pirun, słc. Perúnov hrb, s/ch. Perun, bułg. , . Ojkonimy: połabskie Pronstorf w powiecie Segeberg, Prohn, Pirna, bułg. , mac. , serb. . Hagionim: ros. . Antroponimy: st.pol. Piorun (1391 r.), Pierun, Piorunek (1432 r.), Pierun (1443 r.), Piorunk, Pierończyk (1774 r.), Perończyk, śr.bułg. , , , z XVI wieku, bułg. męskie , i żeńskie , , , st.cz. Perun (1450 r.), śr.ros. (1648 r.), biał. , , , słowiń. Perìn, Parón.
Slawista zwraca uwagę na sąsiedztwo rujańskich wsi Prohn i Muukus, która pochodzi od imienia Mokoszy, co może wskazywać na związek między bóstwami. Witkowskiego poparli językoznawcy Wiaczesław Iwanow i Władimir Toporow. Podobnie w 1347 roku niedaleko słowackiej wsi Chrámec w Gemerze odnotowano nazwy trzech wzgórz: Paganwar ‘wzgórze pogańskie’, Mogoswarhygh ‘Mokosze wzgórze zamkowe’ oraz Purunwar ‘wzgórze Perunowe’.
Według językoznawcy Maxa Vasmera, nazwy osobowe mogły nie wywodzić się od imienia boga i pierwotnie oznaczać ‘ten, który uderza’. Żeńskie imię Perunika pochodzi raczej od nazwy rośliny perunika, oznaczającej ‘irys’, i występującej w , (możliwe zapożyczenie z języka chorwackiego), bułg. ‘irys’, ‘storczyk’, mac. . Materiał pozwala mówić o prasłowiańskim, dialektalnym pochodzeniu słowa perunika. Być może związek z Perunem powstał z powodu długich i ostrych liści, przypominających strzały.
Pochodzenie i etymologia thumb|, „Dąb złamany przez piorun“, 1842. Galeria Tretiakowska Perun jest jednym z indoeuropejskich bóstw gromu: hetycki Tarhunt, wedyjski Indra, celtycki Taranis, bałtycki Perkun, rzymski Jowisz, grecki Zeus, germański Thor. Literatura naukowa wspomina o bogu wojny Parunie obecnym w Nurestanie, ale w rzeczywistości istnienie takiego boga jest błędem przypadkowo stworzonym przez lingwistę Romana Jakobsona. Chociaż część teonimów jest do siebie podobnych, to nie można odtworzyć imienia praindoeuropejskiego boga burzy. Jednocześnie bóstwa te mają wiele wspólnych cech, co nie przekreśla istnienia prototypu takiego boga.
Zgodnie z tradycyjną i ogólnie przyjętą etymologią prasłowiańskie i wywodzą się od czasownika , a dokładnie od tematu czasu teraźniejszego , z praindoeuropejskiego . Taką etymologię zaproponował już XIX-wieczny badacz Samuel Linde.
Słowo / powstało poprzez dodanie do tego czasownika przyrostka , który tworzy nazwy wykonawców czynności (), w związku z czym omawiane rzeczowniki można przetłumaczyć jako ‘to co uderza/ten kto uderza’, dosłownie ‘pracz, uderzacz’. Podobnie powstały słowa typu < , < .
Słownik prasłowiański zauważa, że w języku prasłowiańskim samogłoski u i y czasami wymieniają się w niektórych przyrostkach (np. : ; : ); wskazuje się także na późniejsze alternacje, np. strus. : ‘Chocim’, dłuż. młyn : młun ‘młyn’. W związku z tym rekonstruuje wcześniejszą formę imienia jako . Pochodzenie przyrostka jest niejasne.
Pojawiło się pytanie o pierwotne znaczenie tego słowa. Według części językoznawców najpierw powstał apelatyw , jednak jak wskazuje Andrzej Sieradzki, przyrostek pierwotnie tworzył nazwy wykonaców czynności, związku z czym pierwotny musi być teonim . Z taką oceną zgadza się historyk Aleksander Gieysztor oraz Praktyczny słownik współczesnej polszczyzny.
Inne i przestarzałe etymologie Praindoeuropejski *Perkʷúh₃nos
Część indoeuropeistów, np. James Mallory i Douglas Q. Adams, slawistów, np. Martin Pukanec, oraz historyków, np. Peter Jackson (konsultując się z indoeuropeistą ), próbuje, przy pomocy językoznawstwa porównawczego, zrekonstruować praindoeuropejskiego boga burzy o imieniu *Perkʷúh₃nos. Głównymi świadectwami językowymi ma być Perun, bałtyjski bóg gromu Perkun, Fjörgyn – matka Thora, boga gromu w mitologii nordyckiej – i, być może, Pardźanji, wedyjski bóg deszczu i burzy, albański bóg pogody Perëndi, oraz hetyckie peru(naš) ‘skała’. Teonim ten ma pochodzić od rdzenia *per- ‘bić’ lub od rdzenia *perkʷ- ‘dąb’, a sam teonim miał później w różnych językach dostać różne rozszerzenia. W związku z tym teonim można dosłownie przetłumaczyć jako ‘Uderzacz’ albo ‘Władca Dębów’.
Językoznawcy podważają jednak związek etymologiczny między Perunem a Perkūnem. Przeciwko pokrewieństwu przemawiają różnice w fonetyce i budowie. Słowiańska forma, gdyby odpowiadała bałtyjskiej, brzmiałaby (dałoby to polskie **Przekin): bałtyjskie ū regularnie odpowiada słowiańskiemu y ( słow. < prabsł. ), słowo słowiańskie słowo nie ma elementu -k-. Aleksander Brückner próbował rozwiązać ten problem sugerując pierwotne że przeszło w pod wpływem czasownika , a wymiena y > u zaszła pod wpływem rzeczowników typu , a według Václava Blažka pod wpływem przymiotnika . Norbert Ostrowski takie rozwiązanie jako trudne do udowodnienia; Mikołaj Rudnicki stwierdził, że takie wyrzucenie środkowego -k- byłoby zjawiskiem całkowicie odosobnionym. Językoznawca Michał Łuczyński wskazuje, że formy bałtyjskie i germańskie różnią się przyrostkami, formy wedyjskie i hetyckie mają inne etymologie, teonim albański powstał na gruncie albańskim, a pie. uwargowione -kʷ- nie zanika i regularnie przechodzi w -k- w języku prasłowiańskim, w efekcie czego słowiański Perun nie może kontynuować pie. *Perkʷúh₃nos. Stwierdza, że rekonkstrukcja praindoeuropejskiego boga *Perkʷúh₃nos ~ *Perownos ~ *Perwṇtos jest bezpodstawna z powodu braku materiału językowego pozwalającego na takie rekonstrukcje, i stwierdza, że nie ma wspólnej indoeuropejskiej nazwy boga burzy; historyk Martin L. West także odrzuca możliwość rekonstrukcji imienia indoeuropejskiego boga gromu: Perkunas, Perun i Pardźanja zawierają różne rdzenie o różnych znaczeniach i mają inne formanty, co oznacza, że teonimy te powstały niezależnie od siebie.
Etymologia od *per(u)- ‘skała’