Andrzej Nowak (historyk)

thumb|Andrzej Nowak (z prawej) z Łukaszem Dryblakiem w czasie spotkania autorskiego podczas Targów Książki Historycznej w Warszawie (2024) Andrzej Witold Nowak (ur. 12 listopada 1960 w Krakowie) – polski historyk, pisarz, publicysta, sowietolog, profesor nauk humanistycznych, nauczyciel akademicki Uniwersytetu Jagiellońskiego, profesor zwyczajny w Instytucie Historii Polskiej Akademii Nauk, kierownik Zakładu Historii Europy Wschodniej Instytutu Historii Uniwersytetu Jagiellońskiego, w latach 1991–2012 redaktor naczelny dwumiesięcznika „Arka", a następnie „Arcana”, autor Dziejów Polski. Od 2016 członek Kolegium Instytutu Pamięci Narodowej. Od 2025 doradca społeczny Prezydenta RP. Kawaler Orderu Orła Białego.

Życiorys Wykształcenie i działalność naukowa W 1982 ukończył studia na Wydziale Filozoficzno-Historycznym UJ (seminarium Władysława Serczyka). Od stycznia 1983 związany jest z Instytutem Historii PAN w Warszawie (Zakład Historii Europy XIX i XX wieku), gdzie przygotowywał rozprawę doktorską (obronioną w 1990, promotorka: Wiktoria Śliwowska). W latach 1987–1991 był bibliotekarzem w Bibliotece Jagiellońskiej. Od 1991 jest zatrudniony na etacie w Instytucie Historii PAN w Warszawie, gdzie przygotował rozprawę pt. Polityka wschodnia Józefa Piłsudskiego 1918–1920, która wraz z dorobkiem naukowym była podstawą nadania mu w 2002 stopnia naukowego doktora habilitowanego. W Instytucie Historii PAN kieruje od 2002 Pracownią Dziejów ZSRR i Europy Wschodniej. Obecnie jest kierownikiem Zakładu Historii Europy Wschodniej i Studiów nad Imperiami XIX i XX wieku w IH PAN.

Od lutego 2004 zatrudniony jako profesor w Instytucie Historii UJ. W 2011 otrzymał tytuł naukowy profesora.

Poza pracą w Instytucie Historii PAN i Instytucie Historii UJ był profesorem w Wyższej Szkole Biznesu NLU w Nowym Sączu, od 2016 roku wykłada również w Kolegium Europejskim w Natolinie. Wykładał także gościnnie na uniwersytetach w USA (m.in. na Uniwersytecie Columbia, Uniwersytecie Rice’a, Uniwersytecie Harvarda), jak również w Wielkiej Brytanii (Cambridge, University College of London), Kanadzie, Irlandii, Japonii, w Czechach (na Uniwersytecie Masaryka w Brnie).

Zajmuje się głównie historią polityczną i myślą polityczną Europy Wschodniej XIX–XX wieku. Jest znawcą historii stosunków polsko-rosyjskich. Opublikował ponad 30 monografii i zbiorów studiów na temat historii Polski i Rosji, tłumaczonych na wiele języków i publikowanych przez wydawnictwa akademickie m.in. w Wielkiej Brytanii (Routledge), Niemczech (DeGruyter, Brill), Ukrainie, Czechach, Rumunii, Słowenii, na Węgrzech. Wypromował 10 doktorów historii i ponad 100 magistrów. Był opiekunem pracy magisterskiej Pawła Zyzaka Lech Wałęsa. Idea i historia obronionej w czerwcu 2008.

Jest członkiem Rady Kolegium Europy Wschodniej im. Jana Nowaka-Jeziorańskiego, Komisji Środkowoeuropejskiej oraz Wschodnioeuropejskiej PAU; kolegium redakcyjnego „Kwartalnika Historycznego” i „Dziejów Najnowszych”. W latach 2006–2010 był członkiem Rady Archiwalnej przy Naczelnej Dyrekcji Archiwów Państwowych; członkiem Rady Muzeum Historii Polski, a także wiceprezesem Rady Historyków Narodowego Banku Polskiego (2007–2010); jak również wieloletnim członkiem Rady Akademickiej Europejskiej Sieci Pamięć i Solidarność oraz przewodniczącym Rady Centrum im. Juliusz Mieroszewskiego. W latach 2020-2023 był redaktorem naczelnym „Kwartalnika Historycznego”, zaś w latach 2013-2019 redaktorem naczelnym „Studiów z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej”.

Od 2015 do 2021 był członkiem jury Konkursu „Książka Historyczna Roku”. Od 2023 roku kieruje w Instytucie Historii PAN projektem badawczym Ministerstwa Nauki i Edukacji „Oblicza i metamorfozy imperiów rosyjskich (333 lata: 1689–2022). Realizacja badań naukowych w ramach Zespołu do badań porównawczych nad imperializmem rosyjskim”.

Postanowieniem prezydenta Andrzeja Dudy z 27 czerwca 2016 został powołany w skład Kolegium Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi PolskiemuPostanowienie nr 1131.9.2016 Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 27 czerwca 2016 r. o powołaniu członków Kolegium Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu ().. W czerwcu 2023 ponownie został przez Prezydenta RP powołany w skład tego gremium.

Działalność medialna i publiczna Od 1980 zaangażowany w działalność publicystyczną. Najpierw, w latach 1980. w ramach tzw. drugiego obiegu, poświęconą głównie stosunkom Polski z jej wschodnimi sąsiadami (współpracował m.in. z „Arką”, „Miesięcznikiem Małopolskim”, „Alternatywami”, „Tumultem”). Od 1988 do 1991 sekretarz redakcji, a w latach 1991–1994 redaktor naczelny wywodzącego się z „podziemia” dwumiesięcznika „Arka”; od 1994 do 2012 redaktor naczelny dwumiesięcznika kulturalno-politycznego „Arcana” (do końca 2012 – 108 numerów). W latach 1989–1991 dziennikarz w dziale międzynarodowym dziennika „Czas Krakowski”; ukończył kurs dziennikarstwa międzynarodowego w agencji Reutera w Londynie w 1990. Od 1989 publikuje artykuły, wywiady i komentarze na łamach m.in. „Rzeczpospolitej”, „Dziennika” i jego dodatku „Europa”, „Naszego Dziennika”, „Gazety Polskiej”, „Gościa Niedzielnego”, „Tygodnika Solidarność”, „Wprost”, „Niedzieli”, Sieci, Do Rzeczy, „Znaku”, „Życia”. Prezes Rady Nadzorczej Spółki Polskie Radio Kraków SA (1993–1995); członek Rady Programowej Polskiego Radia SA w Warszawie od 1997 do 2001. Jako ekspert do spraw polityki wschodniej zapraszany często do programów telewizyjnych.

Publikuje regularnie w miesięczniku „Wpis – Wiara, Patriotyzm i Sztuka”. Zasiadł w Radzie Fundacji Reduta Dobrego Imienia – Polska Liga przeciw Zniesławieniom oraz radzie programowej Fundacji im. Janusza Kurtyki. W 2015 został honorowym członkiem Stowarzyszenia Studenci dla Rzeczypospolitej. Jego komentarze i wywiady na temat Europy Wschodniej i Rosji ukazują się również w mediach światowych, takich jak „Le Figaro”, „L'Opinion”, „The Times”, „Die Welt”, „The Spectator” oraz „The New Yorker”.

W 2014 nakładem wydawnictwa Biały Kruk ukazał się pierwszy tom „Dziejów Polski” Nowaka, dotychczas (stan: sierpień 2026) ukazało się siedem tomów opisujących historię Polski do 1763.

W październiku 2015 został członkiem Narodowej Rady Rozwoju powołanej przez prezydenta Andrzeja Dudę.

Od lutego 2016 do lutego 2024 Program 1 Polskiego Radia emitował jego cotygodniową, cieszącą się wielką popularnością audycję „Historia żywa”. Kontynuuje ją od października 2024 w cyklu programów autorskich o historii na internetowym Kanale Zero.

11 listopada 2019 prezydent Andrzej Duda odznaczył Andrzeja Nowaka Orderem Orła Białego w uznaniu za wybitne działania na polu historii, za propagowanie wartości patriotycznych oraz monumentalne „Dzieje Polski”.

16 listopada 2020 Andrzej Nowak otrzymał Nagrodę Mediów Publicznych w kategorii „Słowo” za „Dzieje Polski”. Głoszący laudację Krzysztof Masłoń stwierdził, że „Dzieje Polski są najważniejszą polską książką po 1989”. W tym samym roku, 14 grudnia, Andrzej Nowak został uhonorowany Złotym BohaterONem w kategorii osoba publiczna, przyznawanym przez Polskie Radio.

Poglądy Ma poglądy konserwatywne. W latach 1980–1981 członek Niezależnego Zrzeszenia Studentów i delegat do Konwentu NZS UJ. Od końca 1981 do 1987 współorganizator podziemnego „Wolnego Uniwersytetu Jagiellońskiego” (wykłady dla grup robotniczych) i współpracownik Chrześcijańskiego Uniwersytetu Robotniczego (zorganizowanego przez ks. Kazimierza Jancarza w Mistrzejowicach). W latach 1988–1991 działacz NSZZ „Solidarność” na UJ (w 1990–91 członek Komisji Zakładowej UJ). Uczestnik I i II Międzynarodowej Konferencji Praw Człowieka w Mistrzejowicach (1989) i w Leningradzie (1990). Członek Honorowego Komitetu Poparcia Lecha Kaczyńskiego w wyborach prezydenckich 2005. Był wielokrotnym uczestnikiem organizowanych przez prezydenta Kaczyńskiego seminariów w Lucieniu. W wyborach 2010 był członkiem Honorowego Komitetu Poparcia Jarosława Kaczyńskiego.

Członek Akademickiego Klubu Obywatelskiego im. Prezydenta Lecha Kaczyńskiego w Poznaniu. W 2014, przed wyborami prezydenckimi, był zachęcany do startu przez środowisko Radia Wnet. W wyborach w 2015 poparł kandydaturę Andrzeja Dudy.

W 2018 stwierdził, że Jarosław Kaczyński „przyjął na siebie odpowiedzialność (…) za miejsce Polski w politycznym krajobrazie Europy i świata”. Wobec bezradności PiS w wyborach parlamentarnych w 2023 roku wezwał publicznie Kaczyńskiego do odejścia.

W niedzielę 24 listopada 2024 w krakowskiej hali Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”, podczas Kongresu Obywatelskiego zorganizowanego przez Prawo i Sprawiedliwość, oficjalnie ogłosił, że kandydatem obywatelskim, popieranym przez to ugrupowanie został dr Karol Nawrocki, prezes Instytutu Pamięci Narodowej. Przedstawił również jego życiorys i dokonania, odnosząc się do wydarzeń historycznych, jak i współczesnej sytuacji geopolitycznej Polski. Prof. Nowak został również tego dnia ogłoszony przewodniczącym Obywatelskiego Komitetu poparcia Karola Nawrockiego. W dniu swojej inauguracji liczył on 170 osób. Komitet ten wystosował list do władz Prawa i Sprawiedliwość, w którym jego sygnatariusze wyrazili wsparcie dla kandydata popieranego przez tę partię. Oprócz byłych polityków PiS i osób w przeszłości związanych z tą formacją polityczną do komitetu przystąpili m.in.: Anna Chodakowska, Mirosław Chojecki, Ewa Dałkowska, Andrzej Gwiazda, Ewa Kłobukowska, Antoni Libera, Halina Łabonarska, Jan Pietrzak, Zofia Romaszewska, Wojciech Roszkowski, Teresa Sukniewicz. Po zwycięskich dla Karola Nawrockiego wyborach prasa zagraniczna nazwała Nowaka „kingmakerem”.

Chociaż dostrzega problem przypisywania Polsce odpowiedzialności za zbrodnie niemieckie, jest przeciwny zwalczaniu go za pomocą instrumentów karnoprawnych, dlatego skrytykował nowelizację ustawy o IPN z 2018, która takie rozwiązanie przewidywała. W styczniu 2022 r. prof. Andrzej Nowak podpisał się pod tzw. "Deklaracją Szesnastu" potępiającą rzekome "szerzenie wrogości w relacjach chrześcijańsko-żydowskich". Było to wystąpienie przeciwko działaniom Grzegorza Brauna i jego ugrupowania, skierowanych przeciw żydowskiemu świętu Chanuka.

W sierpniu 2025 powołany na doradcę społecznego prezydenta Karola Nawrockiego. 8 października tego samego roku Andrzej Nowak wygłosił w kompleksie Bundestagu w Berlinie wykład zorganizowany przez frakcję AfD, co szeroko komentowano w polskich oraz niemieckich mediach. W wystąpieniu Nowak akcentował potrzebę jednoznacznego upamiętnienia polskich ofiar niemieckiej okupacji oraz przestrzegał przed „imperializmem kosztem słabszych państw”, wzywając zarazem do poszanowania „prawa jednostki do osobistej pamięci” jako fundamentu „kultury wolności”.

Życie prywatne Jest synem nauczycielki – Jadwigi, oraz inżyniera metalurga – Antoniego. Jego żoną jest Justyna Chłap-Nowakowa, mają dwójkę dzieci.

Publikacje W dorobku publikacyjnym A. Nowaka znajdują się m.in.: Między carem a rewolucją. Studium politycznej wyobraźni i postaw Wielkiej Emigracji wobec Rosji 1831–1849, Wydawnictwo Instytut Historii PAN i Warszawska Oficyna Wydawnictwo Gryf, Warszawa 1994. Nowe wydanie poszerzone:  „Kto powiedział, że Moskale są to bracia nas, Lechitów…” Szkice z historii wyobraźni politycznej Polaków, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2016, ISBN 978-83-08-06110-7, Jak rozbić rosyjskie imperium? Idee polskiej polityki wschodniej 1733–1921, Warszawska Oficyna Wydawnictwo Gryf, Warszawa 1995. Wydanie drugie, poszerzone, Kraków 1999, Wydawnictwo ARCANA, ss. 374 ISBN 83-86225-02-5. Dzieje kresów, Wydawnictwo Kluszczyński, Kraków 2000, . Polska i „trzy” Rosje. Studium polityki wschodniej Józefa Piłsudskiego (do kwietnia 1920 roku), Wydawnictwo Arcana, Kraków 2001. Wydanie 4, poszerzone: Polska i trzy Rosje. Polityka wschodnia Piłsudskiego i sowiecka próba podboju Europy w 1920 roku, Kraków: Wydawnictwo Literackie 2021, ISBN 978-83-08-07388-9.