Albert Finney (ur. 9 maja 1936 w Salford, zm. 7 lutego 2019 w Londynie) – brytyjski aktor, reżyser, scenarzysta i producent teatralny, filmowy i telewizyjny.

Był laureatem wielu nagród, w tym Złotych Globów i BAFTA. Kiedy w 2000 królowa brytyjska Elżbieta II zaoferowała mu tytuł szlachecki Order Imperium Brytyjskiego, przyznawany obywatelom brytyjskim, którzy przyczynili się do rozsławienia Wielkiej Brytanii na całym świecie, wówczas odrzucił go, uważając, że byłby to przejaw snobizmu.

Wczesne lata Urodził się w Salford, w Lancashire jako syn Alice (z domu Hobson) i Alberta Finneya Sr., bukmachera. Po ukończeniu Tootal Drive Primary School, uczęszczał do Salford Grammar School. Już w przedstawieniu szkolnym zwrócił na siebie uwagę rolą Brutusa w Juliuszu Cezarze Williama Szekspira. Wkrótce Charles Laughton zachwycił się jego interpretacją Makbeta i ściągnął go do Londynu. Mając 17 lat rozpoczął naukę w Royal Academy of Dramatic Art (dyplom otrzymał w 1955), a trzy lata później po raz pierwszy wystąpił na scenie z Birmingham Repertory Company.

Kariera Karierę sceniczną zaczynał w latach 50. XX wieku od występów w teatrze, specjalizując się w szekspirowskich adaptacjach. W 1958, w wieku 22 lat, zadebiutował w londyńskiej sztuce The Party autorstwa Jane Arden, w reżyserii Charlesa Laughtona. Rok potem, w 1958 dostał upragnioną tytułową rolę w tragedii szekspirowskiej Koriolan, zastępując chorego Laurence’a Oliviera.

Jego kinowym debiutem była rola Micka Rice’a w kitchen-sink drama Tony’ego Richardsona Music-hall (The Entertainer, 1960). Wzbudził entuzjazm krytyki dzięki roli cynicznego robotnika zagrał w ekranowym manifeście „młodych gniewnych” Karela Reisza Z soboty na niedzielę (Saturday Night and Sunday Morning, 1960).

W ekranizacji klasycznej powieści Henry’ego Fieldinga – komedii przygodowej Przygody Toma Jonesa(Tom Jones, 1963), w reżyserii Tony’ego Richardsona, wystąpił w roli tytułowego bon-vivanta i awanturnika. Kreacja ta przyniosła mu pierwszą nominację do Oscara. Był faworytem Davina Leana do tytułowej roli w superprodukcji Lawrence z Arabii (1962), lecz jednak odrzucił propozycję, a rolę zagrał Peter O’Toole.

Po występie w komediodramacie romantycznym Stanleya Donnena Dwoje na drodze (Two for the Road, 1967) u boku Audrey Hepburn, zadebiutował po drugiej stronie kamery komediodramatem Charlie Bubbles (1967), gdzie debiutowała Liza Minelli. W ekranizacji opowiadania Charlesa Dickensa Opowieść wigilijna (Scrooge, 1970) został obsadzony w roli skąpca Scrooge’a. Kreacja detektywa Herculesa Poirota w filmie Sidneya Lumeta Morderstwo w Orient Ekspresie (Murder on the Orient Express, 1974) przyniosła kolejną nominację do Oscara. Za rolę w dramacie Garderobiany (The Dresser, 1983) Petera Yatesa otrzymał Srebrnego Niedźwiedzia dla najlepszego aktora na 34. MFF w Berlinie i był po raz trzeci nominowany do Oscara.

W ekranizacji powieści Malcolma Lowry’ego Pod wulkanem (Under the Volcano, 1985) wcielił się w postać Geoffreya Firmina, byłego brytyjskiego konsula w Meksyku, który zmaga się z alkoholizmem i po raz kolejny był nominowany do Oscara. Za drugoplanową kreację prawnika tytułowej bohaterki (Julia Roberts) – Edwarda Masrya w filmie Stevena Soderbergha Erin Brockovich (2000) otrzymał jeszcze jedną nominację do Oscara w kategorii „najlepszy aktor drugoplanowy”.

W dwóch filmach o przygodach Jamesa Bourne’a – Ultimatum Bourne’a i Dziedzictwo Bourne’a – wystąpił jako dr Albert Hirsch, a w filmie o przygodach Jamesa Bonda Skyfall (2012) Sama Mendesa zagrał postać Kincade’a.

Życie prywatne W 1957 poślubił aktorkę Jane Wenham, z którą miał syna Simona (ur. 16 września 1958 w Londynie). Jednak 14 grudnia 1961 doszło do rozwodu. 7 sierpnia 1970 ożenił się z francuską aktorką Anouk Aimée, lecz w 1978 para rozwiodła się. W 2006 poślubił Pene Delmage.

W maju 2011 zdiagnozowano u Finneya raka nerki. Zmarł 7 lutego 2019 w Royal Marsden Hospital w Londynie w wieku 82 lat.

Filmografia Filmy fabularne Rok Tytuł Rola Reżyser 1960 Z soboty na niedzielę (Saturday Night and Sunday Morning) Arthur Karel Reisz Music-hall (The Entertainer) Mick Rice Tony Richardson 1963 Przygody Toma Jonesa (Tom Jones) Tom Jones Tony Richardson Zwycięzcy (The Victors) Mick Rice Carl Foreman 1964 Noc musi zapaść (Night Must Fall) Danny Karel Reisz 1967 Dwoje na drodze (Two for the Road) Mark Wallace Stanley Donen 1968 Charlie Bubbles Charlie Bubbles Albert Finney 1969 The Picasso Summer George Smith Serge Bourguignon i Robert Sallin 1970 Opowieść wigilijna (Scrooge) Ebenezer Scrooge Ronald Neame 1971 Prywatny detektyw (Gumshoe) Eddie Ginley Stephen Frears 1973 Morderstwo w Orient Ekspresie (Murder on the Orient Express) Detektyw Hercule Poirot Sidney Lumet 1975 Przygody najsprytniejszego z braci Holmesów (The Adventure of Sherlock Holmes' Smarter Brother) Mężczyzna w operze Gene Wilder 1977 Pojedynek (The Duellists) Fouche Ridley Scott1981 Słaby punkt (Loophole) Daniels John Quested Wzór piękności (Looker) Dr Larry Roberts Michael Crichton1982 Annie Oliver „Tatuś” Warbucks John Huston Najwyższa stawka (Shoot the Moon) George Dunlap Alan Parker 1983 Garderobiany (The Dresser) sir Peter Yates1984 Papież Jan Paweł II (Pope John Paul II) Karol Wojtyła, Papież Jan Paweł II Herbert Wise Pod wulkanem (Under the Volcano) Geoffrey Firmin John Huston 1987Sieroty (Orphans) Harold Alan J. Pakula1990 Ścieżka strachu (Miller's Crossing) Leo O’Bannon Joel i Ethan Coenowie Roger Waters – The Wall (Live in Berlin) Sędzia Ken O’Neill, Roger Waters 1992 Wędrowna trupa (The Playboys) Hegarty Gillies MacKinnon 1993 W kręgu miłości (Rich in Love) Warren Odom Bruce Beresford1994 Wersja Browninga (The Browning Version) Andrew Crocker-Harris Mike Figgis Nieważny człowiek (A Man of No Importance) Alfred Byrne Suri Krishnamma 1996 Nostromo Dr Monyghan Alastair Reid 1997 Plac Waszyngtona (Washitgton Square) Dr Austin Sloper Agnieszka Holland1999 Śniadanie mistrzów (Breakfast of Champions) Kilgore Trout Alan Rudolph Simpatico Simms Matthew Warchus 2000 Traffic Szef personelu Białego Domu Steven Soderbergh Erin Brockovich Edward Masry Steven Soderbergh 2001 Niebo czy ziemia (Delivering Milo) Elmore Dahl Nick Castle 2002 Wzbierająca burza (The Gathering Storm, TV) Winston Churchill Richard Loncraine 2003 Duża ryba (Big Fish) Edward Bloom Sr. Tim Burton 2004 Ocean’s Twelve: Dogrywka (Ocean’s Twelve) Gaspar LeMarque Steven Soderbergh 2005 Gnijąca panna młoda Tima Burtona (Corpe Bride) Finis Everglot (głos) Tim Burton, Mike Johnson (animacja) 2006 Dobry rok (A Good Year) Wujek Henry Skinner Ridley Scott Głos wolności (Amazing Grace) John Newton Michael Apted 2007 Ultimatum Bourne’a (The Bourne Ultimatum) Dr Albert Hirsch Paul Greengrass Nim diabeł dowie się, że nie żyjesz (Before the Devil Knows You're Dead) Charles Hanson Sidney Lumet 2012 Dziedzictwo Bourne’a (The Bourne Legacy) Dr Albert Hirsch Tony Gilroy Skyfall Kincade Sam Mendes

Nagrody + Rok Nagroda Kategoria Tytuł1961 Nagroda BAFTA Najbardziej obiecujący pierwszoplanowy debiut aktorski Z soboty na niedzielę (1960) National Board of Review Najlepszy aktor Międzynarodowy Festiwal Filmowy w Mar del Plata Najlepszy aktor1963 24. MFF w Wenecji Puchar Volpiego dla najlepszego aktoraPrzygody Toma Jonesa (1963) Nagroda Stowarzyszenia Nowojorskich Krytyków Filmowych Najlepszy aktor 1964 Złoty Glob Nowy gwiazdor roku 1971 Złoty Glob Najlepszy aktor w komedii lub musicalu Opowieść wigilijna (1970) 1976 Brytyjska Nagroda Filmowa „London Evening Standard” Najlepszy aktor Morderstwo w Orient Ekspresie (1973) 1986 Laurence Olivier Award Najlepszy aktor Sieroty (1985)2001Nagroda Gildii Aktorów Ekranowych Wybitny występ filmowego zespołu aktorskiego Traffic (2000) Wybitny występ aktora w roli drugoplanowej Erin Brockovich (2000) 2002 Nagroda Emmy Najlepszy aktor w miniserialu lub filmie telewizyjnym Wzbierająca burza (2002)2003 Nagroda BAFTA TV Najlepszy aktor telewizyjny Złoty Glob Najlepszy aktor w miniserialu lub filmie telewizyjnym 1984 34. Międzynarodowy Festiwal Filmowy w Berlinie Srebrny Niedźwiedź dla najlepszego aktora Garderobianego (1983)

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne

Kategoria:Brytyjscy aktorzy filmowi Kategoria:Brytyjscy aktorzy teatralni Kategoria:Brytyjscy aktorzy telewizyjni Kategoria:Brytyjscy scenarzyści Kategoria:Brytyjscy producenci filmowi Kategoria:Brytyjscy reżyserzy filmowi Kategoria:Laureaci nagrody BAFTA Fellowship Kategoria:Laureaci Złotego Globu dla najlepszego aktora w filmie komediowym lub musicalu Kategoria:Laureaci Złotego Globu dla najlepszego aktora w miniserialu lub filmie telewizyjnym Kategoria:Laureaci Srebrnego Niedźwiedzia dla najlepszego aktora Kategoria:Laureaci Pucharu Volpiego dla najlepszego aktora Kategoria:Absolwenci Royal Academy of Dramatic Art Kategoria:Laureaci nagrody Emmy Kategoria:Laureaci Actor Award za najlepszy występ aktora w roli drugoplanowej Kategoria:Urodzeni w 1936 Kategoria:Zmarli w 2019 Kategoria:Laureaci nagrody Laurence’a Oliviera Kategoria:Ludzie urodzeni w Salford