Teologia apofatyczna (gr. apofatikos - "przeczący", nazywana też Teologią negatywną) – nurt teologii oparty na założeniu, że jakiekolwiek pozytywne poznanie natury Boga przekracza granice możliwości ludzkiego rozumu.
Swe początki teologia apofatyczna bierze z filozofii neoplatoników, z nauczania Klemensa Aleksandryjskiego, Pseudo–Dionizego Areopagity oraz z myśli autorów tworzących tzw. trójcę kapadocką: Bazylego Wielkiego, Grzegorza z Nyssy, Grzegorza z Nazjanzu.
Teologia apofatyczna, podkreślając niewspółmierność wszystkich poznawczych wysiłków zmierzających do opisania tajemnicy Boga, odrzuca wszelkie symbole, obrazy i abstrakcyjne pojęcia jako nieadekwatne do opisu natury Boga i próbuje przybliżyć Jego tajemnicę za pomocą formuł przeczących, mówiąc, jaki Bóg nie jest. Apofatyczne nastawienie w myśleniu o Bogu najlepiej wyraża zmodyfikowana przez św. Grzegorza z Nazjanzu sentencja z Platonowego Timajosa: "Boga wypowiedzieć jest rzeczą niemożliwą, ale rozumem Go pojąć — jeszcze bardziej niemożliwą". Obok negacji, teologia apofatyczna sięga również do antynomii i paradoksu.
Przykład apofatycznego ujęcia Boga w wierszu Angelusa Silesiusa, XVII-wiecznego niemieckiego poety i mistyka:
Zatrzymaj się! Cóż znaczy Bóg? nie duch, nie ciało, nie światło, nie wiara, nie miłość, nie mara senna, nie przedmiot, nie zło i nie dobro, nie w małym On, nie w licznym, On nawet nie to, co nazywa się Bogiem. Nie jest On uczuciem, nie jest myślą, nie jest dźwiękiem, a tylko tym, o czym z nas wszystkich nie wie nikt.
(tłum. B. Antochewicz)
Poza chrześcijaństwem teologię apofatyczną uprawiał Mojżesz Majmonides w swoim Przewodniku błądzących i Platon w Parmenidesie.
Przypisy
Linki zewnętrzne Bartosz Brożek, Czego nas uczy teologia negatywna?, seria „Nauka i transcendencja”, Centrum Kopernika Badań Interdyscyplinarnych – Uniwersytet Jagielloński (CKBI UJ), kanał „Copernicus” na YouTube, 25 października 2025 [dostęp 2025-10-25].
Kategoria:Teologia Kategoria:Filozofia średniowieczna Kategoria:Filozofia starożytna