Birgus latro – gatunek dużego, skorupiaka z nadrodziny pustelników. Jest on największym współcześnie żyjącym stawonogiem lądowym na świecie – osiąga masę do 4,1 kg, a rozstaw jego odnóży dochodzi do 1 metra. Zamieszkuje wyspy Oceanu Indyjskiego i Spokojnego; jego zasięg rozciąga się od Zanzibaru na zachodzie po wyspy Gambiera, Pitcairn oraz atol Caroline na wschodzie.
Choć obszar występowania tego gatunku w dużej mierze pokrywa się z zasięgiem palmy kokosowej, w wielu gęsto zaludnionych regionach (między innymi na Madagaskarze oraz w kontynentalnej części Australii) B. latro został całkowicie wytępiony.
Birgus latro to jedyny przedstawiciel rodzaju Birgus, blisko spokrewniony z lądowymi pustelnikami z rodzaju . Gatunek ten wykazuje liczne przystosowania do życia na lądzie. O ile młode osobniki – podobnie jak większość pustelników – wykorzystują puste muszle ślimaków do ochrony miękkiego odwłoka, o tyle u dorosłych odwłok ten z czasem ulega kalcyfikacji, przez co zwierzęta te całkowicie rezygnują z noszenia muszli.
Skorupiaki te oddychają za pomocą przekształconych komór skrzelowych, które przejęły funkcję zredukowanych skrzeli. Z tego względu osobniki, które zakończyły stadium młodociane, topią się po zbyt długim przebywaniu pod wodą. B. latro cechuje ponadto doskonały zmysł węchu, służący do poszukiwania pokarmu. Na drodze ewolucji konwergentnej upodobnił się on w znacznym stopniu do narządów węchu owadów.
Dorosłe osobniki Birgus latro żywią się głównie mięsistymi owocami, orzechami, nasionami oraz rdzeniem powalonych drzew. Okazjonalnie uzupełniają dietę padliną i inną materią organiczną. Są typowymi oportunistami – nierzadko badają i zabierają do swoich kryjówek różnorodne przedmioty pozostawione na ziemi, traktując je jako potencjalne pożywienie. Wbrew powszechnym wyobrażeniom orzechy palmy kokosowej nie stanowią istotnej części ich jadłospisu.
Choć skorupiaki te zazwyczaj ukrywają się w norach, potrafią wspinać się na palmy kokosowe i pandany, co w przypadku braku innej kryjówki bywa dla nich jedyną drogą ucieczki przed drapieżnikami. Nie udokumentowano wprawdzie, by zwierzęta te celowo wchodziły na drzewa, aby zrywać kokosy, jednak przebywając w ich koronach, niekiedy przypadkowo strącają dojrzałe owoce. Naturalnymi wrogami młodych B. latro są przede wszystkim ptaki morskie, natomiast dorosłe osobniki padają głównie ofiarą ludzi. Dodatkowe zagrożenie dla tych zwierząt stanowi powszechny u nich kanibalizm, w ramach którego większe okazy polują na mniejsze, niezależnie od ich wieku.
Taksonomia Birgus latro był znany zachodnim przyrodnikom już od czasów nowożytnych wypraw morskich. Doniesienia o nim pojawiały się w relacjach z podróży Francisa Drake’a z około 1580 roku oraz Williama Dampiera z około 1688 roku. W 1705 roku Georg Eberhard Rumphius przedstawił opis tego skorupiaka pod nazwą Cancer crumenatus. Na podstawie tej relacji Karol Linneusz w 1767 roku nadał gatunkowi naukową nazwę Cancer latro (od łacińskiego słowa latro – „rabuś”). Z kolei w 1816 roku William Elford Leach wyodrębnił rodzaj Birgus, do którego przeniósł ten gatunek, tworząc kombinację Birgus latro.
Rodzaj Birgus należy do rodziny , do której poza nim zalicza się jedynie rodzaj , obejmujący lądowe pustelniki.
Morfologia Wygląd zewnętrzny thumb|Osobnik Birgus latro na atolu Palmyra Birgus latro jest największym żyjącym lądowym stawonogiem, a zarazem największym lądowym bezkręgowcem. Choć dane dotyczące jego wymiarów bywają zróżnicowane, większość źródeł wskazuje, że długość ciała tego skorupiaka dochodzi do 40 cm, masa – do 4,1 kg, a rozpiętość odnóży przekracza 0,9 m. Samce są z reguły większe od samic. Karapaks u tego gatunku osiąga do 78 mm długości i do 200 mm szerokości.
Ciało Birgus latro, podobnie jak u wszystkich dziesięcionogów, składa się z głowotułowia wyposażonego w pięć par odnóży oraz z odwłoka. Pierwsza para jest przekształcona w potężne szczypce, przy czym lewe są zazwyczaj wyraźnie większe od prawych. Dwie kolejne pary to masywne i silne odnóża kroczne zakończone ostrymi pazurami, które umożliwiają zwierzęciu wspinaczkę nawet po pionowych i przewieszonych powierzchniach. Czwarta, znacznie mniejsza para kończyn jest zaopatrzona w drobne, pęsetowate szczypce. U młodych osobników służą one do przytrzymywania muszli lub łupin kokosów noszonych w celach ochronnych, natomiast u dorosłych pełnią funkcję lokomocyjną i pomagają we wspinaczce. Ostatnia para odnóży uległa silnej redukcji i zazwyczaj spoczywa ukryta w komorze skrzelowej pod karapaksem. U samic kończyny te pomagają w pielęgnacji jaj, a u samców odgrywają rolę podczas kopulacji. Ubarwienie Birgus latro wykazuje dużą zmienność geograficzną, przybierając odcienie od pomarańczowoczerwonych po fioletowoniebieskie. O ile w wielu regionach dominują barwy niebieskie, o tyle na niektórych obszarach, na przykład na Seszelach, przeważają osobniki czerwone.
Mimo że Birgus latro wywodzi się od przodków zbliżonych do innych pustelników, jedynie najmłodsze osobniki tego gatunku wykorzystują muszle ślimaków lub połamane łupiny orzechów kokosowych do ochrony miękkiego odwłoka. W przeciwieństwie do pozostałych gatunków pustelników dorosłe skorupiaki nie noszą muszli. Zamiast tego utwardzają tergity swojego odwłoka poprzez odkładanie chityny oraz węglanu wapnia. Brak fizycznych ograniczeń, z jakimi wiąże się życie w cudzej skorupie, pozwala im osiągać znacznie większe rozmiary niż innym przedstawicielom rodziny Coenobitidae. Choć na skutek procesu ogólna morfologia B. latro przypomina budowę prawdziwych krabów, zwierzęta te dodatkowo zabezpieczają odwłok, podwijając go pod ciało.
Egzoszkielet chroni skorupiaki z gatunku Birgus latro i ogranicza utratę wody na lądzie, wiąże się jednak z koniecznością okresowego linienia. Dorosłe osobniki przechodzą ten proces zazwyczaj raz w roku. W tym celu wykopują norę o głębokości do jednego metra, w której ukrywają się aż do stwardnienia nowego pancerza. Czas utwardzania egzoszkieletu zależy od wielkości osobnika i wynosi przeważnie od 1 do 3 tygodni, natomiast całkowity okres przebywania w ukryciu może trwać od 3 do 16 tygodni.
Układ oddechowy thumb|Rycina przedstawiająca Birgus latro, pochodząca z dzieła Dictionnaire d’Histoire Naturelle z 1849 roku Poza stadium larwalnym przedstawiciele Birgus latro nie potrafią pływać i po dłuższym zanurzeniu w wodzie toną. Do oddychania wykorzystują przekształconą i silnie unaczynioną ścianę jamy skrzelowej. Struktura ta, uznawana za ewolucyjny etap przejściowy między skrzelami a płucami, stanowi jedno z kluczowych przystosowań tych skorupiaków do życia na lądzie. Narząd ten zbudowany jest z tkanki przypominającej skrzela, która zaadaptowała się do pobierania tlenu bezpośrednio z powietrza atmosferycznego. Powierzchnia wymiany gazowej uległa w nim znacznemu powiększeniu dzięki licznym uwypukleniom i sfałdowaniom. Ponadto umiejscowienie płuc w głowotułowiu znacząco skraca drogę dyfuzji tlenu do układu krwionośnego oraz przyspiesza powrót natlenionej krwi do serca.
Do oczyszczania i nawilżania płuc skrzelowo-skórnych Birgus latro wykorzystuje najmniejszą, tylną parę odnóży. Ponieważ narządy te wymagają do prawidłowego funkcjonowania stałej wilgotności, skorupiaki muszą regularnie dostarczać wodę na ich powierzchnię. Robią to, zwilżając mokrymi odnóżami gąbczastą tkankę układu oddechowego. Niezbędną wodę pobierają z niewielkich kałuż – nabierają ją za pomocą szczypiec, a następnie przekazują bezpośrednio do szczękonóży.
Oprócz przekształconych komór skrzelowych Birgus latro zachował również szczątkowe skrzela. Choć ich liczba jest porównywalna z tą występującą u spokrewnionych gatunków wodnych z rodzin i , narządy te uległy silnej redukcji. Są one u tego lądowego skorupiaka wyraźnie mniejsze i cechują się znacznie zredukowaną powierzchnią oddechową.
Zmysł węchu Birgus latro dysponuje doskonale rozwiniętym zmysłem węchu, wykorzystywanym do lokalizowania pokarmu. Mechanizm odbierania bodźców chemicznych u skorupiaków różni się w zależności od tego, czy wykrywane cząsteczki są hydrofilowe (rozpuszczone w wodzie), czy hydrofobowe (unoszące się w powietrzu). U gatunków wodnych na czułkach znajdują się wyspecjalizowane włoski czuciowe, które pozwalają ocenić zarówno intensywność, jak i kierunek zapachu. Z uwagi na lądowy tryb życia B. latro, jego receptory węchowe są krótsze i bardziej tępo zakończone niż u spokrewnionych form wodnych. Ich struktura przypomina receptory owadów, co stanowi przykład ewolucji konwergentnej i znacząco ułatwia temu zwierzęciu wyczuwanie zapachów przenoszonych przez wiatr.
Birgus latro oraz owady wywodzą się z odrębnych linii ewolucyjnych, jednak podobne wymagania związane z odbieraniem zapachów z powietrza doprowadziły u nich do zbieżnej ewolucji receptorów węchowych. Przedstawiciele tego gatunku poruszają czułkami w sposób przypominający zachowanie owadów, co zwiększa wrażliwość ich zmysłu powonienia i umożliwia lokalizowanie pokarmu ze znacznych odległości. Skorupiaki te reagują szczególnie silnie na zapach gnijącego mięsa, bananów oraz orzechów kokosowych. Rola tego zmysłu znajduje odzwierciedlenie również w budowie ich układu nerwowego, w którym ośrodek węchowy jest stosunkowo silniej rozwinięty niż pozostałe obszary mózgu.
Cykl życiowy thumb|Młody osobnik Birgus latro wykorzystujący muszlę jako schronienie Rozmnażanie Birgus latro odbywa się na lądzie, głównie w okresie od maja do września, przy czym szczyt aktywności rozrodczej przypada na czas od czerwca do sierpnia. Samce umieszczają spermatofory na odwłokach samic. Ujścia jajowodów znajdują się u podstawy trzeciej pary odnóży, a do zapłodnienia dochodzi prawdopodobnie na zewnątrz ciała (na powierzchni odwłoku), gdy składane jaja stykają się ze zdeponowanymi spermatoforami.
Składanie jaj odbywa się na lądzie, w szczelinach lub norach w pobliżu brzegu. Wkrótce po kopulacji samica Birgus latro przykleja je do spodniej strony odwłoka i nosi pod ciałem przez kilka miesięcy. Gdy larwy są gotowe do wylęgu, samica schodzi na skaliste wybrzeże – najczęściej o zmierzchu podczas przypływu – aby uwolnić je do oceanu. Zachowanie to wiąże się dla niej z dużym ryzykiem, gdyż dorosłe skorupiaki nie potrafią pływać, a porwanie przez falę grozi im utonięciem. Po uwolnieniu larw samica w ciągu kilku dni zjada puste osłonki jajowe, które pozostały na jej odwłoku.
Larwy wchodzą w skład planktonu i przez 3–4 tygodnie dryfują w strefie pelagicznej, gdzie znaczna ich część pada łupem drapieżników. W tym czasie przechodzą od trzech do pięciu stadiów zoea, by po kolejnym linieniu przekształcić się w stadium postlarwalne. Cały ten etap rozwoju w toni wodnej trwa około 25–33 dni.
Rozmieszczenie geograficzne thumb|left|Osobnik w naturalnym środowisku Birgus latro występuje na wyspach Oceanu Indyjskiego oraz w środkowej części Oceanu Spokojnego. Na zachodzie obszar jego występowania obejmuje Zanzibar u wybrzeży Tanzanii. Północną i południową granicę występowania wyznaczają odpowiednio zwrotniki Raka i Koziorożca, przy czym w strefie subtropikalnej – na przykład na wyspach Riukiu – populacje tego gatunku są stosunkowo nieliczne. W przeszłości skorupiak ten zamieszkiwał również kontynent australijski, Madagaskar, wyspę Rodrigues, Wyspę Wielkanocną, Tokelau, Markizy oraz prawdopodobnie Indie, jednak uległ tam całkowitemu wymarciu. Ponieważ dorosłe osobniki nie potrafią pływać, zasiedlanie odległych lądów odbywało się najprawdopodobniej w stadium larwalnym, przenoszonym przez prądy morskie wraz z planktonem.