Stargard (w latach 1950–2015 Stargard Szczeciński, ) – miasto w Polsce, w województwie zachodniopomorskim, siedziba powiatu stargardzkiego oraz gminy wiejskiej Stargard, położone na Równinie Pyrzycko-Stargardzkiej, nad Iną.
Początki istnienia stałych osad ludzkich sięgają VI wiekuM. Ober, Stargard Szczeciński, Warszawa 1988, s. 5., jest jednym z najstarszych miast Polski. Najstarsze (obok Szczecina) miasto na Pomorzu – prawa miejskie uzyskało w 1243E. Olszewski, Stargardzkie abc, Stargard 2001, s. 39.. Rozwojowi osady sprzyjało położenie przy krzyżujących się szlakach handlowych, prowadzących z Santoka do Wolina i ze Szczecina do Kołobrzegu. Ważny węzeł komunikacyjny oraz ośrodek przemysłowy, usługowy i kulturalny. Wraz ze Szczecinem, Świnoujściem, Policami, Goleniowem i Gryfinem tworzy aglomerację szczecińską.
Według danych z 30 czerwca 2024, Stargard liczy 66 272 mieszkańców i jest pod względem liczby ludności trzecim (po Szczecinie oraz Koszalinie) miastem w województwie zachodniopomorskim, a także 55. spośród najludniejszych miast w Polsce.
Geografia Położenie thumb|Stargard z lotu ptaka (widok od strony południowej) Miasto położone jest w północno-zachodniej Polsce, nad rzeką Iną, na wschód od jeziora Miedwie. Leży na pograniczu Niziny Szczecińskiej i Pojezierza Pomorskiego, co ma duży wpływ na zróżnicowanie typów krajobrazu w najbliższej okolicy. Przez zachodnią część miasta przebiega 15 południk długości geograficznej wschodniej.
Do roku 1945 Stargard należał do pruskiej prowincji Pomorze, a w latach 1808–1814 był nawet jej stolicąPodziały administracyjne Pomorza Zachodniego w latach 1800–1970, red. T. Białecki, Szczecin, 1970, s. 7–8.. Poza tym, był jednym z czterech powiatów grodzkich w rejencji szczecińskiej.
Po włączeniu tych terenów do Polski Stargard stał się siedzibą powiatu stargardzkiego (1946) w województwie szczecińskim. Swojego statusu nie zmienił w wyniku reform administracyjnych w 1950 i 1957. W październiku 1973 miasto zostało wydzielone z powiatu i zostało powiatem miejskim. Już dwa lata później anulowano ten podział, a Stargard uzyskał status siedziby gminy Stargard w województwie szczecińskim. Po kolejnej reformie administracyjnej (1999) przywrócono dawny powiat stargardzki w ramach nowoutworzonego województwa zachodniopomorskiego.
W Stargardzie zwyczajowo wyróżnia się osiedla: Osiedle Starówka, Osiedle Pyrzyckie, Osiedle Letnie, Osiedle Józefa Hallera, Osiedle Zachód, Osiedle Fryderyka Chopina, Osiedle Tysiąclecia, Osiedle Mikołaja Kopernika, Osiedle Kossaka, Osiedle Lotnisko (część Kluczewa), Giżynek, część z nich wybudowano w latach osiemdziesiątych i były budowane według obowiązujących wówczas wzorców budownictwa.
Struktura użytkowania gruntów + Struktura użytkowania gruntów Rodzaj użytku powierzchnia [ha] Udział w pow. miasta (%) Użytki rolne; w tym: 1412 29,4 grunty orne 1289 26,8 sady 37 0,8 łąki 59 1,2 pastwiska 27 0,6 lasy i grunty leśne 62 1,3 pozostałe grunty i nieużytki 3336 69,4
Według danych z 1 stycznia 2009 powierzchnia miasta wynosi 48,08 km². Miasto stanowi 3,16% powierzchni powiatu stargardzkiego.
Geomorfologia Obecna rzeźba powierzchni Stargardu powstała w wyniku działalności lądolodu skandynawskiego, który uformował tzw. linię moren czołowych. Na obszarze Stargardu i jego okolic znajduje duże, ponad dwutysięczne skupisko pagórków drumlinowych, zw. stargardzkimi polami drumlinowymi. Wśród rzeźby terenu możemy także wyróżnić moreny denne faliste (we wschodniej części miasta), torfowiska (w okolicach Iny), oraz długie stoki (zarówno po wschodniej, jak i zachodniej stronie miasta). Miasto położone jest w całości na terenie mezoregionu Równina Pyrzycko-Stargardzka, oraz na terenie mikroregionów: Równina Kluczewska, Równina Klępińska, Drumliny Grzędzickie oraz w Dolinach Iny i Małej InyB. Dopierała (red.): Z dziejów ziemi stargardzkiej. Poznań: 1969, s. 31–35..
Gleby Na terenie miasta dominują gleby brunatne wyługowane i właściwe, gleby pseudobielicowe, a także różnorodne utwory hydrogeniczneLokalny Plan Rozwoju miasta Stargard Szczeciński na lata 2010–2020, s. 19.. W południowo-zachodniej części Stargardu, na obszarze dawnego zastoiska wodnego z okresu plejstocenu występują czarne ziemie. Na obszarach akumulacyjnej działalności lodowców z piasków zwałowych i naglinowych moreny dennej przeważają gleby brunatne, zaś w dolinach rzecznych – mady. Klasy bonitacyjne na terenie miasta zawierają się w przedziale od II do IV (żytnio-ziemniaczane i pszenno-buraczane). Ze względu na wysoką jakość gleb na Równinie Pyrzycko-Stargardzkiej uprawiana jest pszenica i buraki cukrowe.
Sieć hydrologiczna mały|lewo|Jaz na Inie + Długość rzeki na terenie miasta do długości całkowitejGoogle Earth. Rzeka Długość rzeki Ina 5,8% Mała Ina 2,9% Młynówka 100% Kanał Młyński 100% Krąpiel 1,4% Kanał Ulgi 100% Miasto znajduje się w dorzeczu Iny i Płoni (zachodnia część). Największą rzeką przepływającą przez Stargard jest Ina. Przepływa przez miasto na długości ok. 7 km. Jej średnia głębokość waha się od 0,9 do 2,9 m, natomiast szerokość lustra wody 9–26 m. W południowo-wschodniej części Stargardu – Mroczeniu do rzeki wpływa Krąpiel (prawy dopływ), następnie Mała Ina oraz przy granicy administracyjnej miasta Rzepliński Kanał (oba cieki to dopływy lewe). Mała Ina w górnym biegu ponownie przepływa przez miasto we wschodniej części Kluczewa. W obrębie Starego Miasta, za mostem ul. B. Chrobrego do Iny wpływa Kanał Ulgi, a przy ul. Basztowej z rzeki bifurkuje Kanał Młyński (który ponownie wpada do Iny w okolicy ul. Zakole). Przy ul. Nadbrzeżnej do rzeki wpada Młynówka, do której 250 m wyżej wpływa kanał Kruczy GródLokalny Plan Rozwoju miasta Stargard Szczeciński na lata 2010–2020, s. 18... Ciekiem należącym do dorzecza Płoni jest Gowienica Miedwiańska. Przepływa przez Burzykowo i Słotnicę, w dolnym biegu stanowi ona południowo-zachodnią granicę miasta, opływając od zachodu teren dawnego lotniska w dzielnicy Kluczewo. Na terenie miasta nie występują naturalne zbiorniki wodne. Jedynie w Kluczewie znajdują się sztuczne obwałowania odstojników należące do cukrowni.
Stargard położony jest na terenie o wysokich zasobach użytkowych wód podziemnych. Znajduje się tu jeden z Głównych Zbiorników Wód Podziemnych w Polsce – Zbiornik międzymorenowy Stargard-Goleniów nr 123A. Kleczkowski, Główne zbiorniki wód podziemnych (GZWP) w Polsce – własności hydrogeologiczne, jakość wód, badania modelowe, Kraków 1998.. Jednostkowa wartość zasobów eksploatacyjnych zbiornika w Stargardzie może osiągnąć 500 m³/d/km². Stargard spośród miast województwa zachodniopomorskiego jest najbardziej zagrożony wezbraniami powodziowymi. Jest to spowodowane tym, iż powyżej centrum miasta łączą się trzy rzeki (Ina, Mała Ina i Krąpiel) o tym samym reżimie hydrologicznym – śnieżnym, których fale wezbraniowe łączą się na terenie miasta, powodując przelewanie się wody przez wały. Największe prawdopodobieństwo wystąpienia powodzi występuje na obszarze miasta poniżej wysokości bezwzględnej 20,62 m (tj. ok. 15% obszaru Stargardu) i wynosi 50, tj. stany takie mogą występować co drugi rok.
Klimat Obszar miasta charakteryzuje się umiarkowanie wilgotnym klimatem, ze średnią roczną temperaturą powietrza na poziomie 9,01 °C (temperatura lata w lipcu wynosi minimalnie 17,9 °C, zaś zimy w styczniu –1,3 °C). Średnia liczba opadów na miesiąc wynosi 46 mm, a liczba dni deszczowych w roku 181. Średnia liczba dni z pokrywą śnieżną wynosi 40. Długość okresu wegetacyjnego wynosi 220 dni, a jego początek przypada na 31 marca. Różnica w położeniu, odległości od zbiorników wodnych i kierunku wiatrów, mają wpływ na różnicę w sytuacji meteorologicznej Stargardu i Szczecina. Miasto jest jednym z miast o największej średniej temperaturze rocznej. W lipcu 2010 r. zanotowano 12 dni z temperaturą 30–35 °C, natomiast 1 dzień (12.07) z temperaturą wynoszącą 36 °C.
+ Średnie wartości temperatur i opadów w Stargardzie Miesiąc Sty Lut Mar Kwi Maj Czer Lip Sie Wrz Paź Lis Gru Rocznie Śr. temperatura [°C] –1 0 4 8 13 16 18 18 14 9 4 1 9,54 Opady [mm]Liczby zaokrąglone 26 23 28 28 39 51 53 44 37 30 31 31 421
Sąsiednie gminy Stargard (gmina wiejska) – powiat stargardzki Kobylanka – powiat stargardzki Warnice – powiat pyrzycki
Demografia
Dane z 31 grudnia 2023: Opis Ogółem Kobiety MężczyźniJednostka osób % osób % osób %Populacja 66 604 100 34 751 52,2 31 853 47,8Gęstość zaludnienia[mieszk./km²] 1 385,3 - -
Poziom bezrobocia w powiecie stargardzkim jest nieco niższy od średniej wojewódzkiej. Stopa bezrobocia w powiecie w grudniu 2020 r. wynosiła 8,2% (w woj. zachodniopomorskim – 8,3%, źródło: GUS). W tym czasie w rejestrze PUP w Stargardzie figurowało 3,1 tys. osób bezrobotnych.
Stargard, liczący ok. 70 tys. mieszkańców, plasuje się na trzecim miejscu pod tym względem wśród miast województwa zachodniopomorskiego. W ostatnich latach ludności w mieście ubywa. Tendencja spadkowa charakteryzuje również procesy migracji do miasta, oraz ujemny przyrost naturalny. Według danych z 31 grudnia 2023 miasto miało 66 816 mieszkańców. W latach 2002-2023 liczba mieszkańców zmalała o 6,3%. Jeżeli przyrost naturalny w Stargardzie się nie poprawi w 2050 roku mieszkańców może być około 61 tys., a w 2100 już około 50 tys.Wyliczone na podstawie danych z lat 2002-2023
Przyrost ludności Stargardu w ciągu wieków nie był równomierny, był zakłócany przez liczne wojny, klęski żywiołowe oraz epidemie.
Struktura płci i wieku mieszkańców Stargardu według danych z 31 grudnia 2023
Z danych wynika, że średnia wieku mieszkańca Stargardu to 38 lat.
Historia
mały|lewo|Herb Stargardu w sali plenarnej staromiejskiego ratusza w Gdańsku mały|System fortyfikacji obronnych Stargardu, 1692 mały|Panorama Stargardu na mapie Lubinusa (1614) mały|Historyczny widok Stargardu (Staloryt 1850 r.) mały|Mapa Stargardu i okolic z ok. 1910 Stargard należy do najstarszych grodów na Pomorzu Zachodnim. Początki jego powstania sięgają VIII – IX wieku, gdy to około 1 km na południe od dzisiejszego centrum rozwinęła się osada Osetno. Jej mieszkańcy przyczynili się do budowy grodu w zakolu rzeki Iny – w okolicy obecnie istniejącej Baszty Białogłówki.