Lambeozaur (Lambeosaurus, „jaszczur Lambe'a”) – rodzaj dinozaura kaczodziobego, żyjącego od 76 do 75 milionów lat temu, w kampanie, w kredzie późnej, w Ameryce Północnej. Ten dwu- lub czworonożny roślinożerca znany jest z charakterystycznych wydrążonych tworów na głowie, u najlepiej poznanego gatunku przypominających toporek. Wyróżniono kilka prawdopodobnych gatunków z Alberty w Kanadzie i Montany w Stanach Zjednoczonych, jednak tylko dwa gatunki kanadyjskie są obecnie dobrze poznane.
Lambeosaurus został opisany przez Williama Parksa późno: w 1923, ponad 20 lat po zbadaniu pierwszych szczątków przez Lawrence'a Lambe'a. Rodzaj cechuje się skomplikowaną historią taksonomiczną, po części dlatego, że mniejsze grzebieniaste kaczodziobe, dzisiaj uważane za osobniki młodociane, umieszczano niegdyś w osobnych rodzajach i gatunkach. Obecnie zróżnicowane czaszki przypisywane gatunkowi typowemu L. lambei interpretowane są jako efekt różnego wieku zwierząt lub dymorfizmu płciowego. Lambeozaur spokrewniony był blisko z lepiej poznanym korytozaurem, znajdywanym w nieco starszych skałach, a także z mniej znanym hipakrozaurem czy olorotytanem. Wszystkie one dysponowały ciekawymi grzebieniami, którym przypisuje się funkcje społeczne: udział w generowaniu dźwięków i rozpoznawaniu się zwierząt.
Budowa thumb|left|Porównanie rozmiarów człowieka i Lambeosaurus lamberi. Lambeosaurus, w tym najlepiej poznany L. lambei, wykazywał znaczne podobieństwo do szeroko znanego korytozaura we wszystkim prócz struktur zdobiących głowę. W porównaniu z korytozaurzym grzebień lambeozaura kierował się bardziej do przodu, a wydrążone zatoki w jego środku znajdowały się w przedniej jego części, przebiegając wertykalnie. Kolejną różnicę między rodzajami stanowi brak rozwidlonych wyrostków kości nosowej współtworzącej boczną część grzebienia. Jest to jedyna cecha różnicująca młode osobniki obydwu rodzajów, gdyż grzebienie przybierały swe charakterystyczne formy z wiekiem.
Budową Lambeosaurus przypominał inne hadrozaury. Potrafił więc poruszać się na dwóch lub na czterech kończynach, za czym przemawiają ślady spokrewnionych z nim zwierząt. Jego długi ogon usztywniały skostniałe ścięgna, chroniąc go przed opadaniem. Dłonie kończyły się czterema palcami, brakowało kciuka. Trzy kolejne palce (odpowiadające ludzkim palcom: wskazującemu, środkowemu i serdecznemu) łączyły się ze sobą, nosiły kopytka, co wspiera tezę o wspieraniu się gada na kończynach przednich. Ostatni palec (odpowiadający ludzkiemu palcu małemu), wolny, mógł służyć do manipulacji przedmiotami. Każda ze stóp miała tylko trzy centralne palce. thumb|left|Skamieniała czaszka L. lambei Najbardziej charakterystyczna cecha zwierzęcia, grzebień, różniła się u dwóch najlepiej poznanych gatunków. W przypadku L. lambei osiągał on u w pełni rozwiniętego osobnika kształt toporkowaty. U zwierząt uznawanych za samice był nieco krótszy i bardziej zaokrąglony. Toporkowate ostrze wystawało do przodu naprzeciwko oczu, natomiast „uchwyt toporka” tworzył solidny kostny pręt wystający z tyłu czaszki. „Ostrze toporka” dzieliło się na dwie części: górna stanowiła cienki kostny grzebień wyrastający w trakcie ontogenezy stosunkowo późno, gdy zauropsyd był już prawie dorosły, dolna zawierała wydrążone przestrzenie stanowiące kontynuację jam nosowych. U L. magnicristatus „uchwyt” był znacznie zredukowany, „ostrze” − dobrze rozwinięte, tworząc wysoki, wręcz nieprzystający grzebień przypominający fryzurę w stylu Madame Pompadour. U najlepiej zachowanego okazu grzebień ten uległ uszkodzeniu, pozostała jedynie jego przednia połowa. Nieznany jest grzebień gorzej poznanego gatunku L. paucidens.
Gatunki kanadyjskie zdają się bardziej przypominać wymiarami korytozaura, co oznacza około 9,4 m długości. Kilka okazów dostarczyło informacji o odciśniętych łuskach. Jeden z nich, dziś zaliczany do L. lambei, pokrywała cienka skóra o jednolitych, wielokątnych łuskach nie tworzących szczególnych rzędów na szyi, tułowiu i ogonie. Podobny układ łusek znaleziono na szyi, przednich łapach i stopach okazu przypisywanego L. magnicristatus.
Systematyka Lambeosaurus stanowi rodzaj typowy Lambeosaurinae, podrodziny hadrozaurów o wydrążonych grzebieniach na czaszce. Wśród lambeozaurynów jego bliskimi krewnymi są korytozaur i hipakrozaur, od których odróżnia się nieco budową grzebienia. Pokrewieństwo pomiędzy tymi rodzajami dinozaurów jest trudne do ustalenia. Spotykane w internecie klasyfikacje czasami łączą te trzy rodzaje w plemię Lambeosaurini, nie zostało ono jednak dotychczas formalnie zdefiniowane. Zamiast niego niektóre klasyfikacje wymieniają równoważny klad Corythosaurini. Zalicza się tutaj najnowszy pogląd na filogenezę tej grupy zaprezentowany przez Davida Evansa i Roberta Reisza w ich redeskrypcji L. magnicristatus. Wedle tych badań Lambeosaurus stanowi takson siostrzany dla kladu tworzonego przez korytozaura, hipakrozaura i rosyjski rodzaj Olorotitan. Lambeosaurinae te razem z Nipponosaurus tworzą Corythosaurini.
Odkrycie i historia thumb|upright|left|Zmontowany szkielet Lambeosaurus lambei w Royal Tyrrell Museum of Palaeontology, widok z przodu. Skomplikowana historia taksonomiczna Lambeosaurus zaczęła się w 1902, kiedy to Lawrence Lambe nazwał pozostałości kończyny i inne kości hadrozauryda z Alberty, oznakowane pierwotnie jako GSC 419, binominalną nazwą Trachodon marginatus. W latach dziesiątych XX wieku paleontolodzy zaczęli znajdować lepszej jakości szczątki kaczodziobych w tych samych skałach, znanych obecnie jako późnokampańska (kreda górna) formacja Dinosaur Park. Lambe zaliczył do T. marginatus dwie nowe czaszki, bazując na nowych danych ukuł dla gatunku w 1914 nazwę rodzajową Stephanosaurus. Niestety bardzo mało łączyło rzeczone czaszki z fragmentarycznym wcześniejszym materiałem określonym epitetem marginatus, wobec czego w 1923 William Parks zaproponował umieszczenie ich w nowym rodzaju i gatunku, w obu nazwach honorując Lambego i tworząc Lambeosaurus lambei (okaz typowy NMC 2869, pierwotnie GSC 2869).
Nowe gatunki i Procheneosaurus Nie zdając sobie z tego sprawy, wcześni poszukiwacze znajdywali już w Albercie szczątki młodocianych lambeozaurów. Te skamieliny niewielkich grzebieniastych kaczodziobych interpretowano jako odrębną linię hadrozaurów, podrodzinę Cheneosaurinae. Pierwsze takie zwierzę nazwano Didanodon altidens na podstawie lewej szczęki GSC 1092 z formacji Dinosaur Park opisanej przez Henry'ego Osborna w 1902. Została jednak umieszczona w taksonach Trachodon altidens przez Lambego, a nazwa Didanodon szybko wyszła z użycia. Nie wymieniają jej Richard Swann Lull i Nelda Wright we wpływowej monografii z 1942 traktującej o hadrozaurach Ameryki Północnej.
thumb|Procheneosaurus z Amerykańskiego Muzeum Historii Naturalnej, prawdopodobnie lambeozaur lub korytozaur. W 1920 William Diller Matthew użył nazwy rodzajowej Procheneosaurus bez epitetu gatunkowego w podpisie fotografii szkieletu z Amerykańskiego Muzeum Historii Naturalnej z formacji Dinosaur Park (AMNH 5340). Park uznawał taką procedurę i opis za nieadekwatne dla uznawanej za pewną nazwy i w związku z zaistniałą sytuacją ukuł nazwę Tetragonosaurus. W obrębie rodzaju umieścił gatunek typowy T. praeceps (bazując na ROM 3577) i drugi gatunek T. erectofrons (opierając się na ROM 3578) o małych czaszkach z formacji Dinosaur Park. Przypisał też szkielet Matthew znany jako Procheneosaurus gatunkowi T. praeceps. Charles Mortram Sternberg poszedł w 1935 w tym samym kierunku, dodając nieco większego T. cranibrevis, bazując na GSC (obecnie NMC) 8633. Użycie Tetragonosaurus zostało odrzucone przez Lulla na korzyść Procheneosaurus. W 1942 razem z Wrightem przenieśli gatunki Tetragonosaurus i, tymczasowo, Trachodon altidens, do Procheneosaurus z P. praeceps jako gatunkiem typowym. Ich śladem podążano do 1975, kiedy Peter Dodson wykazał, że „Cheneosaurinae” stanowiły w rzeczywistości młodociane formy innych dinozaurów. Procheneosaurus praeceps i altidens uznano za prawdopodobne młodsze synonimy dla Lambeosaurus lambei, choć oba wyprzedzały chronologicznie tę nazwę.
„Procheneosaurus” nie były jedynymi grzebieniastymi kaczodziobymi przestudiowanymi i nazwanymi na początku XX wieku. Stanowiło wtedy akceptowaną praktykę nadawanie nazw rodzajowych i gatunkowych formom uznawanym obecnie za przejaw zmienności osobniczej, spowodowanej wiekiem i płcią zwierzęcia, a także zniekształceniami podczas fosylizacji. W tym okresie wyróżniono więcej gatunków powiązanych z Lambeosaurus − wszystkie trzy opisano w 1935. Sternberg, w tej samej publikacji, co T. cranibrevis, nadał nazwy czaszkom i fragmentarycznym szkieletom GSC − obecnie NMC − 8705 L. magnicristatum (skorygowane na magnicristatus) i mniejszej czaszce GSC − obecnie NMC − 8703 L. clavinitialis, z mniej wydatnym grzebieniem i zredukowanym kolcem z tyłu. Parks poparł gatunek Corythosaurus frontalis, oparty na czaszce GSC 5853 (obecnie ROM 869), różniący się grzebieniem innym od dobrze znanego, wysokiego, zaokrąglonego grzebienia innych korytozaurów − niskim i skierowanym w przód.
Zmiana poglądów Po dużej aktywności na początku XX wieku przez wiele lat nie opisano ani jednego okazu. W 1964 John Ostrom zauważył, że starszy gatunek, nazwany przez Marsha Hadrosaurus paucidens, bazujący na USNM 5457, niekompletnej szczęce i kości łuskowej z formacji Judith River z hrabstwa Fergus w Montanie, stanowił prawdopodobnie okaz lambeozaura.
W 1975 Peter Dodson, badając zagadkę różnorodności gatunków Lambeosaurinae żyjących w tak krótkim okresie na małym obszarze, opublikował wyniki badania morfometrycznego, w którym zmierzył tuziny czaszek. Zauważył, że wiele gatunków bazuje na szczątkach, które lepiej interpretować jako pozostałości osobników młodocianych lub odmiennej płci. W przypadku Lambeosaurus odkrył, że L. clavinitialis był prawdopodobnie samicą L. lambei, natomiast Corythosaurus frontalis czy Procheneosaurus praeceps stanowiły prawdopodobnie osobniki młodociane tego gatunku. L. magnicristatus wyróżniał się dostatecznie, by dać podstawę dla umieszczenia w oddzielnym gatunku. Naukowiec uznał też Procheneosaurus cranibrevis i P. erectofrons za młode korytozaury. Jednakże powtórne przestudiowanie szczątków Procheneosaurus/Tetragonosaurus pokazało, że klasyfikowanie ich w obrębie tego gatunku było mylne, a okaz typowy P. cranibrevis to młodociany lambeozaur, podczas gdy inne zaliczały się do Corythosaurus. Wnioski te opierają się na odmiennych formach spojenia pomiędzy kością nosową i przysieczną.
Gatunki thumb|Profile różnych okazów lambeozaura, niegdyś umieszczane w oddzielnych gatunkach, dziś uznawane za zwierzęta w różnych stadiach wzrostu i różnej płci gatunku L. lambei