Paul Ehrlich (wym. ; ur. 14 marca 1854 w Strehlen (obecnie pol. Strzelin), zm. 20 sierpnia 1915 w Bad Homburg) – niemiecki chemik i bakteriolog. Odkrywca salwarsanu – pierwszego w miarę skutecznego lekarstwa przeciwko kile stosowanego przed wynalezieniem antybiotyków. Uważany jest za twórcę podstaw chemioterapii. Laureat Nagrody Nobla w dziedzinie fizjologii lub medycyny za rok 1908.
Życiorys Rodzina mały|upright|Katedra św. Marii Magdaleny we Wrocławiu, przy której znajdowało się gimnazjum, do którego uczęszczał Ehrlich Paul Ehrlich urodził się w żydowskiej rodzinie jako drugie dziecko. Jego ojciec, Ismar Ehrlich, był żonaty z Rosą z domu Weigert, był producentem napojów alkoholowych i agentem loteryjnym w Strzelinie na Dolnym Śląsku. Jego dziadek, Heymann Ehrlich, był zamożnym gorzelnikiem i dzierżawcą. Ismar Ehrlich stał na czele gminy żydowskiej. Paul Ehrlich nie przeszedł na protestantyzm – do czego wielu jego żydowskich przyjaciół czuło się zmuszonych ze względów zawodowych – jednak niezbyt przejmował się żydowskimi zwyczajami i przepisami. Kuzynem Ehrlicha ze strony matki był patolog z Wrocławia Carl Weigert, który pokazał mu techniki barwienia komórek za pomocą substancji chemicznych, co pozwalało prowadzić obserwacje mikroskopowe.
Edukacja Po ukończeniu szkoły podstawowej w Strzelinie Paul Ehrlich uczęszczał w latach 1864–1872 do gimnazjum św. Marii Magdaleny we Wrocławiu, gdzie poznał Alberta Neissera. Nie odbył służby wojskowej. Studiował medycynę na Uniwersytecie Wrocławskim i Uniwersytecie w Strasburgu od 1872 roku z krótkim pobytem na Uniwersytecie we Fryburgu Bryzgowijskim. Stopień doktora medycyny uzyskał na Uniwersytecie w Lipsku (gdzie przeniósł się jego promotor Julius Friedrich Cohnheim) w 1878 roku, przedstawiając rozprawę dotyczącą teorii i praktyki wykorzystania barwników anilinowych do barwienia tkanek zwierzęcych.
Berlin i Prudnik mały|Willa rodziny Fränkel w Prudniku Po ukończeniu studiów pracował jako asystent i starszy lekarz pod kierunkiem – twórcy eksperymentalnej medycyny klinicznej – w szpitalu Charité w Berlinie. W tym czasie skupiał się na histologii, hematologii i chemii barwników. W 1882 r. otrzymał tytuł profesora. Kontynuując badania nad barwieniem tkanek, wyodrębnił komórki zasadochłonne, kwasochłonne i obojętnochłonne. Jego badania nad składnikami krwi stały się podstawą hematologii. Rozwinął także technikę wykrywania prątków gruźlicy, odkrytych w tym czasie przez Roberta Kocha. Sposób postępowania zaproponowany przez Ehrlicha, a następnie zmodyfikowany przez (1859–1926) i (1854–1898) jest używany także obecnie jako metoda Ziehla-Neelsena. Pracując nad zastosowaniem barwników, Ehrlich odkrył działanie błękitu metylenowego w leczeniu chorób nerwowych. Badał też reakcje chemiczne zachodzące w moczu osób chorych na dur brzuszny, testując leki eliminujące lub zmniejszające chorobę.
14 sierpnia 1883 w synagodze w Prudniku ożenił się z Hedwig Pinkus. Ojciec Hedwig, Josef Pinkus, który odziedziczył po teściu Samuelu Fränklu zakład włókienniczy w Prudniku (późniejszy „Frotex”), sfinansował Ehrlichowi urządzenie nowoczesnego laboratorium. Bratem Hedwig był Max Pinkus, prudnicki przedsiębiorca, bibliofil i mecenas sztuki. Ehrlich zamieszkał w Prudniku, w willi rodziny Fränkel przy obecnej ul. Kościuszki. Swoją żonę traktował jako równorzędną partnerkę. Później opowiadał się także za podwyżką płac dla pracownic w swoim instytucie, ponieważ uważał, że płaci im się za mało w porównaniu z pracującymi tam mężczyznami. W 1884 roku małżeństwu urodziła się córka Stefanie, a w 1886 druga córka Marianne. Posag z małżeństwa uwolnił Ehrlicha od kłopotów finansowych, dzięki czemu mógł on również pokonać okres bezrobocia. Znajomi Ehrlicha opisywali go jako skromnego w życiu osobistym, a jego jedyną słabością były cygara.
W roku 1885 opublikował pracę Das Sauerstoff-Bedürfniss des Organismus, w której sformułował tezę, że zużycie tlenu jest zależne od rodzaju tkanki oraz że jest to miernik intensywności procesów życiowych komórek. W 1887 roku został zatrudniony jako Privatdozent na Wydziale Medycyny Uniwersytetu w Berlinie. Ehrlich popadł w kryzys zawodowy, ponieważ nie dogadywał się z następcą Frerichsa, Carlem Gerhardtem, a także zachorował na gruźlicę, którą wyleczył w Egipcie. W 1889 r. stracił pracę i założył prywatną praktykę oraz małe laboratorium w Berlinie. W 1890 r. został mianowany adiunktem na Uniwersytecie Fryderyka-Wilhelma. W 1891 roku Robert Koch sprowadził go do swojego , gdzie skoncentrował się na tematyce badawczej dotyczącej odporności. Opracował m.in. tzw. teorię łańcuchów bocznych, opisującą sposób, w jaki powstają przeciwciała i jak reagują one z innymi substancjami. Na potrzeby nowego obszaru pracy w 1896 r. w Steglitz koło Berlina utworzono Instytut Badań i Testów Serum, którego dyrektorem został Ehrlich. W tym samym roku Ehrlich został również powołany do „Tajnej Rady Lekarskiej”.
Frankfurt mały|upright|Paul Ehrlich W 1899 r. jego instytut został przeniesiony do Frankfurtu nad Menem i przemianowany na (Królewski) Instytut Terapii Doświadczalnej. stał się tam ważnym pracownikiem. W 1904 roku Ehrlich otrzymał pełną honorową profesurę w Getyndze. W tym samym roku został wybrany do Narodowej Akademii Nauk Stanów Zjednoczonych. W 1906 r. darowizna od umożliwiła budowę we Frankfurcie budynku instytutu badawczego , którego dyrektorem został Ehrlich. W 1907 roku otrzymał rzadko przyznawany tytuł Geheimer Obermedizinalrat i nawiązał współpracę z Farbwerke Hoechst, w ramach której ustalono w umowie, że wszystkie odkrycia dokonane przez państwowy instytut zostaną przekazane firmie Farbwerke, która przekaże 30% wszystkich zysków z tego tytułu naukowcom instytutuFlorian G. Mildenberger (2012/13), s. 332.. W 1908 roku jego praca immunologiczna została uhonorowana Nagrodą Nobla. W Georg-Speyer-Haus opracował wraz z japońskim bakteriologiem Sahachirō Hata w 1909 roku lek „(Ehrlich-Hata) 606” (oficjalnie nazywany „Salwarsan” od listopada 1910 rokuFlorian G. Mildenberger (2012/13), s. 334.) przeciwko kiłom, a tym samym pierwszy lek chemioterapeutyczny. W 1910 roku Ehrlich został zagranicznym członkiem Królewskiej Szwedzkiej Akademii Nauk. W tym samym roku został również członkiem zewnętrznym Royal Society. Od 1905 był członkiem honorowym Royal Society of Edinburgh.
Od 1911 roku aż do śmierci Ehrlich był członkiem senatu nowo utworzonego Towarzystwa Cesarza Wilhelma. W 1911 r. został odznaczony przez Stowarzyszenie Niemieckich Chemików. Ehrlich, dla którego wykłady zawsze były uciążliwe, został mianowany profesorem zwyczajnym farmakologii na nowo powstałym Uniwersytecie we Frankfurcie w 1914 roku. Udało mu się jednak zapobiec włączeniu Georg-Speyer-Haus do uniwersytetu.
Z wyjątkiem Instytutu Pasteura, Ehrlich zawsze dobrze współpracował z zagranicznymi kolegami. Wśród zagranicznych wizytujących uczonych, którzy z nim współpracowali, byli przyszli nobliści Henry Hallett Dale i Paul Karrer. Podczas I wojny światowej Ehrlich podpisał apel propagandowy „”.
Paul Ehrlich odrzucił wyniesienie do szlachty, ponieważ nie chciał przejść na chrześcijaństwo.
Śmierć mały|upright|Grób Ehrlicha na cmentarzu żydowskim we Frankfurcie Ehrlich doznał zawału mięśnia sercowego 17 sierpnia 1915, w wyniku którego zmarł 20 sierpnia. Cesarz Wilhelm II Hohenzollern napisał w swoim telegramie kondolencyjnym: „Ubolewam nad śmiercią tego niezwykle zasłużonego badacza nauk medycznych i cierpienia ludzkości, którego dzieło życia zapewni mu nieśmiertelną sławę i wdzięczność wśród świata i potomności.” Paul Ehrlich został pochowany na cmentarzu żydowskim we Frankfurcie (blok 114 N).
Praca Metody barwienia dla hematologii mały|Komórki tuczne w hodowli komórkowej Kuzyn Ehrlicha Carl Weigert jako pierwszy zabarwił bakterie barwnikami na początku lat 70. XIX wieku i wprowadził barwniki anilinowe do histologii i diagnostyki bakteryjnej. Podczas studiów w Strasburgu pod kierunkiem anatoma Heinricha Wilhelma Waldeyera, Ehrlich nadal zajmował się barwnikami i barwieniem tkanek do badań mikroskopowych. Na ósmy semestr Ehrlich wyjechał do Fryburga Bryzgowijskiego, gdzie zajmował się głównie barwnikiem dalii. Z tego okresu pochodzi jego pierwsza publikacja. W 1878 złożył rozprawę zatytułowaną „Wkład w teorię i praktykę barwienia histologicznego” (Beiträge zur Theorie und Praxis der histologischen Färbung).
Odkrycie nowego typu komórki było jednym z rezultatów rozprawy doktorskiej Ehrlicha. Odkrył on w protoplazmie domniemanych komórek plazmatycznych ziarno, które można było przedstawić za pomocą podstawowych barwników. Uważał, że musi to być stan dobrego odżywiania i nazwał komórki „komórkami tucznymi”. Chemia była nietypowa jak na doktorat: Ehrlich przedstawił całe spektrum ówczesnych technik barwienia i chemii stosowanych barwników.
W czasie pobytu w berlińskim szpitalu Charité Ehrlich rozwinął różnicowanie białych krwinek na podstawie ich różnych ziarnistości. Warunkiem wstępnym była opracowana przez niego technika suchych preparatów. Kropla krwi została umieszczona między dwiema szklanymi płytkami i przez długi czas ogrzewana nad palnikiem Bunsena. W ten sposób komórki krwi zostały utrwalone, ale pozostały barwne. Po raz pierwszy wyznaczył limfocyty w leukocytach. Był w stanie rozróżnić nieziarniste limfocyty, leukocyty jednojądrzaste i wielojądrzaste, granulocyty eozynofilowe i komórki tuczne. Do diagnostyki różnicowej chorób krwi wprowadził zliczanie różnych krwinek.
Ehrlich zajmował się również czerwonymi krwinkami od 1880 roku. Wykazał jądrzaste erytrocyty, zwłaszcza w anemii, którą podzielił na normoblasty, megaloblasty, mikroblasty i poikiloblasty. Znalazł komórki progenitorowe erytrocytów. Ehrlich stworzył podstawy do analizy anemii po tym, jak położył podwaliny pod systematykę białaczki, badając białe krwinki.
Do jego obowiązków w Charité należało badanie próbek krwi i moczu od pacjentów. W 1881 roku Ehrlich opublikował reakcję diazową, nową reakcję testową na mocz, dzięki której można odróżnić różne typy duru brzusznego od prostych chorób biegunkowych. Intensywność odczynu barwnego pozwalała przewidywać przebieg choroby. Zastosowany kolorowy roztwór nazywany jest odczynnikiem Ehrlicha.
Osiągnięciem Ehrlicha, ale i trudnością w jego dalszej karierze było to, że stworzył nowy obszar między chemią, biologią i medycyną. Duża część jego pracy została przyjęta z niezrozumieniem przez lekarzy, ponieważ wymagania chemiczne wykraczały daleko poza ich horyzont.
Badania surowicy Przyjaźń z Robertem Kochem mały|upright|Robert Koch Patolog Julius Friedrich Cohnheim dał Ehrlichowi możliwość przeprowadzenia szerszych eksperymentów we Wrocławiu. Cohnheim przedstawił go także Robertowi Kochowi, ówczesnemu lekarzowi powiatowemu w Wolsztynie. Koch w wolnym czasie wyjaśnił cykl życiowy patogenu wąglika. Od 30 kwietnia do 2 maja 1876 Koch prezentował we Wrocławiu swoje eksperymenty, których Paul Ehrlich był świadkiem w końcowej fazie studiów.
24 marca 1882 Robert Koch wygłosił w w Berlinie wykład na temat gruźlicy, w którym opisał, jak zidentyfikował jej patogen. Ehrlich określił później ten wykład jako swoje „największe doświadczenie naukowe”. Już dzień po wykładzie Kocha udoskonalił swoją metodę barwienia, którą Koch bez zastrzeżeń uznał. Od tamtej pory Ehrlich i Koch byli przyjaciółmi.
W 1890 r. Ehrlich przejął na zlecenie Kocha oddział gruźlicy w Szpitalu Miejskim Moabit. Między innymi badano tu domniemany lek Kocha na gruźlicę, tuberkulinę, którą Ehrlich również sobie wstrzyknął. W „skandalu tuberkulinowym” Ehrlich starał się wesprzeć Kocha, podkreślając przede wszystkim wartość tuberkuliny jako narzędzia diagnostycznego. W 1891 roku Robert Koch sprowadził Ehrlicha do nowo powstałego . Chociaż nie mógł zaoferować mu żadnego wynagrodzenia, Ehrlich miał pełny dostęp do personelu laboratoryjnego, pacjentów, chemikaliów i zwierząt laboratoryjnych, za co był zawsze wdzięczny.
Pierwsza praca nad odpornością