Torpedowce typu 1939 – niemiecka seria dużych torpedowców z okresu II wojny światowej, składająca się z 15 okrętów, nazywana też nieoficjalnie typem Elbing (Elbląg).
Historia rozwoju Niemiecka marynarka wojenna (Kriegsmarine) przed II wojną światową, oprócz budowy niszczycieli, rozwijała też w dalszym ciągu klasę torpedowców. Po skonstruowaniu dwóch zbliżonych serii niewielkich torpedowców ze słabym uzbrojeniem artyleryjskim typów 1935 i 1937, zaprojektowano całkiem nowy, powiększony typ 1939, zaklasyfikowany w Niemczech jako „torpedowiec floty” (Flottentorpedoboot). Dzięki znacznemu wzrostowi wielkości, miał on bardziej zrównoważone charakterystyki i był okrętem w pełni uniwersalnym. Jako jego podstawowe zadania przewidziano obronę większych okrętów przed okrętami podwodnymi, lotnictwem i kutrami torpedowymi, a także rozpoznanie i dozorowanie, przy czym obszarem działań miało być Morze Bałtyckie i Morze Północne. Przez swoje przeznaczenie, stosunkowo silne uzbrojenie i wielkość, okręty te w zasadzie odpowiadały małym niszczycielom. Wypełniały w ten sposób lukę między niemieckimi torpedowcami starszych typów a wielkimi niszczycielami, jaka powstała po rezygnacji z budowy średnich niszczycieli typu 1938B (miały być one uzbrojone w 4 działa 127 mm).
10 listopada 1939 zamówiono pierwsze 9 okrętów typu 1939 w stoczni Schichau w Elblągu (ówczesny niem. Elbing), znanej z budowy torpedowców. Otrzymały one numery T22 – T30, w miejsce zamówionych wcześniej i nie rozpoczętych torpedowców typu 1937. 20 stycznia 1941 zamówiono w stoczni Schichau dalsze 6 okrętów T31 – T36. Pierwsze 4 zbudowano w 1942, dalsze 5 w 1943 i ostatnie 6 w 1944. Od miejsca budowy, określane były w źródłach alianckich typem „Elbing”.
Początkowo planowano budowę dużej serii torpedowców tego typu, lecz jeszcze w październiku 1939 zrezygnowano z budowy nie rozpoczętych okrętów T37 – T60. Opracowano następnie ulepszony typ „torpedowca floty” 1941 i w latach 1942–1944 zamówiono okręty tego typu o numerach T37 – T51, lecz z powodu utrudnień wojennych i deficytów materiałów, tylko 4 pierwsze wodowano w 1944 (T37 – T40), ale nie ukończono ich przed zakończeniem wojny.
Okręty Nazwa numer budowy rozpoczęcie budowy data wodowania wejście do służby losT-22 S1481 1940 1941 28. 02. 1942 zatonął 18. 08. 1944 (niem. miny)T-23 S1482 01. 08. 1940 14. 06. 1941 14. 06. 1942 → Wlk. Bryt. 1945, Francja 1946T-24 S1483 21. 09. 1940 13. 09. 1941 17. 10. 1942 zatop. 24. 08. 1944 (bryt. lotnictwo)T-25 S1484 30. 11. 1940 01. 12. 1941 12. 11. 1942 zatop. 28. 12. 1943 (bryt. krążowniki)T-26 S1485 10. 05. 1941 26. 03. 1942 27. 02. 1943 zatop. 28. 12. 1943 (bryt. krążowniki)T-27 S1486 02. 07. 1941 20. 06. 1942 17. 04. 1943 zniszcz. 29. 04. 1944 (kanad. niszczyciel)T-28 S1487 24. 09. 1941 08. 10. 1942 19. 06. 1943 → Wlk. Bryt. 1945, Francja 1946T-29 S1488 1942 16. 01. 1943 21. 08. 1943 zatop. 26. 04. 1944 (alianckie okręty)T-30 S1489 10. 04. 1942 13. 03. 1943 24. 10. 1943 zatonął 18. 08. 1944 (niem. miny)T-31 S1513 1942 22. 05. 1943 05. 02. 1944 zatop. 20. 06. 1944 (radz. kutry torped.)T-32 S1514 27. 10. 1942 17. 04. 1943 08. 05. 1944 zatonął 18. 08. 1944 (niem. miny)T-33 S1515 20. 01. 1943 04. 09. 1943 16. 06. 1944 → ZSRR 1945T-34 S1516 05. 03. 1943 23. 10. 1943 12. 08. 1944 zatonął 20. 11. 1944 (radz. mina)T-35 S1517 20. 04. 1943 12. 12. 1943 07. 10. 1944 → USA 1945T-36 S1518 10. 06. 1943 05. 02. 1944 09. 12. 1944 zatop. 4. 05. 1945 (radz. lotnictwo)
Ocena i opis konstrukcji thumb|T-35 po przejęciu przez Amerykanów Kadłub: Torpedowce typu 1939 miały charakterystyczną, mało typową architekturę i sylwetkę. Kadłub był gładkopokładowy, z silnym wzniosem dziobu. Okręty miały dwie kotłownie i dwie maszynownie na śródokręciu w układzie przemiennym, co zwiększało odporność zespołu napędowego na uszkodzenia (od dziobu: kotłownia, maszynownia, przedział kotła pomocniczego, kotłownia, maszynownia). Spaliny z kotłowni były odprowadzane przez dwa kominy. Okręty zachowały niektóre cechy konstrukcyjne torpedowców typów 1935 i 1937, przede wszystkim taką samą siłownię, mimo zwiększenia wyporności, przez co osiągały niższą prędkość 33 w. Prędkość ta w praktyce okazała się jednak wystarczająca do pełnienia przewidzianych zadań. Na skutek zwiększenia zapasu paliwa, zwiększył się natomiast zasięg okrętów. Kadłub dzielił się poprzecznie na 13 przedziałów wodoszczelnych. Jak na swoją umiarkowaną wielkość, okręty te cechowały się sporą żywotnością; zwykle nie tonęły od jednej torpedy lub miny.
Uzbrojenie: Uzbrojenie artyleryjskie było silniejsze od wszystkich wcześniejszych niemieckich torpedowców. Główne uzbrojenie stanowiły 4 działa uniwersalne kalibru 105 mm, w pojedynczych stanowiskach w osi podłużnej okrętu na pokładzie dziobowym, śródokręciu, nadbudówce rufowej i pokładzie rufowym. Działo nr 2 umiejscowione było nietypowo na platformie przed drugim kominem, przez co dysponowało nieco mniejszymi kątami ostrzału. Artyleria odpowiadała kalibrem torpedowcom budowanym na świecie, aczkolwiek była liczniejsza (standardem były 2-3 działa), natomiast była słabsza od większości niszczycieli, które na ogół miały działa kalibru 120 mm. Torpedowce miały dość zaawansowany system kierowania ogniem artylerii, zbliżony do niemieckich niszczycieli.
Okręty dysponowały silnym uzbrojeniem przeciwlotniczym, które stanowiły uniwersalne działa głównego kalibru oraz liczna artyleria małokalibrowa. Standardowo miały one dwa podwójnie sprzężone półautomatyczne działka 37 mm C/30 na platformach po obu stronach drugiego komina, wysoce skuteczne poczwórnie sprzężone działko 20 mm (2 cm Flakvierling 38) na platformie na nadbudówce rufowej nad działem nr 3, dysponujące dużym kątem ostrzału oraz 2 pojedyncze działka 20 mm na skrzydłach mostka (uzbrojenie małokalibrowe było porównywalne z niemieckimi niszczycielami). Działka 37 mm były stabilizowane, lecz ich wadą była niska szybkostrzelność z powodu pojedynczego ładowania. thumb|Podwójne działka plot 20 mm na platformach przed mostkiem T 35 – stan ostateczny W toku wojny uzbrojenie przeciwlotnicze było dodatkowo zwiększane, w różny sposób. W 1943-1944 pojedyncze działka 20 mm na skrzydłach mostka zamieniano na podwójne, a na torpedowcach T-22, 23, 24, 27, 31 na poczwórne. Niektóre otrzymały także dwa pojedyncze działka przed nadbudówką. Część otrzymała działka Bofors 40 mm. Pod koniec 1944, w ramach programu Barbara, częściowo wzmocniono i wymieniono na ocalałych torpedowcach uzbrojenie przeciwlotnicze, które stanowiły głównie nowe bardziej szybkostrzelne automatyczne działka 37 mm, w różnych konfiguracjach. Według założeń, prawdopodobnie nie realizowanych w pełni, miały je stanowić: 8 działek 37 mm M/42 (4xII) w miejscu dotychczasowych 37 mm i rufowego Flakvierlinga, 2 działka 37 mm 43М (2xI) na skrzydłach mostka, 8 działek 20 mm LM/44 (4xII) na burtach, na platformach przed nadbudówką dziobową i na torach minowych.
Podobnie jak w poprzednich typach niemieckich torpedowców, uzbrojenie torpedowe było dość silne dla tej klasy okrętów (przeciętne dla niszczycieli) i składało się z 6 wyrzutni torped typowego kalibru 533 mm w dwóch aparatach. Uniwersalność okrętów zwiększała możliwość stawiania 50 min oraz uzbrojenie przeciwpodwodne w postaci zrzutni i miotaczy bomb głębinowych, wraz ze stacją hydrolokacyjną do wykrywania okrętów podwodnych.
Ocena: Torpedowce typu 1939 odpowiadały w zasadzie swoimi charakterystykami i zastosowaniem małym i średnim niszczycielom, używanym przez inne państwa, od których większości odbiegały jedynie kalibrem artylerii. Ich wielkość odpowiadała niszczycielom z początku lat 30., przewyższała natomiast nieco niszczyciele eskortowe (brytyjskie niszczyciele eskortowe typu Hunt, z którymi często się ścierały, miały zresztą porównywalne uzbrojenie artyleryjskie – 4 działa uniwersalne 102 mm, przy znacznie słabszym torpedowym (2 wyrzutnie) i niższą prędkość lub więcej o 2 działa przy braku uzbrojenia torpedowego, zatem Elbingi były bardziej uniwersalne).
Wadą okrętów z punktu widzenia eksploatacji, podobnie jak niemieckich niszczycieli, okazało się wykorzystanie niedopracowanych siłowni z kotłami pracującymi pod wysokim ciśnieniem roboczym pary, co teoretycznie miało zwiększyć ich wydajność, lecz w praktyce prowadziło do licznych awarii, obniżających sprawność napędu. Siłownie te okazały się przy tym mało ekonomiczne, na skutek m.in. dużego rozchodu pary na mechanizmy pomocnicze, co zmniejszało też w praktyce prędkość do 31 w.
thumb|T-35 po przejęciu przez Amerykanów
Służba Z 15 okrętów, dwa zatonęły w 1943, 8 w 1944, jeden w 1945, cztery przetrwały wojnę. Cztery z nich zatonęły na minach, z czego aż trzy na niemieckich (18 sierpnia 1944). Cztery zatopiono artylerią okrętów nawodnych zachodnich aliantów, jeden przez radzieckie kutry torpedowe, dwa zatopiło lotnictwo.
Służba u wybrzeży Francji Okręty typu 1939 zaczęły wchodzić do służby od jesieni 1942. Początkowo były używane wraz ze starszymi torpedowcami z baz zachodniej Francji, do eskortowania w Zatoce Biskajskiej wychodzących na Atlantyk i powracających okrętów podwodnych i statków przerywających blokadę (głównie przed atakami brytyjskiego lotnictwa) oraz do eskorty konwojów przybrzeżnych. W październiku skierowano tam pierwszy torpedowiec T 22, następnie T 23. Ich pierwszą akcją było eskortowanie 29–30 listopada 1942 łamacza blokady „Cortellazzo” kierującego się do Japonii (przechwyconego mimo to 1 grudnia przez Brytyjczyków).
W lutym 1943 sformowano w Breście dla okrętów typu 1939 4. Flotyllę Torpedowców. W maju-czerwcu 1943 T 22 i T 23 brały udział kilkakrotnie w stawianiu zagród minowych w kanale La Manche, wraz ze starszymi torpedowcami. W lipcu do Francji przebazowano T 24 i T 25, bezskutecznie atakowane w drodze przez brytyjskie baterie nadbrzeżne, kutry torpedowe i lotnictwo. Po drodze, w nocy na 10 lipca wzięły one udział w walce niemieckiego konwoju przybrzeżnego płynącego do Brestu pod osłoną 5 trałowców (M 9, M 12, M 10, M 84, M 153), zaatakowanego przez 3 alianckie niszczyciele eskortowe koło Ushant. W walce Elbingi poważnie uszkodziły niszczyciel HMS „Melbreak” i lekko „Wensleydale”, przy czym T 25 odniósł niewielkie uszkodzenia (w walce zatonął też trałowiec M 153). Podczas dalszych akcji, m.in. 29-31 sierpnia torpedowce eskortowały do Lorient japoński okręt podwodny I-8. 30 sierpnia do flotylli dołączyły T 26 i T 27.
W nocy 3/4 października 1943 doszło do starcia T 22, T 23, T 25 i T 27 z 2 brytyjskimi niszczycielami i 3 niszczycielami eskortowymi w kanale La Manche, w wyniku czego lekko uszkodzono artylerią niszczyciele HMS „Grenville” i „Ulster”. W nocy 22/23 października doszło do kolejnego spotkania torpedowców T 22, T 23, T 25, T 26 i T 27 eskortujących konwój z silnym brytyjskim zespołem w składzie krążownika przeciwlotniczego , 2 niszczycieli „Grenville” i „Rocket” i 4 niszczycieli eskortowych. W starciu koło Sept Îles Niemcy torpedami zatopili „Charybdis” i niszczyciel eskortowy HMS „Limbourne”.
28 grudnia 1943 doszło do boju spotkaniowego w Zatoce Biskajskiej wszystkich 6 torpedowców oraz 5 niszczycieli 8. Flotylli Niszczycieli (Z 27, Z 23, Z 24, Z 32, Z 37) z dwoma lekkimi krążownikami brytyjskimi HMS „Glasgow” i „Enterprise”, w którym, mimo niemieckiej przewagi liczebnej, w ciężkich warunkach atmosferycznych – podczas sztormu utrudniającego użycie uzbrojenia przez mniejsze okręty, alianci zatopili Z 27 oraz torpedowce T 25 i T 26.