Mozambik (), Republika Mozambiku () – państwo położone w południowo-wschodniej Afryce. Graniczy z Południową Afryką, Eswatini, Zimbabwe, Zambią, Malawi i Tanzanią.
Kolonia portugalska w latach 1498–1975.
Ustrój polityczny
Władzą ustawodawczą jest jednoizbowy parlament o 250 miejscach – Zgromadzenie Republiki.Urząd prezydenta obecnie sprawuje Daniel Chapo z partii Front Wyzwolenia Mozambiku (FRELIMO). Zarówno wybory prezydenckie, jak i parlamentarne odbywają się co 5 lat.
W wyborach generalnych, które odbyły się 15 października 2014 zwyciężyła partia FRELIMO uzyskując 55,93% głosów i 144 miejsca w parlamencie.
święto narodowe: Dzień Niepodległości – 25 czerwca. ustanowienie konstytucji: 30 listopada 1990.
Podział administracyjny
lewo|150px Pod względem administracyjnym Mozambik dzieli się na 11 prowincji: Cabo Delgado Gaza Inhambane Manica Maputo (stołeczna) Maputo Nampula Niasa Sofala Tete Zambezia
Historia
Tereny współczesnego Mozambiku zasiedlili około I tysiąclecia p.n.e. Buszmeni. Od V wieku n.e. rozpoczęła się fala napływu ludów Bantu, która zepchnęła Buszmenów na południe. Od wieku VIII na wybrzeżu utworzone zostały faktorie arabskie, perskie i indyjskie. Niektóre z takich ośrodków, rozwinęły się w duże miasta portowe. Mieszkańcy wybrzeża przeważnie wyznawali islam i należeli do kultury Suahili. Od XV wieku zachodnia część współczesnego Mozambiku została włączona do imperium Monomotapa ze współczesnego Zimbabwe. Od końca XV wieku rozpoczęła się eksploracja portugalska. W 1609 roku Mozambik stał się kolonią portugalską, kolonialiści nie zdołali jednak podbić wnętrza kraju aż do końca XIX wieku. Od początków XX wieku miało miejsce systematyczne ograniczanie praw tubylców i ich marginalizacja na rzecz Portugalczyków. W 1930 roku Akt kolonialny przekształcił Mozambik w posiadłość zarządzaną przez metropolię, a w 1951 roku w prowincję zamorską.
Od połowy lat 50. zwiększyło się osadnictwo białych Portugalczyków. Na gruncie sprzeciwu wobec tego zaczął kształtować się ruch wyzwoleńczy. W 1962 roku utworzony został Front Wyzwolenia Mozambiku (FRELIMO). Rok później z tejże organizacji wyłamał się Afrykański Zjednoczony Front Ludowy, który w 1965 roku powołał Rewolucyjny Komitet Mozambiku. Niemniej jednak przewaga w ruchu niepodległościowym należała do FRELIMO które w 1964 roku rozpoczęło antyportugalską wojnę partyzancką. Rebelia wsparta została przez Tanzanię, Algierię, Zjednoczoną Republikę Arabską, Zambię i kraje socjalistyczne. Krwawe tłumienia powstania przyczyniły się do masowej emigracji Mozambijczyków do państw ościennych, głównie Tanzanii i Zambii. Do 1974 roku FRELIMO przejęło kontrolę nad 1/3 kraju, a na wyzwolonych obszarach tworzyło lokalną administrację. Po rewolucji goździków w Portugalii, rząd rewolucyjny zapowiedział przyznanie Mozambikowi niepodległości.
W 1975 roku Mozambik stał się niepodległą republiką. W tym samym roku armia portugalska i siły FRELIMO stłumiły powstanie portugalskich osadników, którzy niechętnie przyjęli deklarację niepodległości. W następstwie nieudanej rebelii większość osadników opuściła kraj. Pierwszym prezydentem i szefem rządu został Samora Machel. Rozpoczął on budowę socjalistycznego ustroju państwa. Na gruncie budowy socjalizmu doszło do upaństwowienia ziemi, systemu edukacji i opieki zdrowotnej, zrównano też prawa kobiet i mężczyzn. Rząd popierał ruch narodowowyzwoleńczy z sąsiedniej Rodezji, wsparciem prezydenta cieszył się Afrykański Narodowy Związek Zimbabwe Roberta Mugabe, a także Afrykański Kongres Narodowy zwalczający apartheid. Reformy utrzymane w lewicowym stylu nie spodobały się części dotychczasowych członków Frontu. Wsparci przez rząd Rodezji dysydenci utworzyli w 1976 roku Narodowy Ruch Oporu Mozambiku (RENAMO) który rozpoczął antyrządową kampanię partyzancką. Wybuch walk jedynie zradykalizował FRELIMO które w 1977 roku oficjalnie przyjęło doktrynę marksistowską i politycznie zbliżyło się do bloku wschodniego.
Siły partyzanckie w walce z rządem stosowały początkowo sabotaż gospodarczy i ataki na infrastrukturę, z czasem rozpoczęły ataki na miasta i wsie. Metodą zastraszenia społeczeństwa stosowaną przez RENAMO stały się masakry cywilów które stały się powszechne. W 1984 roku Mozambik zrezygnował z popierania ruchów wyzwoleńczych w państwach ościennych na gruncie ugody Nkomati z rządem Republiki Południowej Afryki, która zobowiązała się w zamian wycofać swoje poparcie wobec RENAMO.
Do końca lat 80. działania RENAMO doprowadziły do co najmniej 100 tysięcy ofiar w ludziach i ucieczki z kraju miliona uchodźców. Po transformacji ustrojowej Mozambiku w system wielopartyjny o wolnorynkowej gospodarce, RENAMO rozpoczęło z rządem rozmowy pokojowe. Porozumienie pokojowe podpisano w Rzymie pod egidą ONZ w 1992. Na jego mocy RENAMO przekształciło się w partię polityczną z Alfonsem Dhlakamą na czele. W 1994 lider partii wziął udział w pierwszych wolnych wyborach prezydenckich w Mozambiku. Przegrał jednak z kandydatem FRELIMO, Joaquimem Chissano (53,3% głosów), zdobywając 33,7% głosów poparcia. Od tego czasu FRELIMO sprawowała władzę na gruncie wielopartyjnym.
21 października 2013 RENAMO wypowiedziało układ pokojowy z 1992 po tym, jak według RENAMO siły rządowe ostrzelały i zajęły bazę Sathunjira w regionie Gorongosa w prowincji Sofala, ok. 600 km na północ od stołecznego Maputo. W bazie przebywał lider ugrupowania Afonso Dhakama, lecz zdołał uciec spod ostrzału. Już wcześniej, bo w kwietniu i czerwcu 2013 dochodziło do starć między armią a RENAMO, a w atakach bojówki zginęło 11 żołnierzy i policjantów oraz sześciu cywilów. Układ pokojowy wznowiono w 2014 roku.
W marcu 2019 roku południowo-wschodnią Afrykę, w tym Mozambik, nawiedził tropikalny cyklon Idai. Było to jedno z najtragiczniejszych w skutkach (spośród odnotowanych) tego typu zjawisk atmosferycznych w Afryce i całej półkuli południowej. Długotrwała nawałnica spowodowała katastrofalne zniszczenia przede wszystkim w Mozambiku, gdzie zginęło ok. 600 osób, ale też w Zimbabwe i Malawi (w całym dotkniętym przez cyklon regionie było ponad 1000 ofiar śmiertelnych oraz tysiące osób zaginionych). Na południowej półkuli żywioł zajmował (stan na marzec 2019 r.) 3. miejsce (wśród odnotowanych) w klasyfikacji najbardziej śmiertelnych cyklonów tropikalnych.
Geografia
thumb|Tradycyjna łódź rybacka u wybrzeża północnego Mozambiku thumb|Gorongosa National Park
Całkowita długość granic państwowych wynosi 4571 km, z tego z: Malawi – 1569 km, RPA – 491 km, Eswatini – 105 km, Tanzanią – 756 km, Zambią – 419 km, Zimbabwe – 1231 km.
Długość linii brzegowej wynosi 2470 km
Najwyższy szczyt to Binga – 2436 m n.p.m.
Ważniejsze rzeki Mozambiku oraz ich długość: Rovuma (Ruvuma) – 800 km Lúrio – 620 km Incomati (Komati) – 480 km Zambezi (~650 km biegu rzeki stanowi granicę Mozambiku) Sabi – 640 km Limpopo (~560 km biegu rzeki stanowi granicę Mozambiku)
Główne produkty eksportowe stanowią: orzechy nerkowca – 195 tys. t rocznie cukier – 60 tys. t rocznie bawełna – 20 tys. t rocznie herbata – 3000 t rocznie kopra – 3000 t rocznie krewetki – 1200 t rocznie
Zasoby naturalne: energia wodna gaz ziemny węgiel minerały drewno ziemia uprawna
Miasta Mozambiku
Poniższa lista przedstawia największe miasta Mozambiku:
170px|MaputoMaputo 170px|BeiraBeiraLp.MiastoProwincjaLiczbamieszkańców (2025)170px|TeteTete tło|170px|QuelimaneQuelimane 1 Maputo Maputo 1133200 2 Matola Maputo 1032197 3 Nampula Nampula 743000 4 Beira Sofala 530604 5 Chimoio Manica 238976 6 Quelimane Zambézia 192876 7 Tete Tete 152909 8 Lichinga Niasa 142253 9 Pemba Cabo Delgado 141316 10 Xai-Xai Gaza 116343 11 Maxixe Inhambane 108824 12 Inhambane Inhambane 63837
Demografia 2017 Liczba ludności26 573 706 Ludność według wieku 0 – 14 lat44,72% 15 – 64 lat52,38% ponad 64 lata2,9% Przyrost naturalny2,5% Współczynnik urodzeń 38,1 urodzeń/1 000 ludności Współczynnik zgonów 11,6 zgonów/1 000 ludności Współczynnik migracji -1,9 migrantów/1 000 ludności Ludność według płci przy narodzeniu 1,02 mężczyzn/kobiet poniżej 15 lat 1,01 mężczyzn/kobiet 15 – 64 lat 0,92 mężczyzn/kobiet powyżej 64 lat 0,85 mężczyzn/kobiet Mediana wiekuW całej populacji17,1 latMężczyzn16,5 latKobiet17,7 lat Umieralność noworodków W całej populacji 67,9 zgonów/1 000 żywych urodzeń płci męskiej 70 zgonów/1 000 żywych urodzeń płci żeńskiej 65,9 zgonów/1 000 żywych urodzeń Oczekiwana długość życia W całej populacji53,3 lat Mężczyzn52,6 lat Kobiet54,1 lat Rozrodczość 5,08 urodzonych dzieci/kobietę Urbanizacja32,8%
Epidemia AIDS ma wpływ na nadumieralność, obniżenie średniego czasu przeżycia, zwiększenie śmiertelności niemowląt, przyrost naturalny, a także zmiany ilościowe w poszczególnych grupach wiekowych. HIV/AIDS – ludzie żyjący z HIV/AIDS: 1,1 mln (2001 szac.) HIV/AIDS – zgony: 60 000 (2001 szac.)
Alfabetyzm (% ludności >15 roku życia, która potrafi pisać i czytać): całość ludności: 47,8% (2003), 40,1% (1995) mężczyźni: 63,5% (2003), 57,7% (1995) kobiety: 32,7% (2003), 23,3% (1995)
thumb|Kobieta z tradycyjną maską ludu Makua. + Struktura etnicznaGrupa etnicznaJęzykLiczebność w tys.Procent ludności Makua Język makua 8186 26,81% Tsonga Język tsonga 4200 13,76% Lomwe Język lomwe 2508 8,22% Portugalczycy Język portugalski 2387 7,82% Sena Język sena 2100 6,88% Chewa Język cziczewa 1338 4,38% Chopi Język chopi 1148 3,76% Tswa Język tswa 1050 3,44% Chwabo Język chuwabu 1003 3,29% Szona Język shona 800 2,62% Hindusi Język hindi 45 0,15% Koreańczycy Język koreański 45 0,15% Gudźaratowie Język gudźarati 44 0,14% Chińczycy Język chiński 26 0,09%
Religia:
Struktura religijna kraju według Spisu Powszechnego w 2017 roku: chrześcijanie – 59,8%: katolicy – 27,2%, kościoły syjonistyczne i AICs – 15,6%, ewangelikalni i zielonoświątkowcy – 15,3%, anglikanie – 1,7%, muzułmanie – 18,9%, bez religii (animiści) – 14%, wyznawcy innych religii – 4,8%, nieokreśleni – 2,5%.
Gospodarka Transport Standardowa kolej w Mozambiku jest o rozstawie przylądkowym szyn (1067 mm) i obejmuje 2983 km linii (2008 rok). Właścicielem jest spółka Portos e Caminhos de Ferro de Moçambique (CFM), lecz operatorami są inne dzierżawiące je przedsiębiorstwa. Ponadto w kraju znajduje się 140 km linii wąskotorowych o rozstawie 762 mm. Linie główne stanowiły trzy odrębne niepołączone ze sobą systemy: północny CFM Norte, centralny CFM Centre (najstarszy, uruchomiony w 1899 roku) i południowy CFM Sul, powstałe oryginalnie w celu eksploatacji i wywozu bogactw kolonii.
Siły zbrojne Mozambik dysponuje trzema rodzajami sił zbrojnych: wojskami lądowymi, marynarką wojenną oraz siłami powietrznymi. Uzbrojenie sił lądowych Mozambiku składało się w 2014 roku m.in. z 96 czołgów, 335 opancerzonych pojazdów bojowych, 102 zestawów artylerii holowanej oraz 12 wieloprowadnicowych wyrzutni rakietowych, a marynarka wojenna dysponowała 8 okrętami obrony przybrzeża. Mozambickie siły powietrzne z kolei posiadały w 2014 roku uzbrojenie w postaci m.in. dwóch samolotów transportowych, czterech śmigłowców oraz dwóch śmigłowców szturmowych.
Wojska mozambickie w 2014 roku liczyły 11,2 tys. żołnierzy zawodowych (brak rezerwistów). Według rankingu Global Firepower (2014) mozambickie siły zbrojne stanowią 104. siłę militarną na świecie, z rocznym budżetem na cele obronne w wysokości 86 mln dolarów (USD).
Zobacz też Afric Simone – wokalista, autor takich piosenek jak Ramaya czy Hafanana Eusébio da Silva Ferreira – portugalski piłkarz urodzony w stolicy Mozambiku, środkowy napastnik, nazywany „Czarną Panterą” lub „Czarną Perłą z Mozambiku”
Przypisy T. Gałka: Parowozy w Mozambiku, „Świat Kolei” 4/2008, s. 11.
Linki zewnętrzne Oficjalna strona internetowa Republiki Mozambiku UN
Kategoria:Członkowie Organizacji Narodów Zjednoczonych Kategoria:Państwa w Afryce