Sri Lanka (, , ), oficjalnie Demokratyczno-Socjalistyczna Republika Sri Lanki (syng. , tamil. , ang. ) – państwo wyspiarskie w Azji Południowej, na wyspie Cejlon (pod tą nazwą znane do 1972) wraz z mniejszymi przybrzeżnymi wyspami. Oddzielone od Półwyspu Indyjskiego Cieśniną Palk i Zatoką Mannar. Od wschodu oblewane przez Zatokę Bengalską, od południa otwartym Oceanem Indyjskim. Największe miasta kraju to: Kolombo, Dehiwala, Moratuwa, Dżafna, Kandy, Galle, Kalmunai.
Ustrój polityczny Sri Lanka jest demokratyczno-socjalistyczną republiką w ramach Wspólnoty Narodów. Zgodnie z konstytucją z 16 sierpnia 1978 głową państwa jest prezydent, który stoi na czele rządu i jest naczelnym dowódcą armii. Wybierany jest w wyborach powszechnych maksymalnie na dwie 6-letnie kadencje. Prezydent, spośród członków parlamentu, powołuje premiera i w konsultacji z nim ministrów rządu. Premier zastępuje prezydenta we wszystkich przypadkach uniemożliwiających pełnienie przez niego swojej funkcji.
Władza ustawodawcza należy do jednoizbowego parlamentu, do którego wybieranych jest 225 deputowanych na 6-letnią kadencję.
Oficjalną stolicą kraju jest Sri Dźajawardanapura Kotte (znane również jako Kotte), do którego przeniesiono parlament w celu zdecentralizowania Kolombo. Wciąż jednak większość instytucji centralnych znajduje się w Kolombo, z którego będą w przyszłości przenoszone. Z racji tego, że Kotte jest faktycznie jednym z przedmieść Kolombo, zwykle nie jest traktowane jako osobna aglomeracja.
Nazwa Sri Lanka Nazwa państwa Sri Lanka, przyjęta w 1972 (wcześniej jako Cejlon), oznacza w sanskrycie „olśniewający kraj”. Obecna nazwa jest współczesną adaptacją nazwy występującej w Ramajanie, gdzie wyspa znana jest jako Lanka.
W Ramajanie wyspa znana jest także jako Lankadweepa (dwepa – wyspa) oraz Lakdiva (diva – wyspa). Późniejszą tradycyjną nazwą była Lakbima. Lak to skrót od Lanka.
Podobną etymologię nazwy wyspy ma tamilska .
Sinhala oraz Sihalam Nazwa Cejlon (ang. ) sięga swoim rodowodem sanskryckiego słowa (lew). Sinhala może być rozumiana jako „krew lwa”. Ponieważ na Sri Lance nie występują lwy, nazwa ta mogła odnosić się do lokalnego bohatera, dziadka króla Vijayi. W języku pāli, sanskrycka nazwa Sinhala to Sihalam, wymawiana jako Silam.
Salike Ptolemeusz nazywa Sri Lankę jako Simoundou lub Simundu (prawdopodobnie jako Silundu), która to nazwa upowszechniła się w starożytnym świecie. Ptolemeusz używał także nazwy Palai-Simundu (z gr. – stara, lub z sanskrytu jako „miejsce pochodzenia świętego prawa”), jako że w owym czasie wyspa była jednym z głównych ośrodków buddyzmu.
Cejlon Biorąc pod uwagę pochodzącą z sanskrytu nazwę (poprzez palijską nazwę Sihalam), Ammianus Marcellinus (IV w.) nazwał mieszkańców wyspy Serandives, natomiast grecki podróżnik Kosmas Indikopleustes (VI w.) nazwał wyspę Sielen Diva (wyspa Sielen). Ta ostatnia została zaadaptowana przez inne języki: , , , , hol. , Ceilan i Seylon oraz ang. , czy w końcu pol. Cejlon.
Podobną etymologię mają inne nazwy Sri Lanki, np. Serendiva, Serendivus, Sirlediba, Sihala, Sinhale, Seylan, Sinhaladveepa, Sinhaladweepa, Sinhaladvipa, Sinhaladwipa, Simhaladveepa, Simhaladweepa, Simhaladvipa, Simhaladwipa, Sinhaladipa, Simhaladeepa itd.
Abu Rihan Muhammad bin Ahmad (X w.) nazwał wyspę Singal-Dip, jednak w języku arabskim przyjęto później nazwę Serendib lub Sarandib, pochodzącą z perskiego Serendip. Nazwa ta użyta została w perskiej baśni „Trzej książęta z Serendip”, w której bohaterowie dokonują nieoczekiwanych odkryć i znajdują rzeczy, których nie poszukiwali. Od tej nazwy, Horace Walpole, 4. hrabia Orford w roku 1754 stworzył angielskie słowo serendipity (pol. serendypność – sytuacja, w której przypadkowo dokonuje się szczęśliwego odkrycia, zwłaszcza wtedy, gdy szuka się czegoś zupełnie innego).
Później w języku arabskim używano Tilaan i Cylone, mających podobną jak „Cejlon” etymologię.
Heladiva Nazwy Heladiva oraz Heladveepa mogą pochodzić od ludu Hela, zamieszkującego Sri Lankę przed przybyciem ludności z kontynentu (Indusów i Tamilów).
Tâmraparnî Inną nazwą, która była używana w zachodnim świecie, była nazwa wspomniana przez króla Vijayę (indyjskiego najeźdźcę) – Tâmraparnî („liść o miedzianym kolorze”), a zaadaptowaną do języka pali jako Tambaparni. Oficerowie Aleksandra Wielkiego oraz Megastenes używali określenia Taprobanê.
Później nazwa ta pojawiała się w utworach Johna Miltona (w „Raju utraconym”) oraz Miguela de Cervantesa (jako Trapobana w „Don Kichocie”).
Inne nazwy Pośród innych nazw Sri Lanki należy wymienić tamilską İlanare. Wyspa posiadała także popularne określenia: „Wyspa Nauki” (ze względu na to, że była jednym z ważnych centrów buddyzmu), „Łza Indii” (ze względu na swój kształt i położenie względem Półwyspu Indyjskiego) oraz „Perła Oceanu Indyjskiego”.
Odmiana gramatyczna Odmiana nazwy tego państwa przez przypadki może sprawić pewne trudności, jak i utworzenie rzeczownika określającego obywatela Sri Lanki. Przy odmianie w niektórych przypadkach zachodzi oboczność. Mówimy o Sri Lance. Odwiedzamy zaś Sri Lankę. Obywatel Sri Lanki to Lankijczyk, obywatelka to Lankijka. Przymiotnik brzmi: lankijski.
Geografia thumb|Mapa topograficzna Sri Lanki
Jest to kraj nizinny. Niziny stanowią 80% jego powierzchni. W środkowo-południowej części znajduje się prekambryjski masyw górski, który jest przedłużeniem Dekanu. Linia brzegowa nie jest zbyt rozwinięta. Przy wybrzeżach znajdują się liczne rafy koralowe. Sri Lanka znajduje się w obszarze klimatu zwrotnikowego monsunowego oraz równikowego wilgotnego na południu. Średnia roczna temperatura wynosi ponad 27 °C, a suma opadów ponad 1000 mm, zaś w górach nawet 5000 mm.
Sri Lanka ma bogatą faunę, do której należą między innymi: słoń indyjski, krokodyl, kobra indyjska i lampart. Przeważają tu mało żyzne gleby czerwone, a w nielicznych miejscach są żyzne gleby aluwialne.
Podział administracyjny mały|Mapa kraju z podziałem na prowincje Sri Lanka jest podzielona na prowincje, które dzielą się na dystrykty.
Prowincja Stolica Powierzchnia [km²] Populacja Centralna Kandy 5674 2 423 966 Południowa Galle 5559 2 278 271 Północna Dżafna 8884 1 311 776 Północno-Centralna Anuradhapura 10 714 1 104 664 Północno-Zachodnia Kurunegala 7812 2 169 892 Sabaragamuwa Ratnapura 4902 1 801 331 Uva Badulla 8488 1 177 358 Wschodnia Trikunamalaja 9996 1 460 939 Zachodnia Kolombo 3709 5 361 200
Miasta tło|100px|KolomboKolombo tło|100px|KandyKandy tło|100px|TrikunamalajaTrikunamalaja Pozycja Miasto Prowincja Populacja Pozycja Miasto Prowincja Populacja 1 Kolombo Zachodnia 682 046 11 Galle Południowa 97 209 2 Dehiwala-Mount Lavinia Zachodnia 232 220 12 Madakalapuwa Wschodnia 95 489 3 Moratuwa Zachodnia 202 021 13 Katunayake Zachodnia 90 231 4 Negombo Zachodnia 142 451 14 Battaramulla Zachodnia 84 200 5 Trikunamalaja Wschodnia 131 954 15 Dambulla Centralna 75 290 6 Kotte Zachodnia 125 914 16 Dalugama Zachodnia 74 129 7 Kandy Centralna 119 186 17 Maharagama Zachodnia 74 117 8 Kalmunai Wschodnia 103 879 18 Kotikawatta Zachodnia 71 879 9 Vavuniya Północna 101 143 19 Chavakachcheri Północna 70 273 10 Dżafna Północna 98 193 20 Anuradhapura Północno-Centralna 66 951 oszacowanie z 2009 r.
Demografia mały|Rozwój populacji Sri Lanki Z 20 483 597 obywatelami Sri Lanka jest 58. krajem pod względem liczebności populacji. Współczynnik urodzeń wynosi 17,6 na 1000 mieszkańców (2010), współczynnik umieralności 6,2 na 1000 mieszkańców (2010), współczynnik umieralności niemowląt 8,5 na 1000 żywych urodzeń (2010), oczekiwana dalsza długość trwania życia wynosi 77,9 lat (2010), przyrost naturalny 0,73%. Największa gęstość zaludnienia występuje na zachodzie kraju, głównie w okolicy Kolombo.
Na wyspie żyje niewielka społeczność ludu Wedda, która jest uważana za najbardziej pierwotną na jej terenie. Najliczniejsi są Syngalezi, którzy stanowią 81,9% całkowitej populacji. Tamilowie stanowią drugą, pod względem liczebności, grupę etniczną w Sri Lance, wśród nich wyróżnia się Tamilów autochtonicznych oraz przybyłych na wyspę w okresie kolonialnym. Ta druga grupa w znacznej mierze wyemigrowała do rodzinnych Indii. Według danych z 2001 roku Tamilowie z kontynentu stanowili 5,1% populacji wyspy, a rodzimi 4,3%, jednak należy zwrócić uwagę, że dane te nie obejmują obszaru znajdującego się wówczas pod władzą rebeliantów. Około 8,0% populacji stanowią muzułmanie, którzy wywodzą swoje pochodzenie od Arabów i wyznają islam.
Religie Struktura religijna w 2019 roku, według World Christian Database: buddyzm – 67,8%, hinduizm – 13,0%, chrześcijaństwo – 9,5%: katolicy – 7,5%, ewangelikalni (w większości zielonoświątkowcy) – 1%, pozostali (głównie niezależne kościoły, anglikanie i metodyści) – 1%, islam – 9,0%, brak religii – 0,6%, bahaizm – 0,08%, inne religie – 0,04%. +Udział poszczególnych wyznań religijnych w Sri LanceWyznania20122024Liczba%Liczba%Buddyzm14 272 05670,1%15 199 09369,78%Hinduizm2 561 29912,58%2 734 83912,55%Islam1 967 5239,66%2 337 37910,73%Katolicyzm1 261 1946,19%1 224 3485,62%Protestantyzm290 9671,43%282 1851,30%Inne religie lub brak6 4000,03%3 9560,02%Łącznie20 359 43910021 781 800100
Historia Historyczna cywilizacja istnieje na wyspie nieprzerwanie od VI stulecia p.n.e., po podboju wyspy przez Indusów pod wodzą Sinhali, który założył państwo nazwane jego imieniem. Prężne państwo syngaleskie buddyjskie ze stolicą w Anuradhapurze kwitło na wyspie w latach 200 p.n.e. – 1200. Następnie inwazje Tamilów i innych zewnętrznych najeźdźców zepchnęły cywilizację syngaleską na południe wyspy i doprowadziły do jej rozsypki na kilka księstw feudalnych. Od 1505 wybrzeża wyspy zostały stopniowo opanowane przez Portugalię. W latach 1638–1658 miejsce Portugalii stopniowo zajęła Holandia. Następnie w 1796 roku kontrolę nad wyspą przejęła Wielka Brytania. W 1815 Brytyjczycy pokonali ostatniego miejscowego króla i stworzyli Cejlon Brytyjski. Pod ich rządami na wyspie powstała gospodarka kolonialna oparta na plantacjach herbaty, kauczuku i palmy kokosowej. W 1931 Wielka Brytania nadała Cejlonowi ograniczoną autonomię, ponownie rozszerzoną w 1946. Wyspa uzyskała pełną niepodległość 4 lutego 1948.
Początkowo większość w niepodległym kraju uzyskała partia prawicowa – Zjednoczona Partia Narodowa, poważnie osłabiona w latach 50. przez rozłam lewicowego skrzydła na czele z Solomonem Bandaranaike, który powołał Partię Wolności Sri Lanki (SLFP). SLFP wkrótce stała się na pewien okres partią dominującą; odwoływała się do religii buddyjskiej i popierała ustanowienie języka syngaleskiego językiem urzędowym wyspy. Bandaranaike został premierem w 1956 roku, pod jego rządami kraj przyjął socjalistyczną ścieżkę rozwoju, dokonał szeregu zmian gospodarczych, jak nacjonalizacja portu Kolombo w 1957 roku. Wkrótce po objęciu urzędu premier został zamordowany w zamachu zorganizowanym przez fanatycznego mnicha.