thumb|Logo Bukowa Bukowo (kaszub. Bùkòwò) – wieś w Polsce położona w województwie pomorskim, w powiecie człuchowskim, w gminie Człuchów.

Wieś stanowi sołectwo gminy Człuchów.

W 2002 roku w Bukowie mieszkało 210 osób, a w 2015 roku – 194. Powierzchnia miejscowości wraz z terenami rolnymi wynosi 1352,25 ha.

Historia Historia Bukowa (dawniej Bucholc) sięga średniowiecza. Za początek miejscowości uznaje się nadanie przywileju lokacyjnego z 21 kwietnia 1352 roku, wydanego przez komtura krzyżackiego w Człuchowie (Schlochau), Ludolfa Hake. Oryginał dokumentu zaginął podczas najazdu wojsk polskich z Krajny 1 grudnia 1435 roku. W 1526 roku król Zygmunt I Stary odnowił przywilej na prośbę bukowieńskiego sołtysa Johanna Buchholza.

W 1564 roku przeprowadzono pierwszą lustrację, która wykazała 30 chłopów gospodarujących na 61 łanach (1 łan odpowiadał około 34 hektarom), a także istnienie sześciu ogrodników i trzech karczm. Kolejna lustracja, przeprowadzona w 1624 roku, wymieniała 18 chłopów. W tym samym roku utworzono również folwark starościński o powierzchni około 300 hektarów.

W czasie potopu szwedzkiego (1627–1660) Bukowo zostało splądrowane zarówno przez wojska szwedzkie, jak i polskie. W 1657 roku wybuchła zaraza, która znacznie zmniejszyła liczbę mieszkańców. Lustracja z 1665 roku odnotowała skutki wojny i epidemii – z 18 chłopów pozostało jedynie 8, z których sześciu określono jako ogrodników.

SołtysiHalwik Jakub Bonin, Jan Korzanki KarczmarzDeppa ChłopiJakub Beza Jerzy Ladwik, Ertman Rosti, Michał Templin, Marcin Dednicki, Paweł Labedy, Paweł Ditman Jakub Rubarti, Chłopi zamieszkujący dawniejStefan Templin, Jerzy Templin, Jerzy Freinwolt, Christian Fleming ChałupnicyMichał Gleler, Paweł Hedlinger, Piotr Brissow

Kolejna lustracja z 1696 roku wymieniała 13 domów i 8 gburów (chłopów), z których każdy posiadał około 64 hektary ziemi, sześć wołów i trzy konie.

W okresie wojny północnej (1700–1721) wieś ponownie została splądrowana przez przemieszczające się oddziały wojskowe: najpierw szwedzkie (1703–1706), następnie rosyjskie i saskie, a pod koniec wojny (1715) – koronne. W 1709 roku obszar starostwa człuchowskiego dotknęła epidemia dżumy. W 1753 roku Bukowo liczyło około 200 mieszkańców.

Na kilka lat przed pierwszym rozbiorem Polski przez wieś przetaczały się liczne obce armie, ponownie doprowadzając do zniszczeń i grabieży. Był to okres wojny siedmioletniej (1756–1763), w wyniku której Bukowo znalazło się w granicach Królestwa Prus (później Cesarstwa Niemieckiego), pozostając pod jego administracją przez kolejne 173 lata.

W latach 1772–1773 struktura społeczna miejscowości kształtowała się następująco: 40% stanowili posiadacze dużych gospodarstw, 14% chałupnicy, a 25% komornicy. We wsi funkcjonowali m.in. kowal, krawiec, karczmarz, młynarz i owczarz. W folwarku pracowało 19 osób, a łączna liczba mieszkańców wynosiła 226. Folwark został zlikwidowany w 1791 roku.

Około 1830 roku sporządzono pierwszą mapę Bukowa w skali 1:5000, na której zaznaczono 37 domów mieszkalnych, 78 budynków gospodarczych oraz kościół. W 1837 roku pożar znacznie zniszczył wieś, w tym także świątynię. Mimo strat Bukowo przeżywało w kolejnych dekadach okres rozwoju. Pod koniec lat 60. XIX wieku ukończono budowę linii kolejowej, a miejscową stację oddano do użytku w 1890 roku.

Według danych z 1865 roku Bukowo liczyło 524 mieszkańców (279 ewangelików i 235 katolików) oraz 147 zabudowań, w tym 53 domy mieszkalne. Struktura powierzchni gospodarstw przedstawiała się następująco: 11 – do 0,25 ha 6 – do 1 ha 4 – do 2 ha 1 – do 15 ha 3 – do 25 ha 9 – do 50 ha 7 – do 100 ha 5 – powyżej 100 ha

thumb|Pomnik ofiar I wojny światowej do 1945, obecnie kapliczka W 1891 roku w Bukowie wybuchł kolejny, tym razem znacznie większy pożar, który wpłynął na późniejszy charakter zabudowy wsi. Nowe domy wznoszono z cegły, a część z nich przetrwała do 2015 roku.

Podczas pierwszej wojny światowej zginęło 23 mieszkańców Bukowa, głównie mężczyźni w wieku od 19 do 25 lat. W latach 20. XX wieku wzniesiono im pomnik, który obecnie pełni funkcję kapliczki.

Po zakończeniu wojny Bukowo pozostało w granicach państwa niemieckiego, choć granica przebiegała w niewielkiej odległości – wzdłuż rzeki Kamionki. Do 1930 roku miejscowość rozwijała się gospodarczo. Powstała mleczarnia, a wraz z wprowadzeniem ciągników rolniczych zmieniła się struktura gospodarstw na rzecz większych i bardziej wydajnych.

We wsi działał rymarz (siodlarz), kowal, krawiec, dwóch szewców oraz kołodziej. Funkcjonowały także restauracja i sklep kolonialny. thumb|Budynek karczmy sprzed II wojny światowej W czasie II wojny światowej Bukowo utraciło wielu rodzimych mieszkańców powołanych do służby wojskowej. W celu zapewnienia siły roboczej gospodarstwa otrzymały przydziały jeńców wojennych – łącznie mogło ich być nawet około stu, głównie Francuzów i Polaków. Pod koniec wojny przez miejscowość przejeżdżały liczne wozy z uchodźcami ze wschodu, co zapowiadało zbliżający się exodus mieszkańców Bukowa. 25 lutego 1945 roku większość ludności opuściła wieś. Tego samego dnia wojska radzieckie ostrzelały Bukowo ogniem artyleryjskim z rejonu wsi Niwy, a następnego dnia zajęły miejscowość. Po wkroczeniu Armii Czerwonej dokonano grabieży mienia – z domostw zabrano kosztowności, a z tartaków, mleczarni i młyna zdemontowano i wywieziono sprzęt. Po zakończeniu działań wojennych Bukowo znalazło się ponownie w granicach Polski.

Od sierpnia 1945 roku do wsi zaczęli napływać nowi osadnicy, głównie z terenów centralnej Polski. Proces zasiedlania zakończył się w 1950 roku. W tym czasie Bukowo zamieszkiwało 63 rolników gospodarujących łącznie na 685 hektarach gruntów. W 1950 roku utworzono Państwowe Gospodarstwo Rolne Bukowo Człuchowskie, które funkcjonowało do 2000 roku. 10 lipca 1954 roku powstała spółdzielnia rolnicza „1 Maja”, działająca przez trzy lata i zrzeszająca około 20 rolników. 15 września 1959 roku oddano do użytku remizę strażacką, a 10 grudnia 1966 roku otwarto nowy budynek szkoły podstawowej, której patronem został Franciszek Zubrzycki.

W latach 1975–1998 Bukowo administracyjnie należało do województwa słupskiego.

W 1980 roku OSP Bukowo została uznana za najlepszą jednostkę w województwie słupskim i 25 maja tego roku otrzymała sztandar. Z dziejami miejscowości wiąże się także działalność kapeli ludowej Olszaków, działającej od lat powojennych do 1988 roku. Zespół występował podczas licznych zabaw, wesel i uroczystości, również o zasięgu powiatowym i wojewódzkim. W 2002 roku odbyły się uroczystości związane z 650-leciem wsi.

Religia W miejscowości znajduje się filia parafii w Wierzchowie Człuchowskim. Budowę nowego kościoła rozpoczęto we wrześniu 1983 roku. Była to wówczas jedyna powstająca świątynia w diecezji. Prace zakończono 24 czerwca 1986 roku uroczystym poświęceniem kościoła, którego dokonał biskup pomocniczy Tadeusz Werno. Pomysłodawcą budowy i jednym z jej głównych organizatorów był ówczesny proboszcz, ksiądz Antoni Ciemięga, który w latach 2014–2015 ponownie pełnił posługę duszpasterską w parafii jako wikariusz.

Do 1940 roku na dzwonnicy przy kościele znajdował się dzwon wykonany przez nieznanego ludwisarza ze Złotowa. Miał masę 195 kg, średnicę 72 cm i wydawał dźwięk w tonacji „c”. Po demontażu w czasie II wojny światowej dzwon został odnaleziony w porcie w Hamburgu na tzw. „cmentarzysku dzwonów”. W 1954 roku umieszczono go na wieży kościoła ewangelickiego w Dransfeld, gdzie pełni funkcję dzwonu zegarowego. Znajduje się tam do dziś.

thumb|Dzwon z wieży kościelnej starego kościoła. Obecnie znajduje się w Dransfeld w Niemczech.

Młyn Młyn bukowski, zwany „Bucholckim” lub „Nowym”, powstał w 1601 roku. Jego budowniczym był Szymon Jeszki, a w 1624 roku prowadził go jego syn Mateusz. Około 1720 roku młyn spłonął, jednak po kilkudziesięciu latach został odbudowany i rozbudowany. W 1773 roku przy młynie funkcjonowały również tartak i folusz.

W 1868 roku młyn należał do Adolfa Elmeringa, który posiadał także ponad 112 hektarów ziemi, dwa domy mieszkalne i sześć zabudowań gospodarczych. Zatrudniał ogółem 25 pracowników. Ostatnim właścicielem młyna był baron Knigge. W 1910 roku zakład zakończył działalność, jednak w jego miejscu funkcjonowało jeszcze gospodarstwo rolne prowadzone przez Paula Goede.

Zobacz też Bukowo

Bibliografia

Przypisy Raport o stanie gminy Człuchów w 2025. Liczba mieszkańców w dn. 31.12.2025 s. 7-8 Strona gminy, sołectwa

Linki zewnętrzne Zdjęcie wsi z lotu ptaka

Kategoria:Człuchów (gmina wiejska)