Hieronim Wietor (Hieronymus Vietor, właśc. Hieronymus Büttner; ur. ok. 1480 w Lubomierzu, zm. 1546 lub 1547 w Krakowie) – drukarz, działający w Wiedniu i Krakowie, uznawany za najwybitniejszego z polskich drukarzy I połowy XVI wieku.
Pochodził ze Śląska, w latach 1497–1507 przebywał w Krakowie, studiując na tamtejszym uniwersytecie, gdzie uzyskał stopień bakałarza. Zajmował się wówczas także introligatorstwem i księgarstwem, poznał również drukarstwo. W 1507 roku wyjechał do Wiednia, gdzie, działając samodzielnie lub w spółce, prowadził drukarnię. Związał się ze środowiskiem tamtejszych humanistów, zarazem cały czas utrzymywał kontakty z Krakowem. W 1517 roku powrócił do tego miasta, gdzie założył własną oficynę, którą prowadził do śmierci.
Drukarnia Wietora stała na bardzo wysokim poziomie, wręcz niespotykanym dotąd w Polsce, wprowadzając renesansowe wzory w zakresie edytorstwa, jak i innych metod działalności. Wydawała dużo tekstów humanistycznych, propagując ten ruch, tym bardziej że jej właściciel obracał się w kręgach naukowo-literackich Krakowa, podzielających idee nowego nurtu. Wietor odegrał również dużą rolę w upowszechnieniu literatury polskiej, drukował bowiem wiele tytułów w języku polskim. Wydał też pierwsze drukowane teksty i książki po węgiersku. Pracował również na zlecenie dworu królewskiego, Zygmunt I Stary nadał mu tytuł „drukarza kancelarii królewskiej”.
Po śmierci Wietora oficynę przejęła wdowa po nim, Barbara, a następnie Łazarz Andrysowicz, dając początek Drukarni Łazarzowej.
Życiorys Pochodzenie Urodził się po 1480 rokuDatację „około 1480” podaje , i , „początek lat 80.” – , natomiast jako przypuszczenia rok 1480 lub 1485.; . w Liebenthal, w granicach księstwa jaworskiego. Był synem Augustyna. Miał dwóch braci – Benedykta (zm. 1523 w Wiedniu) i Materna, proboszcza w bliżej niezidentyfikowanej miejscowości Siefershau..
Jego rodowe nazwisko, którego rzadko używał, brzmiało Büttner („bednarz”), zapisywane było także jako Pinder lub Binder; .. Od czasów pobytu w Wiedniu posługiwał się zlatynizowaną formą tego nazwiska – Vietor; .. Czasem używał także przydomku Philovallensis, od łacińskiej nazwy rodzinnego miasta.. Wcześniej notowano go również pod mianem Ieronimus (Jeronim) de Liebenthal (lub de Leben). Znany też był pod mianami Doliarius, Doliator, Silesitanus; ..
Młodość w Krakowie Wietor wyjechał do Krakowa, z miastem tym związał się na dłuższy czas, choć nie wiadomo dokładnie kiedy tam osiadł. W semestrze zimowym roku 1497 rozpoczął studia na Uniwersytecie Krakowskim. Dwa lata później uzyskał stopień bakałarza sztuk wyzwolonych podaje, iż naukę drukarstwo podjął w czasie pobytu w Wiedniu. Wydaje się to jednak mało prawdopodobne – poziom jego pierwszych wiedeńskich druków wskazuje na dłuższą praktykę, .; ; ; .. W księgach rektorskich notowany był w latach 1504–1508 w związku m.in. z karą za pobicie, wyegzekwowaniem przez niego należności za książkę, poświadczaniem umowyW 1504 roku musiał zapłacić karę 5 złotych za pobicie i obrazę Marcina z Iłży, rok później domagał się zwrotu należności za książkę od Jana z Wrocławia, a od innej osoby sumy 28 groszy również za książkę, .. Najprawdopodobniej z powodów materialnych zajął się introligatorstwem (działał na tym polu co najmniej do 1505 rokuW zapisie z tego roku w księgach rektorskich widnieje z podaniem tego fachu, którym najpewniej zajmował się tylko w młodości, . Wedle introligatorstwem (i księgarstwem) zajmował się w latach 1497–1498.), jak również pobocznie drukarstwem. Ten drugi fach poznał najpewniej w oficynie Jana Hallera; ; ; ., jednak nie jest pewne, gdzie zdobył umiejętności w sztuce druku.. Być może działał też jako księgarz, niewykluczone, iż sprowadzał do Krakowa książki Alda Manucjusza – przypisuje mu się pośredniczenie w ich przesłaniu między weneckim drukarzem a nauczycielem greki, Constanzo Claretti de Cancellieri, w 1507 roku; ; ..
Działalność w Wiedniu Przyjazd i oficyna Po lipcu 1508 rokuJeszcze w tym miesiącu notowany był w księgach rektorskich przy umowie poety, Pawła z Krosna, z jego wierzycielami, . Wietor opuścił Kraków, najprawdopodobniej nie mogąc skutecznie konkurować z Hallerem, i wyjechał do Wiednia; ; .. Tam zaangażował się w produkcję i sprzedaż książek, początkowo w charakterze nakładcy, a potem jako drukarz i księgarz.
Swój pierwszy druk – Panegyrici ad. d. Ladislaum et s. Stanislaum Pawła z Krosna z datą 4 czerwca 1509 roku – wytłoczył w oficynie Johanna Wirtenburga. Następnie założył własny warsztat, z którego wyszło osiem druków, po czym (zapewne po kilku miesiącach) zawarł spółkę z Johannesem Singreniusem. datują początek ich współpracy na rok 1510.. Ich wspólna oficyna była dobrze wyposażona, posiadała nawet (od 1511 roku) czcionki greckie, najpewniej w formie wstawek drzeworytnicznych. Położona była na wiedeńskim Fleischmarkt, naprzeciw klasztoru św. Wawrzyńca. Wsparcie finansowe całemu przedsięwzięciu zapewniali bracia Leonard i Lucas Alantsee, właściciele wielkiej firmy nakładczo-księgarskiej. Spółka przetrwała do grudnia 1514 roku, kiedy to obaj drukarze założyli własne oficyny. Ta Wietora mieściła się w budynku przy Weihenburggasse, należącym do wydziału medycznego Uniwersytetu WiedeńskiegoWietor w semestrze zimowym 1511 roku immatrykulował się na tej uczelni jako „bakałarz krakowski”, .. Prowadził tam także księgarnię; (tu podano, iż spółkę rozwiązali w 1515); ..
thumb|Strona z Dialogus Philosophie de ritu omni verborum venustate editus, wydrukowanego przez Wietora w Wiedniu w 1513 roku. W środkowej dolnej części (poniżej herbu Polski) widnieje mały, umieszczony poziomo, monogram drukarza.
Repertuar wydawniczy W Wiedniu Wietor tłoczył głównie dzieła antycznych autorów (m.in. Platona, Persjusza, Cycerona, Pindara, Diodora, Salustiusza, Horacego, Katullusa, Owidiusza, Stacjusza). Wynikało to z ożywionych kontaktów z tamtejszymi humanistami, Joachimem Vadianem, Ryszardem Bartholinusem i Kasparem Ursinusem. Wydawał także prace współczesnych sobie uczonych, jak Vadian czy Johannes Reuchlin, oraz żyjących wcześniej, których łączyło przejęcie ideami humanizmu – byli to m.in. Rudolf Agrykola Starszy, Leonardo Bruni, Guarino da Verona, Pico della Mirandolla, Angelo Poliziano. Dla , wiedeńskiego humanisty, wytłoczył ekslibris. Od 1514 roku współpracą literacką służył mu Rudolf Agrykola młodszy, który, podobnie jak inni pisarze, w przedmowach do kolejnych druków podkreślał jego mistrzostwo, pilność i pracowitość, ceniąc całą działalność; ; ..
Druki Wietora z tego okresu charakteryzowały się wysokim poziomem estetycznym. Winiety umieszczał najczęściej na kartach tytułowych, zaś sygnet drukarski (tarcza z monogramem HV) na końcu woluminu. Jak wynika z badań, pracowali dla niego wszyscy wybitniejsi graficy ówczesnego Wiednia. Wytłaczane przez niego książki nie miały jednak dużej objętości, najczęściej był to format quarto o niewielkiej liczbie arkuszy. Między 1510 a 1517 rokiem Wietor wydał 123 tytuły, z czego 43 samodzielnie, a 80 w spółce z SingreniusemWedle w spółce wydał 79 tytułów.; ..
Kontakty z Krakowem Przez cały ten czas drukarz utrzymywał kontakty z Krakowem, zaś szczególnie ożywione ze swym bratem ciotecznym, Markiem Szarffenbergiem, księgarzem i nakładcą. Niewykluczone, iż jeździł do stolicy Królestwa Polskiego (tamtejsze księgi miejskie notują jego nazwisko w roku 1512), natomiast Szarffenberg bywał u niego w Wiedniu, posyłał też mu książki do druku. Pośród wydawanych przez Wietora tytułów przewijają się teksty polskich autorów, wiele spośród nich zdobią drzeworyty o polskiej tematyce lub herby Polski, Litwy, Krakowa, znaki Uniwersytetu Krakowskiego czy podobizny św. Stanisława. Poprzez to, jak również liczne dedykacje, najpewniej starał się zwrócić na siebie uwagę króla Zygmunta I oraz dostojników duchownych i świeckich. Zabiegał też o zlecenia krakowskiej uczelni, tak by utorować sobie drogę do uzyskania przywileju druku w tym mieście. Wysunięto też przypuszczenie, iż Wietor już w 1510 roku miał swoją księgarnię w Krakowie, czego świadectwem miała być edycja traktatu Parvulus philosophiae naturalis Jana Stobniczki, ozdobiona polskimi herbami i wizerunkiem św. Stanisława. W rzeczywistości jednak było to wydawnictwo przeznaczone dla studentów krakowskiego uniwersytetu; ; .. Spośród jego produkcji wyróżniają się dwa teksty, zadedykowane Zygmuntowi I, wytłoczone w 1515 roku: mowa Joachima Vadiana Oratio coram invictissimo Sigismundo rege Poloniae (z wierszem Jana Dantyszka) i Odeporicon... Matthaei S. Angeli Cardinalis, praca Ryszarda Bartholinusa, w której monarcha ten był wielokrotnie wspominany. Oba druki, z których ten drugi uważany jest za najpiękniejszy z jego dorobku tego okresu, Wietor osobiście przekazał władcy, gdy ten uczestniczył w zjeździe wiedeńskim (tu podano, iż tylko Odeporicon został ofiarowany osobiście); ..
Wyjazd i dalsze losy oficyny W 1517 roku, być może pod koniec tego roku, drukarz, prawdopodobnie za namową Marka Szarffenberga, opuścił Wiedeń i osiadł w Krakowie; ; . jako datę jego przeniesienia się podaje rok 1518, ewentualnie koniec 1517.. Nie wiadomo, co się stało z jego księgarnią, natomiast drukarnia dalej funkcjonowała. Wietor kierował nią za pośrednictwem brata Benedykta (do 1523), a później przez różnych zastępców. Jej produkcja gwałtownie spadła: w 1518 roku wytłoczono tylko 2 tytuły, zaś między 1528 a 1532 – zaledwie 10. W 1531 roku drukarz przekazał ją na własność swojemu synowi, Florianowi. Gdy ten jednak zmarł w następnym roku, oficyna przestała istnieć; ; ; ..
Działalność w Krakowie thumb|Druk wiedeńskiej oficyny Wietora z 1529 roku, jego stopka wydawnicza widoczna po prawej, u dołu strony
Charakterystyka ogólna W Krakowie drukarz rozwinął szeroką działalność. Osobiście kierował warsztatem, który pod względem technicznym pracował na wzór zachodni, osiągając poziom niespotykany dotąd w drukarstwie w Polsce. Dysponował kilkoma rodzajami czcionek oraz bogatym zasobem dobrych drzeworytów, częściowo zagranicznych. Wydawał pisma urzędowe, dzieła autorów antycznych, jak i humanistów polskich oraz obcych, prace profesorów uniwersytetu, a także utwory religijne, statuty diecezjalne czy księgi liturgiczne. Drukował głównie po łacinie, ale także w języku polskim – idąc śladem Floriana Unglera i wnosząc wielkie zasługi dla rozwoju literatury w tym języku – oraz niemieckim, greckim i węgierskim; ; ; ..
Początki oficyny i jej siedziby Początkowo współpracował z Szarffenbergiem, być może wspólnie zabiegali o przełamanie monopolu Hallera i jako datę powstania drukarni podaje rok 1517... Niewykluczone jednak, że drukarz przybył z Wiednia już po ograniczeniu uprzywilejowanej pozycji tego ostatniego, gdy w Krakowie mogła zaistnieć nowa oficyna.. W 1518 roku założył warsztat drukarski, który prowadził do końca życia, początkowo mieszczący się w domu Szarffenberga przy ulicy Św. Anny; .. Krewni nadal blisko ze sobą współpracowali, tak, że niekiedy drukarnię traktowano jako ich wspólne przedsięwzięcie. Jednak była to własna działalność Wietora, zaś Szarffenberg pozostał jego głównym nakładcą do 1525 roku..
Z upływem czasu drukarnia zmieniała siedzibę. Z domu Szarffenberga Wietor przeniósł ją do wynajętych pomieszczeń przy ulicach św. Jana (1522) i Brackiej, zaś ostatecznie w 1535 roku ulokował we własnym domu przy Gołębiej wyraża przypuszczenie, że młyn papierniczy przy Bramie Skawińskiej mógł zostać wzniesiony przez Wietora w 1522 roku.; ; .. Podawano także, iż swoją oficynę uruchomił w 1518 roku w obrębie miasta Kazimierz, w wieży przy Bramie Skawińskiej, gdzie miał też założyć papiernię.. W rzeczywistości, w początkowym okresie działalności, planował otworzyć tam papiernię na wydzierżawionym placu, lecz nigdy nie zrealizował tego zamiaru. – zezwolenie na założenie jej (i drukarni) otrzymał w 1522 roku, ale nie wykorzystał go..