mały|Od lewej: August Zaleski, Alfred Chłapowski mały|Izba Pamięci poświęcona Prezydentom RP na uchodźstwie przy Świątyni Opatrzności Bożej w Warszawie August Zaleski (ur. 13 września 1883 w Warszawie, zm. 7 kwietnia 1972 w Londynie) – polski polityk i dyplomata, drugi prezydent Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie w latach 1947–1972, kawaler Orderu Orła Białego.
Dwukrotny minister spraw zagranicznych Polski (1926–1932 i 1939–1941). W 1954 bez podstaw prawnych przedłużył formalnie zakończoną wówczas kadencję prezydencką na czas nieokreślony i sprawował urząd prezydenta do śmierci w 1972, co doprowadziło do rozłamu politycznego na uchodźstwie i utworzenia Rady Trzech – opozycyjnego ośrodka przypisującego sobie uprawnienia głowy państwa.
thumb|Nazwisko Augusta Zaleskiego na stronie 231 niemieckiej listy Polaków przeznaczonych do eksterminacji o nazwie Sonderfahndungsbuch Polen thumb|Cmentarz w Newark, na pierwszym planie nagrobek Stanisława Ostrowskiego, następny Augusta Zaleskiego, a za nim Władysława Raczkiewicza mały|Sarkofag Zaleskiego w Mauzoleum Prezydentów RP na Uchodźstwie
Życiorys Urodził się 13 września 1883 w Warszawie, w rodzinie Szczęsnego i Anny z Szydłowskich. Absolwent Gimnazjum Praskiego w Warszawie (obecnie liceum Władysława IV) z 1901. Następnie wyjechał do Anglii i w 1911 ukończył studia na wydziale ekonomii Uniwersytetu Londyńskiego (London School of Economics), uzyskując tytuł B.Sc. (Econ.). Pracował przez pewien czas jako bibliotekarz w Bibliotece Ordynacji Krasińskich w Warszawie, przygotowując się do podjęcia kariery naukowej. W 1913 została wydana jego praca pt. Konfraternia Kupiecka Miasta Starej Warszawy.
I wojna światowa Po wybuchu I wojny światowej zaangażował się w sprawy polityczne. W 1915 został skierowany do Londynu jako delegat Bloku Stronnictw Niepodległościowych celem propagowania suwerenności Polski (jego misją było przekonanie Brytyjczyków, że akcja Piłsudskiego nie jest wymierzona w zachodnie mocarstwa Ententy, tylko w Rosję). W Londynie został kierownikiem Polskiego Komitetu Informacyjnego. W 1917 podjął stałe wykłady z literatury i języka polskiego, zostając lektorem w King’s College na Uniwersytecie Londyńskim. Związał się z ruchem wolnomularskim.
Okres międzywojenny Po odzyskaniu niepodległości w listopadzie 1918 został kierownikiem misji polskiej w Szwajcarii, a następnie do kwietnia był chargé d’affaires w Bernie. W tym okresie, 1 grudnia 1918, otrzymał zawiadomienie od rządu Wielkiej Brytanii o uznaniu niepodległości Rzeczypospolitej Polskiej i osoby Marszałka Józefa Piłsudskiego jako Naczelnika Państwa. Od kwietnia 1919 uczestniczył w konferencji pokojowej w Paryżu będąc członkiem polskiej delegacji. Po zawarciu pokoju został szefem Wydziału Wielkich Mocarstw w Ministerstwie Spraw Zagranicznych. W 1921 został mianowany posłem RP w Atenach w Grecji. W 1921 skierowany na stanowisko dyrektora Departamentu Politycznego w MSZ. W 1922 mianowany posłem RP w Rzymie we Włoszech.
Po przewrocie majowym 1926 był we wszystkich rządach RP do 1932 ministrem spraw zagranicznych. Na tym stanowisku podpisał m.in. konwencję w sprawie niewolnictwa, Pakt Brianda-Kellogga (których Polska była jednym z państw założycielskich), traktat handlowy z Niemcami, pierwszy pakt o nieagresji z ZSRR. Brał udział w pracach Ligi Narodów, zawarł porozumienie gwarantujące Polsce miejsce w jej Radzie oraz został prezesem tejże. W latach 1928–1935 zasiadał w Senacie kadencji II (1928–1930) i III (1930–1935).
Po odejściu z MSZ od listopada 1932 pracował na stanowisku prezesa (szefa Rady Nadzorczej) Banku Handlowego w Warszawie do 1939. Pełnił także funkcje prezesa Polsko-Amerykańskiej Izby Handlowej i prezesa Polsko-Francuskiego Towarzystwa.
II wojna światowa Po wybuchu II wojny światowej we wrześniu 1939, po okupacji terytorium Polski przez Wehrmacht i Armię Czerwoną (w konsekwencji ataku III Rzeszy i agresji ZSRR) przekroczył granicę polsko-rumuńską. Dotarł do Francji, gdzie został ministrem spraw zagranicznych w powołanym 30 września 1939 rządzie gen. Władysława Sikorskiego. Od 18 do 20 lipca 1940 desygnowany był na stanowisko premiera, po zdymisjonowaniu Sikorskiego. Ostatecznie rządu nie sformował, nie został też zaprzysiężony przez prezydenta, a misję stworzenia nowego gabinetu skutecznie wypełnił dotychczasowy premier. Po podaniu się do dymisji w lipcu 1941 w proteście przeciw układowi Sikorski-Majski, sposobowi jego negocjacji i pominięciu ministra spraw zagranicznych przy formułowaniu i zawarciu układu, został szefem Kancelarii Cywilnej Prezydenta RP Władysława Raczkiewicza.
Okres powojenny W czerwcu 1947, po śmierci Raczkiewicza, objął urząd prezydenta RP na uchodźstwie. Ponieważ uprzednio wyznaczonym następcą prezydenta RP był Tomasz Arciszewski, zmiana ta wywołała spory w środowisku polskiej emigracji politycznej. PPS przeciwstawiła się objęciu urzędu przez Augusta Zaleskiego, co pociągnęło za sobą dymisję rządu Arciszewskiego. W 1954, po zakończeniu siedmioletniej kadencji, prezydent Zaleski zdecydował pozostać na swoim urzędzie. Nie miało to jednak żadnego umocowania prawnego w przepisach konstytucji kwietniowej z 1935 (uznawanej przez rząd londyński za jedyną legalną i nadal obowiązującą). Swoją decyzję uzasadniał stanem wyższej konieczności wywołanym przez tzw. aferę Bergu – międzynarodową aferę szpiegowską, w którą zamieszane były m.in. ugrupowania opozycyjne wobec ZaleskiegoRafał Habielski, Polski Londyn, Wrocław 2000, s. 93.. Wydarzenie to przyczyniło się do trwającego przez niemal dwie dekady konfliktu w polskich władzach na uchodźstwie. Większość polityków emigracyjnych (w tym generałowie Władysław Anders i Tadeusz Bór-Komorowski) wypowiedziała posłuszeństwo Zaleskiemu. Uznając, że przedłużając pozakonstytucyjnie swoją kadencję złamał akt zjednoczenia narodowego, utworzyła w 1954, z poparciem emigracyjnej Rady Jedności Narodowej, Radę Trzech – substytucyjną kolegialną głowę państwa, urzędującą aż do śmierci Augusta Zaleskiego w 1972. W skład Rady Trzech wchodzili początkowo: Władysław Anders, Tomasz Arciszewski i hr. Edward Raczyński. Po śmierci Tomasza Arciszewskiego jego miejsce w Radzie Trzech zajął Tadeusz Bór-Komorowski. Zwolennikiem Zaleskiego pozostał (do swego powrotu do kraju w 1956) Stanisław Cat-Mackiewicz. 24 lutego 1971 Zaleski wyznaczył swym następcą Stanisława Ostrowskiego. Po śmierci Zaleskiego w 1972 Rada Trzech rozwiązała się, uznając legalność nominacji Ostrowskiego.
Życie prywatne W 1913 poznał Eweliną Komorowską, z którą 29 kwietnia 1920 wziął ślub w bazylice Świętego Krzyża w Warszawie. Pozostawali małżeństwem do śmierci Zaleskiego. Para nie miała dzieci.
Zmarł 7 kwietnia 1972 w wieku 89 lat w Szpitalu Maltańskim w Londynie. Został pochowany na Cmentarzu Lotników i Spadochroniarzy Polskich w Newark po mszy św. odprawionej przez bp. Szczepana Wesołego.
Upamiętnienie IV Rada Rzeczypospolitej Polskiej na swoim pierwszym posiedzeniu 9 listopada 1968 jednomyślnie uchwaliła, że prezydent August Zaleski swą przeszło 50-letnią służbą dla Polski dobrze zasłużył się Ojczyźnie.
W 2008 Poczta Polska wyemitowała w nakładzie 600 tys. sztuk należący do serii „Prezydenci Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie” znaczek pocztowy o nominale 1,45 zł upamiętniający Augusta Zaleskiego.
Od grudnia 2015 portret Augusta Zaleskiego wraz z portretami pozostałych prezydentów RP na uchodźstwie wisi na honorowym miejscu w holu Ambasady RP w Londynie.
12 listopada 2022 z inicjatywy premiera Mateusza Morawieckiego do Polski zostały sprowadzone szczątki Augusta Zaleskiego oraz dwóch innych prezydentów RP na uchodźstwie: Władysława Raczkiewicza i Stanisława Ostrowskiego. Tego samego dnia w Świątyni Opatrzności Bożej w Warszawie odbyły się uroczystości pogrzebowe m.in. z udziałem prezydenta Andrzeja Dudy i premiera Morawieckiego oraz pochówek w nowo powstałym Mauzoleum Prezydentów RP na Uchodźstwie. Wraz z Mauzoleum, w Świątyni Opatrzności Bożej w Warszawie została również otwarta Izba Pamięci, poświęcona Prezydentom RP na Uchodźstwie i ich działalności.
Ordery i odznaczenia Order Orła Białego (1947) s. 55.Z tytułu objęcia urzędu Prezydenta RP August Zaleski z dniem 9 czerwca 1947 został kawalerem Orderu Orła Białego. Wielka Wstęga Orderu Odrodzenia Polski (11 listopada 1935)Zarządzenie o nadaniu Wielkiej Wstęgi Orderu Odrodzenia Polski, Krzyża Komandorskiego z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski, Krzyża Komandorskiego Orderu Odrodzenia Polski, Krzyża Oficerskiego Orderu Odrodzenia Polski oraz Krzyża Kawalerskiego Orderu Odrodzenia Polski () „za wybitne zasługi dla Państwa”. Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (2 maja 1923) Złoty Krzyż Zasługi (11 listopada 1937)Zarządzenie o nadaniu Złotego Krzyża Zasługi () „za zasługi w zakresie pomocy i opieki nad bezrobotnymi”.
Order Zasługi I klasy (Węgry, 1928) Order Korony Dębowej I klasy (Luksemburg, 1931) Order Zasługi I klasy (Chile, 1931) Order Krzyża Orła I klasy (Estonia, 1931) Order Chrystusa I klasy (Portugalia, 1931) Order Legii Honorowej I i III klasy (Francja) Order śś. Maurycego i Łazarza I klasy (Włochy) Order Korony Włoch I klasy (Włochy) Order Trzech Gwiazd I klasy (Łotwa) Order Gwiazdy Polarnej I klasy (Szwecja) Order Leopolda I klasy (Belgia) Order Karola III I klasy (Hiszpania) Order Lwa Białego I klasy (Czechosłowacja) Order Świętego Olafa I klasy (Norwegia) Order Białej Róży Finlandii I klasy (Finlandia) Order Grobu Świętego I klasy (Stolica Apostolska) Order Korony Jugosłowiańskiej I klasy (Jugosławia, 1931) Order Orła Białego I klasy (Jugosławia) Order Gwiazdy Rumunii I i II klasy (Rumunia) Wielki Krzyż Magistralny kawalerów maltańskich (1930)Paweł Czerwiński, Zakon Maltański i stosunki jego z Polską na przestrzeni dziejów, s. 175. Order Kłosa Złotego I klasy (Chiny)
Przypisy
Bibliografia Dariusz Matelski: Losy insygniów władzy Drugiej Rzeczypospolitej (11 grudnia 1922 – 22 grudnia 1990), [w:] Wojskowość – bezpieczeństwo wychowanie. Księga jubileuszowa profesora Lecha Wyszczelskiego w 70. rocznicę urodzin, t. II, Siedlce 2012, s. 59–78.
Dymisja ministra Augusta Zaleskiego w świetle raportów bułgarskiego MSZ
Kategoria:Absolwenci VIII Liceum Ogólnokształcącego im. króla Władysława IV w Warszawie Kategoria:Absolwenci London School of Economics Kategoria:Ambasadorowie Polski we Włoszech Kategoria:Bibliotekarze Biblioteki Ordynacji Krasińskich w Warszawie Kategoria:Biografie kanonu polskiej Wikipedii Kategoria:Chargé d’affaires II Rzeczypospolitej Kategoria:Członkowie Kapituły Orderu Orła Białego (władze RP na uchodźstwie) Kategoria:Członkowie Polsko-Amerykańskiej Izby Handlowej Kategoria:Ludzie urodzeni w Warszawie Kategoria:Ludzie związani z bankowością w II Rzeczypospolitej Kategoria:Ministrowie spraw zagranicznych II Rzeczypospolitej Kategoria:Ministrowie spraw zagranicznych Rządu RP na uchodźstwie Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (II Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Orderem Orła Białego (władze RP na uchodźstwie) Kategoria:Odznaczeni Wielką Wstęgą Orderu Odrodzenia Polski (II Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Złotym Krzyżem Zasługi (II Rzeczpospolita) Kategoria:Osoby umieszczone w Sonderfahndungsliste G.B. Kategoria:Dawniej pochowani na cmentarzu w Newark Kategoria:Polacy – Komandorzy Legii Honorowej Kategoria:Pochowani w Panteonie Wielkich Polaków w Świątyni Opatrzności Bożej w Warszawie Kategoria:Polacy – odznaczeni Krzyżem Wielkim Legii Honorowej Kategoria:Polacy odznaczeni Orderem Białej Róży Finlandii Kategoria:Polacy odznaczeni Orderem Chrystusa (Portugalia) Kategoria:Polacy odznaczeni Orderem Grobu Świętego Kategoria:Polacy odznaczeni Orderem Gwiazdy Polarnej (Szwecja) Kategoria:Polacy odznaczeni Orderem Gwiazdy Rumunii Kategoria:Polacy odznaczeni Orderem Karola III Kategoria:Polacy odznaczeni Orderem Kłosa Złotego Kategoria:Polacy odznaczeni Orderem Korony Dębowej Kategoria:Polacy odznaczeni Orderem Korony Jugosłowiańskiej