thumb|185px|Faksymile rękopisu Mazurka Dąbrowskiego 1797. Moskal występuje w czwartej zwrotce tekstu. Moskal (, ros., ukr. москаль i he. מוסקל) – dawny, historyczny (od 2. połowy XVII wieku do II wojny światowej) etnonim Rosjanina w języku polskim. Współcześnie uznawany za archaiczny, pejoratywny, lub pogardliwy. W Rosji słowo „moskal” jest uważane za przezwisko, pogardliwe lub szowinistyczne określenie Rosjanina.
Etymologia Słowo pochodzenia polskiego, w językach białoruskim, rosyjskim, ukraińskim i hebrajskim (u Żydów polskich i ukraińskich) występuje jako pejoratywny polonizm i archaizm. W innych językach nazwa przywoływana sporadycznie. Aleksander Brückner wywodzi nazwę „Moskal” bezpośrednio od „Moskwy”, choć zauważa zbieżności z terminologią kulinarną. Początkowo wyłącznie polska nazwa osobowa (od 1388). W gwarze podhalańskiej oznacza „placek owsiany”, a w dawnej polszczyźnie „placuszek pieczony z zakwaszonego ciasta” skąd nazwa „Moskal” według Andrzeja Bańkowskiego może pochodzić, a podobieństwo z „Moskwą” byłoby tu przypadkowe: Ważne dla objaśnienia nazwy Moskal 'mieszkaniec Wielkiego Księstwa Moskiewskiego’, osobliwego morfologicznie (od Moskwa spodziewane Moskwin, jak Litwin od Litwa); w grę wchodzi skojarzenie notorycznego „blinojada” ze stp. nazwą blina, przypadkiem podobną do nazwy etnicznej Moskwa. Słowo być może pokrewne z „moskiewem” i „moskierzem”. Początkowo stosowana w kontekście kulinarnym jako nazwa placka (po raz pierwszy notowana w tym znaczeniu w 1534), następnie osoby dużo jedzącej („blinojada”, „żarłoka”), żołnierza moskiewskiego i mieszkańca Moskwy (przypuszczalnie od 1569), a jako określenie Rosjan pojawia się w 1661 r. i była w użyciu powszechnym do II wojny światowej.
Historyczne użycie nazwy w języku polskim
Słowo w języku staropolskim występuje przed 1661 pod postacią polskich nazw miejscowych i nazwisk, m.in. nazwa Moskole, notowana w 1388 (w ziemi łęczyckiej, dziś Moskule i Moskuliki), nazwisko Moskal de Strogoborzicz notowana w Małopolsce w 1389. Na początku lat 90. XX wieku w Polsce nazwisko „Moskal” nosiły 5876 osoby.
Obecnie Moskale to nazwa osadyRozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (). w Polsce położonej w województwie podkarpackim, w powiecie stalowowolskim oraz osiedla i przystanku kolejowego w Nisku.. Ostatnia nazwa miejscowości pochodzi od osadników, sprowadzonych tam w XVI wieku.
XVI-XVIII wiek Co najmniej od XVI wieku stosowana w kontekście kulinarnym jako nazwa placka (po raz pierwszy notowana w tym znaczeniu w 1534). W Słowniku polszczyzny XVI wieku „Moskal” to mieszkaniec Moskwy i żołnierz moskiewski a jako nazwa pospolita placek upieczony z mąki. Po raz pierwszy w kontekście wojsk rosyjskich wymieniona przypuszczalnie w 1569 roku Zgodnie ze Słownikiem języka polskiego XVII i XVIII wieku nazwa „Moskal” oznaczała „Rosjanina”, a najwcześniejsze poświadczone użycie tej nazwy w kontekście Rosjan pochodzi z 1661 roku Pamiętniki Jana Chryzostoma Paska są literackim dowodem na stosowanie określenia Moskal na oznaczenie Rosjanina w połowie XVII wieku (zapis z 1660).
W 1797 w Pieśni Legionów Polskich we Włoszech (Mazurek Dąbrowskiego) – współczesnym hymnie narodowym Polski – Józef Wybicki pisał: Niemiec, Moskal nie osiędzie, gdy jąwszy pałasza, hasłem wszystkich zgoda będzie i ojczyzna nasza.
Jan Kiliński w Pamiętnikach, spisanych po powrocie z niewoli rosyjskiej (1798), w całym tekście używa nazwy Moskal, Moskale"ten akt związku Krakowskiego był nam do magistratu Warszawskiego sekretnie przed Moskalami przysłany" w: Pamiętniki Jana Kilińskiego, szewca, a zarazem pułkownika 20 regimentu, w oswobodzoney Warszawie 1830 z autografu wyd. K. W. Wójcicki (pierwodruk pełnego tekstu pamiętników wersja elektroniczna (s.7), „więc iuż Moskale nie będą mogli z Pragi mieć żadnego sukursu, ani też na Pragę żaden nie będzie nam mógł uciec. – Drugie, aby pospólstwem wszystkie rogatki dobrze były opatrzone, aby nam żaden Moskal z Warszawy nie uciekł” (s. 10–11), „moskale po wszystkich traktach stali i tych biednych rozpuszczonych żołnierzy idących po drogach łapali i do swych pułków odsyłali – iednem słowem, można mówić, że był dobrym hetmanem moskalom, ale nie Polakom” (s. 32) i wszędzie dalej w tekście pamiętników..
XIX wiek Samuel Linde w Słowniku języka polskiego (t.2.) pisze w 1809: Moskal, Moskwicin, der Moskowiter Russe, Rossyanin(…)Narodom pod panowanie Rossyiskiem zostającymi dają ogólne nazwisko MoskalówSamuel Bogumił Linde, Słownik języka polskiego t.2, cz.1 M-O, Warszawa 1809, s. 144 lewa szpalta wersja elektroniczna..
Poeta powstania listopadowego Rajnold Suchodolski (poległy w powstaniu) w Polonezie Kościuszki (1831) napisał: Kto powiedział, że Moskale Są to bracia dla Lechitów, Temu pierwszy w łeb wypalę Przed kościołem Karmelitów.
Wincenty Pol w napisanych po bitwie pod Stoczkiem (14 lutego 1831) słowach Mazura Dwernickiego napisał:
Grzmią pod Stoczkiem armaty, Błyszczą białe rabaty, A Dwernicki na przedzie Na Moskala sam jedzie. „Hej, za lance, chłopacy, Czego będziem tu stali, Tam się biją rodacy, A my będziem słuchali? Chodźwa trzepać Moskala, Bo dziś Polska powstała. Niech nam Polski nie kala – Hej, zabierzwa mu działa”.Grzmią pod Stoczkiem armaty
Określenie „Moskal” pojawia się w popowstaniowej twórczości Adama Mickiewicza, m.in. Dziadach cz. III i Liście do przyjaciół Moskali (1832), Reducie Ordona (1832), Panu Tadeuszu (1834). W trzeciej części Dziadów Mickiewicz używa również nazwy „Moskwicini”. W 11 księdze Pana Tadeusza Mickiewicz posługuje się nazwą „Russowie”, a bohaterowie rosyjscy Pana Tadeusza sami nazywają siebie „Ruskie”. Maurycy Mochnacki w pracy Powstanie narodu polskiego w roku 1830 i 1831 (pierwodruk – Paryż 1834), stosuje konsekwentnie określenie Moskal, MoskaleMaurycy Mochnacki, Powstanie narodu polskiego w roku 1830 i 1831 t. 1-4 Wrocław 1850: „Cóż n.p. zdziałała w ostatniej kampanii jazda polska, którą sami Moskale ogromną nazywali” (s.17) „machiny parowe, majtkowie Grecy i Moskale, którym natura nie odmówiła pojętności” (s.33), „w tej szczególnej konstytucyi rządu, który, żeby nieupadł, ciągle Moskalów odurzać musi grabieżami” (s.34), „poobcinać brody majętniejszym Moskalom i po europejsku ich przebrać” (s.35),” za lat kilkanaście, kilkadziesiąt autokrata mógłby stać się panem jeśli nie wszystkich, to przynajmniej większej części ziemskich polskich majątków, a potem rozdawać je, albo kazać kupować rodowitym Moskalom” (s.62), „Chrzanowski, który odbywał turecką kampanię z Moskalami i dobrze znał tak położenie ówczesne, jak liczbę wojsk moskiewskich” (s.97) wersja elektroniczna i wielokrotnie wszędzie dalej.. Aleksander Fredro, Trzy po trzy (1844-46): Bali się Austryacy Francuzów, ale zdaje mi się, że nie tyle, ile się teraz Moskali boją.
Juliusz Słowacki w Beniowskim (1841) Pieśń IV: Moskal i diabeł, że się tak kłócicie I zostawiacie Bar Moskali pastwą; A choć szlachetne imiona nosicie, Jest z was ohyda boska i plugastwo.(…) Zwłaszcza jeżeli Moskal na granicy Nie czyha na twój sekret, o PolakuPieśń IV https://web.archive.org/web/20180731183344/https://pl.wikisource.org/wiki/Beniowski_(S%C5%82owacki)/Pie%C5%9B%C5%84_IV
i konsekwentnie w całej swojej twórczościPor. Fantazy Akt II Scena 2. Fantazy Akt III, scena II MAJOR: Paniska! Czart złączył — Moskal tę parę rozłączy..
Zygmunt Krasiński – Psalmy przyszłości – Psalm miłości (1845) Kto chce iskier z czarta kuźni, By przepalić czarta moc, Ten świat w gorszą wpycha noc, Ten mądrości wiecznej bluźni. Choćby nie był Moskal rodem Ten Moskalem stał się z ducha Ten mongolskich natchnień słucha Moskwa-piekło mu narodem Pisma Zygmunta Krasińskiego Wydanie jubileuszowe, Kraków-Warszawa 1912 wyd. Gebethner i Wolff, t V, s.22-23
i konsekwentnie w całej twórczości i korespondencji prywatnejPor. Nie wszystkich należących uwięziono, ale takim sposobem wszystkich się pozbędą i pewniej, niż więzieniem, bo nożami Czerkiesów i pałkami Moskali, dzień teraz sądny w Królestwie! List do Konstantego Gaszyńskiego, Nicea 9 lipca 1846 Zygmunt Krasiński, Listy wybrane s.332 i konsekwentnie w całej korespondencji..
Cyprian Kamil Norwid (przed 1883):
Jeśli mi Polska ma być anarchiczną, Lub socjalizmu rozwinąć pytanie, To już ja wolę tę panslawistyczną, Co pod Moskalem na wieki zostanie!Fraszka https://pl.wikisource.org/wiki/Fraszka_(Je%C5%9Bli_ma_Polska...)
i również konsekwentnie w całej swojej twórczościPor. Do Moskali-Słowian
https://pl.wikisource.org/wiki/Do_Moskali-S%C5%82owian.