Sangay

Sangay (także Macas, Sanagay i Sangai) – czynny stratowulkan w środkowym Ekwadorze, na wschodnim skraju Andów, w obrębie Parku Narodowego Sangay. Należy do najbardziej aktywnych wulkanów Ekwadoru; dominują erupcje typu strombolijskiego, którym towarzyszą opady popiołu, spływy lawy, lawiny piroklastyczne i lahary. Obecna budowla wulkaniczna ma około 5286 m n.p.m., a jej wybitność wynosi około 1588 m. Jest najmłodszą fazą długiej, niestabilnej historii wulkanu, w której dwie wcześniejsze budowle zostały zniszczone przez wielkie obrywy stoków.

Ze względu na odosobnione położenie masyw zachował wysoką różnorodność biologiczną, od strefy wysokogórskiej po las równikowy na niższych stokach. Obszar ten chroni Park Narodowy Sangay, wpisany w 1983 roku na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Historia i ochrona Aktywność Sangay jest poświadczona historycznie co najmniej od 1628 roku, a w 1728 rozpoczął się długi okres niemal ciągłych erupcji, trwający z przerwami do 1916 roku. Po krótkim uspokojeniu wulkan ponownie wszedł w fazę erupcyjną 8 sierpnia 1934 roku i od tego czasu nie wygasł całkowicie.

Nazwę Sangay wywodzi się z języków keczua i tłumaczy jako „budzący strach”. Po wschodniej stronie masywu leży dolina Upano; w 2024 roku opisano tam rozległą sieć , których zaplecze rolnicze mogło korzystać z żyznych gleb wulkanicznych.

Otaczające wulkan tereny objęto ekwadorskim rezerwatem przyrody w 1975 roku. W 1979 utworzono Park Narodowy Sangay, a w 1992 powiększono jego granice. W latach 1992–2005 obszar figurował równocześnie na liście zagrożonego dziedzictwa UNESCO z powodu kłusownictwa i presji człowieka, po czym został z niej skreślony.

Położenie i klimat Sangay leży około 160 km na południe od Quito i około 20 km na wschód od Riobamby. W tym samym parku narodowym znajdują się także Tungurahua i El Altar. Głównymi ciekami odwadniającymi masyw są Llushin, Palora i Upano; wszystkie spływają dalej na wschód ku Amazonii. Rzeźbę terenu kształtują zarówno procesy wulkaniczne, jak i dawne zlodowacenie, po którym pozostały doliny zawieszone, wodospady i jeziora.

Górne stoki bywają pokryte śniegiem i polami firnowymi mimo położenia blisko równika, choć kwestia istnienia współczesnego lodowca pozostaje sporna. W tej części Andów granica śniegu przebiega w przybliżeniu na wysokości 4800 m n.p.m., a opady silnie różnią się po obu stronach masywu: wilgotniejsze są stoki wschodnie, zasilane wilgocią znad Amazonii, natomiast okolice Riobamby po zachodniej stronie pozostają w cieniu opadowym.

Geologia Sangay powstał w wyniku subdukcji płyty Nazca pod płytę południowoamerykańską w strefie związanej z Rowem Atakamskim. Jest najbardziej na południe wysuniętym wulkanem północnej strefy wulkanicznej Andów. Jego położenie na granicy dwóch odmiennych fragmentów subdukowanej skorupy oceanicznej uznaje się za jedną z przyczyn wyjątkowo wysokiej aktywności.

Rozwój wulkanu przebiegał w trzech głównych fazach. Najstarsza budowla, datowana na 500–250 tys. lat, uległa wielkiemu obrywowi stoku, który rozrzucił materiał daleko na wschód od obecnego stożka. Druga faza, datowana na 100–50 tys. lat, zakończyła się kolejną katastrofalną lawiną gruzową. Obecny stożek ma niemal regularny kształt, nachylenie około 35°, grzbiet szczytowy biegnący ze wschodu na zachód, trzy aktywne kratery i kopułę lawową. Wulkan budują głównie andezyty, a jego obecna forma jest aktywna od co najmniej 14 tys. lat.

Aktywność erupcyjna Najwcześniejsza historyczna wzmianka o erupcji pochodzi z 1628 roku. Popiół docierał wówczas aż do Riobamby i był na tyle intensywny, że niszczył pastwiska oraz prowadził do padania bydła. Cięższe epizody aktywności odnotowano między innymi w latach 1738–1744, 1842–1843, 1854–1859, 1867–1874, 1903, 1934–1937 i 1941–1942. Wszystkie znane erupcje Sangay miały wskaźnik VEI nie większy niż 3.

Obecna faza erupcyjna trwa od 26 marca 2019 roku. W zestawieniu Global Volcanism Program erupcja widniała jako trwająca 31 marca 2026 roku, a raport tygodniowy za 22–29 kwietnia 2026 roku opisywał dalsze eksplozje oraz pióropusze popiołowo-gazowe. W latach 2020 i 2024 aktywność obejmowała między innymi liczne eksplozje, spływy lawy, lawiny piroklastyczne, lahary i emisje popiołu sięgające kilku kilometrów ponad krater. W czerwcu 2022 amerykańska National Weather Service wydała ostrzeżenie przed popiołem wulkanicznym dla żeglugi w regionie. Ze względu na odosobnienie zagrożenie dla dużych skupisk ludności jest ograniczone, ale duża erupcja mogłaby oddziaływać na obszary położone 30–100 km na zachód od wulkanu. Potencjalnym ryzykiem pozostaje też ewentualny obryw wschodniego stoku, zgodny z wcześniejszą historią rozwoju masywu.

Przyroda Odizolowane położenie Sangay sprzyja utrzymaniu dobrze zachowanych ekosystemów, od strefy porostów i mchów poniżej granicy śniegu po wilgotne lasy górskie i las równikowy na niższych stokach. Największą rolę w zróżnicowaniu siedlisk odgrywają wysokość i opady; najbujniejsza roślinność rozwija się na wilgotniejszych stokach wschodnich.

W faunie parku występują między innymi tapir górski, andoniedźwiedź okularowy, jaguar, puma, ocelot, arirania amazońska, pudu północny, kondor wielki, kondor królewski i skalikurek andyjski. Odosobnienie masywu sprzyja wysokiej wartości przyrodniczej obszaru chronionego.

Alpinizm Sangay bywa zdobywany mimo trudnego dostępu i trwającej aktywności erupcyjnej. Pierwszego udokumentowanego wejścia dokonali Robert T. Moore, Terris Moore, Waddel Austin i Lewis Thorne 4 sierpnia 1929 roku, jeszcze przed rozpoczęciem obecnej długiej fazy aktywności. Główne zagrożenia dla wspinaczy stanowią wyrzucane odłamki skalne, bardzo wilgotna i mglista pogoda, wezbrane rzeki oraz osuwiska utrudniające dojście do góry. W 1976 dwaj uczestnicy wyprawy zginęli po uderzeniu spadającymi odłamkami wyrzuconymi przez wulkan.

Zobacz też lista wulkanów Ekwadoru

Galeria

Przypisy

Kategoria:Szczyty Ekwadoru Kategoria:Wulkany w Ekwadorze Kategoria:Stratowulkany Kategoria:Aktywne wulkany Kategoria:Szczyty Andów