HMS Invincible – brytyjski krążownik liniowy z okresu I wojny światowej. Należał do serii trzech okrętów typu Invincible, pierwszych na świecie jednostek tej klasy.

Do służby w Royal Navy wszedł w 1909 roku. W chwili wybuchu I wojny światowej bazował w Wielkiej Brytanii. Wziął udział w pierwszej bitwie koło Helgolandu 28 sierpnia 1914 roku. W listopadzie został wraz z bliźniaczym „Inflexible” wysłany na południowy Atlantyk w poszukiwaniu okrętów Eskadry Wschodnioazjatyckiej admirała von Spee i 8 grudnia 1914 roku uczestniczył w zwycięskiej bitwie koło Falklandów.

31 maja 1916 roku wziął udział w bitwie jutlandzkiej – największym starciu flot w I wojnie światowej – jako okręt flagowy dowódcy 3. Eskadry Krążowników Liniowych, kontradmirała Horace'a Hooda. W trakcie pojedynku artyleryjskiego z niemieckimi odpowiednikami: „Lützowem” i „Derfflingerem”, został trafiony w jedną z wież artyleryjskich na śródokręciu, co spowodowało eksplozję ładunków w komorach amunicyjnych i błyskawiczne zniszczenie okrętu. Z 1032 osób obecnych na pokładzie „Invincible” podczas bitwy, uratowano jedynie sześć.

Projektowanie i budowa W 1906 roku, po zaledwie czternastu miesiącach od dnia położenia stępki, wszedł do służby w Royal Navy nowatorski, zbudowany według koncepcji all-big-gun (same wielkie działa – jednolite uzbrojenie głównego kalibru), pancernik „Dreadnought”. Nieco wcześniej w tym samym roku rozpoczęto w brytyjskich stoczniach konstruowanie trzech okrętów, które dały początek nowej klasie krążowników liniowych. Łączyły one w sobie uzbrojenie nowych pancerników (drednotów) z prędkością właściwą krążownikom.

Stępkę pod okręt, który dał nazwę swojemu typowi, położono w stoczni koncernu Armstrong Whitworth w Elswick (Newcastle upon Tyne) 2 kwietnia 1906 roku. Wodowanie odbyło się nieco ponad rok później, 13 kwietnia 1907 roku, a matką chrzestną została lady Allendale. Okręt był szóstą od 1747 roku jednostką Royal Navy noszącą tę nazwę.

28 grudnia 1907 roku w stojący przy nabrzeżu stoczniowym kadłub okrętu uderzył przepływający węglowiec „Oden”. W wyniku kolizji wgnieceniu uległy blachy poszycia. Prace wyposażeniowe na krążowniku przeciągały się w związku z wytypowaniem go do montażu eksperymentalnych wież artyleryjskich z elektrycznym napędem mechanizmów obrotu i podniesienia. Próbne strzelania w październiku 1908 roku wykazały obecność licznych usterek, co wymagało powrotu do stoczni. Okręt opuścił ją 16 marca 1909 roku, udając się do Portsmouth. W dwa dni później zderzył się w morzu z brygantyną „Mary Ann”, nie odnosząc większych uszkodzeń. Ostatecznie „Invincible” został przejęty przez brytyjską marynarkę wojenną 20 marca 1909 roku w Portsmouth. Koszt budowy, wyłączając uzbrojenie, wyniósł 1 677 415 funtów.

Opis konstrukcji

Krążowniki liniowe typu Invincible miały długość całkowitą 172,8 m i szerokość maksymalną 23,9 m. Wyporność konstrukcyjna miała wynosić według projektu 17 250 ts, po wejściu do służby określoną ją dla „Invincible” na 17 330 ts, zaś pełną na 19 940 ts. Przeciętne zanurzenie przy wyporności konstrukcyjnej wynosiło 8 m, a przy pełnym obciążeniu 9,1 m.

Napęd okrętu stanowiły dwa zdwojone zespoły turbin parowych systemu , umieszczone w oddzielnych maszynowniach. Każdy składał się z dwóch turbin wysokiego ciśnienia, napędzających zewnętrzny wał napędowy oraz dwóch turbin niskiego ciśnienia, napędzających wał wewnętrzny. Ponadto okręty zostały wyposażone w dwie turbiny marszowe, dla niskich prędkości, również napędzające wały wewnętrzne. Sprawiały one jednak kłopoty w eksploatacji i w praktyce nie były używane. Parę do turbin dostarczało 31 kotłów wodnorurkowych typu Babcock & Wilcox, opalanych węglem z zainstalowanym systemem wtryskiwaczy paliwa płynnego, rozmieszczonych w czterech oddzielnych kotłowniach. Łączna nominalna moc siłowni wynosiła 41 000 shp, co zapewniało projektowaną prędkość 25 węzłów. Na próbach „Invincible” osiągnął na mili pomiarowej 26,64 węzła przy mocy maksymalnej 46 500 shp. Okręt posiadał dwa stery, umocowane równolegle na rufie bezpośrednio za śrubami wewnętrznych wałów napędowych.

Głównym uzbrojeniem krążownika było osiem armat BL Mk X kalibru 305 mm (12 cali), o długości lufy 45 kalibrów, umieszczonych w czterech wieżach artyleryjskich o eksperymentalnym, elektrycznym napędzie mechanizmów obrotu i podniesienia. Były one rozmieszczone po jednej na dziobie (wieża „A”) i rufie („X”), w osi symetrii okrętów oraz dwie diagonalnie na burtach na śródokręciu (wieże „P” na prawej i „Q” na lewej burcie). Na dziobie i rufie zamontowano wieże typu Mk BIX produkcji Vickersa, zaś na śródokręciu Mk BX produkcji Armstronga. Kontrakt zawarty z producentami przewidywał wymianę wież na koszt koncernów w przypadku niepowodzenia eksperymentu, co ostatecznie nastąpiło na przełomie 1913 i 1914 roku. Krążownik otrzymał wtedy, wzorem bliźniaczych jednostek, cztery wieże artyleryjskie Mk BVIII, o klasycznym, hydraulicznym napędzie obrotu i podniesienia, identycznych jak montowane na „Dreadnoughcie” i pancernikach typów Lord Nelson oraz Bellerophon. Ich producentem był koncern Vickersa.

Do zwalczania lżejszych jednostek zainstalowano nowe armaty QF Mk III kalibru 102 mm (4 cale). W momencie wejścia do służby krążownik miał szesnaście takich dział, montowanych na podstawach PI* po cztery na nadbudówkach dziobowej i rufowej oraz po dwa na dachach wież artyleryjskich. W toku służby były one wymieniane na nowsze modele dział, a w związku z wzrastającym zagrożeniem ze strony szybko rozwijającego się lotnictwa okręt otrzymał w 1914 roku działo 3-funtowe Hotchkiss, uzupełnione później przez działo przeciwlotnicze Mk I kal. 76 mm. Broń podwodną stanowiło pięć podwodnych wyrzutni torpedowych kalibru 450 mm (18 cali), jedną na rufie, cztery prostopadle do osi podłużnej okrętów, po dwie na burcie, w części dziobowej. Zapas torped wynosił 23 sztuki. Uzbrojenie uzupełniało pięć (według innych źródeł siedem) przenośnych karabinów maszynowych Maxim kal. 7,7 mm.

Wobec założeń przyjętych podczas projektowania okrętów typu Invincible oraz konieczności poczynienia znacznych oszczędności tonażowych dla zrównoważenia wagi rozbudowanej siłowni, ochrona pancerna nowych jednostek pozostała niemal na poziomie starszych krążowników pancernych typu Minotaur. Główny pas pancerny na burcie miał grubość 152 mm (6 cali) i rozciągał się pomiędzy dziobową i rufową wieżą artyleryjską. Tworzył on pancerną cytadelę, chroniącą najważniejsze mechanizmy okrętów, zamkniętą z przodu i z tyłu grodziami pancernymi o grubości odpowiednio 178 i 152 mm (7 i 6 cali). Pancerz na dziobie, poza obszarem cytadeli, miał grubość 102 mm (4 cale). Czoła wież artyleryjskich i ich barbety poza obszarem chronionym głównym pasem pancernym miały grubość 178 mm, dachy wież 76 mm a boki 64 mm. Ochronę poziomą stanowiły dwa pokłady pancerne: górny o grubości 19−25 mm i dolny, gruby na 38−64 mm. Zabezpieczeniem przed skutkami wybuchów podwodnych były pancerne osłony komór amunicyjnych o grubości 64 mm. Przestrzeń pomiędzy osłonami a burtami była wypełniona węglem. Całość opancerzenia wykonana była z utwardzanej powierzchniowo stali Kruppa.

Projektowana załoga okrętu miała liczyć 729 oficerów, podoficerów i marynarzy, podczas wojny szybko wzrosła i w czasie bitwy jutlandzkiej liczyła 1032 osoby.

Przebieg służby Lata przedwojenne Pierwszym dowódcą okrętu, który wszedł w skład 1. Eskadry Krążowników (1st Cruiser Squadron) Home Fleet, został komandor Mark E.F. Kerr. Pierwsze miesiące służby krążownika upłynęły na manewrach i kolejnych pobytach w stoczni, celem przeprowadzenia napraw ciągle sprawiającego kłopoty elektrycznego napędu wież artyleryjskich. Pewnym urozmaiceniem był udział w paradach floty: 12 czerwca 1909 roku w Spithead, 2 lipca tegoż roku w Southend-on-Sea i 24 czerwca 1911 roku w rewii koronacyjnej króla Jerzego V w Spithead, oraz kurtuazyjna wizyta zespołu krążowników w Norwegii i Danii we wrześniu 1912 roku. W tym czasie kolejnymi dowódcami okrętu byli komandorzy: Richard P.F. Purefoy (od 28 marca 1911 roku) i Michael Culme-Seymour (od 1 maja 1912 roku). Pod koniec 1911 roku dla okrętów nowej klasy przyjęto nową nazwę: krążowniki liniowe (ang. battlecruiser). Wiązało się to również ze zmianą nazwy związków taktycznych: dotychczasowa 1. Eskadra Krążowników została przemianowana na 1. Eskadrę Krążowników Liniowych (1st Battlesruiser Squadron, 1 BCS).

17 marca 1913 roku „Invincible” zderzył się w zatoce Stokes z okrętem podwodnym C34, z winy tego ostatniego, nie odnosząc uszkodzeń. W sierpniu 1913 roku krążownik przeszedł na Morze Śródziemne, wchodząc w skład 2. Eskadry Krążowników Liniowych Floty Śródziemnomorskiej, grupującej od tej chwili wszystkie trzy jednostki typu Invincible. Wiązało się to z kolejną zmianą dowódcy, którym został komandor Henry B. Pelly. Jednak wobec ciągłych kłopotów z napędem wież artylerii głównej, okręt powrócił w marcu następnego roku do Wielkiej Brytanii, do Portsmouth, na remont połączony z ich wymianą na tradycyjne, o napędzie hydraulicznym. Trwał on aż do wybuchu działań wojennych w sierpniu 1914 roku.

Bitwa koło Helgolandu

1 sierpnia 1914 roku „Invincible” otrzymał nowego dowódcę, komandora Charlesa Martin-de-Bartolomé'a, a 3 sierpnia powrócił oficjalnie do służby liniowej. Kilkanaście dni później został okrętem flagowym kontradmirała Archibalda Moore’a, tworząc wraz z „New Zealand” 2. Eskadrę Krążowników Liniowych Grand Fleet.

Obydwa okręty wzięły udział w pierwszym większym starciu flot w I wojnie światowej: bitwie koło Helgolandu 28 sierpnia 1914 roku. Dwie eskadry krążowników liniowych pod wspólnym dowództwem wiceadmirała Davida Beatty’ego stanowiły według planu odwód sił lekkich operujących przeciwko flocie niemieckiej w Zatoce Helgolandzkiej. Wobec niekorzystnie rozwijającej się sytuacji podczas pierwszej fazy bitwy, gdy zespół komodora Reginalda Tyrwhitta znalazł się pod presją przeważających sił Kaiserliche Marine, admirał Beatty został wezwany na pomoc. Jego krążowniki liniowe weszły do akcji nie mając równorzędnych przeciwników, toteż szybko rozstrzygnęły losy starcia, zatapiając ogniem artyleryjskim dwa niemieckie krążowniki lekkie. Natychmiast po tym, gdy reszta okrętów niemieckich skryła się we mgle, admirał Beatty dał rozkaz powrotu, obawiając się możliwej interwencji ciężkich okrętów Hochseeflotte, stacjonujących na pobliskich kotwicowiskach.

Bitwa zakończyła się zdecydowanym zwycięstwem Royal Navy. Brytyjczycy stracili jedynie 35 zabitych i mieli poważnie uszkodzony jeden krążownik lekki, podczas gdy straty wśród Niemców wyniosły 712 zabitych i 336 wziętych do niewoli marynarzy oraz trzy zatopione krążowniki i niszczyciel.

„Invincible” i „New Zealand” tworzyły tzw. Zespół Krążowników K (ang. Cruiser Force K), który stanowił odwód i praktycznie nie wziął udziału w bitwie. Artylerzyści okrętu flagowego admirała Moore’a wystrzelili jedynie 18 pocisków kalibru 305 mm do unieruchomionego krążownika lekkiego „Cöln”, fatalnie chybiając.

We wrześniu do 2. Eskadry Krążowników Liniowych dołączył „Inflexible”. Na początku października okręty patrolowały cieśninę pomiędzy Szetlandami a Wyspami Owczymi, osłaniając transport wojsk kanadyjskich płynących do Europy. W drugiej połowie miesiąca wyszły w rejon Zatoki Helgolandzkiej, dla wsparcia planowanego pierwszego rajdu na Cuxhaven. Po jego odwołaniu z powodu złej pogody okrętu powróciły do portów 25 października.

Bitwa koło Falklandów