August (właśc. Gajusz Oktawiusz Turyn, po adopcji Gajusz Juliusz Cezar; ur. 23 września 63 p.n.e. w Rzymie, zm. 19 sierpnia 14 n.e. w Noli) – pierwszy cesarz rzymski. Panował od 16 stycznia 27 roku p.n.e. do śmierci jako Imperator Caesar Augustus. Po śmierci zaliczony został w poczet bogów jako . Syn Gajusza Oktawiusza i Atii Starszej, wnuk siostry Juliusza Cezara i jego adoptowany testamentem syn.

Pochodzenie Ród Oktawiuszów wywodził się z Velitrae, położonego w Lacjum miasta Wolsków. Do senatu wprowadził ich Tarkwiniusz Stary, a do patrycjatu Serwiusz Tuliusz. Sam August twierdził, że pochodzi ze starego i zamożnego rodu ekwitów, a pierwszym senatorem był dopiero jego ojciec. Marek Antoniusz twierdził, że pradziadek Augusta był wyzwoleńcem z Thurium i trudnił się powroźnictwem.

Gajusz Oktawiusz urodził się w Rzymie, za konsulatu Marka Tuliusza Cycerona i Gajusza Antoniusza w dziewiątym dniu przed kalendami października, na krótko przed wschodem słońca. Przydomek Thurinus nadano mu jeszcze w niemowlęctwie, być może w nawiązaniu do miejsca pochodzenia przodków, chociaż popularna była również wersja o zwycięskiej walce ze zbiegłymi niewolnikami, jaką miał w okolicach Thurium stoczyć tuż po jego urodzeniu ojciec Gajusza. Jego babką ze strony matki była Julia, siostra Cezara. Urodził się w znaku Wagi, ale ze względów politycznych na zodiakalnego opiekuna wybrał KoziorożcaGermanik Juliusz Cezar, Aratea, UAM 2010, Wstęp: Elżbieta Bielecka, s. 12..

Ojca utracił, gdy miał cztery lata. Jako 12-latek wygłosił mowę nad grobem babki, a w cztery lata później przywdział togę męską i został hojnie obdarowany łupami wojennymi podczas triumfu Cezara nad Afryką. Gdy ten ostatni wyruszył w roku 45 p.n.e. do Hiszpanii przeciw synom Pompejusza, Oktawiusz − choć jeszcze słaby po przebytej chorobie − wyruszył za nim, czym zdobył sobie zaufanie dyktatora.

Gdy dowiedział się o śmierci Cezara i wyznaczeniu jego na spadkobiercę, długo wahał się, co robić, na koniec jednak udał się do pretora rzymskiego Gajusza Antoniusza i oznajmił, że dziedzictwo przyjmuje.

Walka o władzę po śmierci Cezara Po zabójstwie Cezara (15 marca 44 roku p.n.e.) Marek Juniusz Brutus i Gajusz Kasjusz Longinus, którzy nie mieli żadnego planu działania, zajęli Kapitol, ale wkrótce − wobec postawy Marka Antoniusza, ludu i weteranów − opuścili Rzym udając się na Wschód, gdzie mieli objąć namiestnictwa prowincji. W tym samym celu Decymus Juniusz Brutus wyjechał do Galii Przedalpejskiej. Marek Antoniusz ruszył za nim i zaczął oblegać Mutinę, by „odzyskać swoją” prowincję. Na scenie pojawił się także Gajusz Oktawiusz, który na mocy testamentu Juliusza Cezara został przez niego adoptowany i przyjął imię Gajusz Juliusz Cezar, i także zaczął werbować weteranów Cezara. Wspierał go Cyceron wygłaszając płomienne mowy przeciwko Antoniuszowi, tzw. filipiki (na wzór mów Demostenesa przeciw Filipowi II). Marek Antoniusz został pokonany przez wojska konsulów w roku 43 p.n.e., ale obaj pod koniec kwietnia tego samego roku ponieśli śmierć i widmo wojny domowej stało się znów realne. Młody Cezar wchodząc siłą do Rzymu przeforsował swój wybór na konsula, następnie ruszył na północ, bowiem Marek Antoniusz i Marek Emiliusz Lepidus (namiestnik Galii Narbońskiej) przekroczyli Alpy i znaleźli się w Italii. Cezar zastąpił im drogę pod Bononią, gdzie − pod presją żołnierzy obu stron − zawiązali drugi triumwirat. Różnica pomiędzy pierwszym triumwiratem a drugim polegała na akceptacji przymierza Cezara przez senat. By pozbyć się przeciwników ogłoszono listę proskrybowanych, na której znalazło się 300 senatorów (między innymi Cyceron) i 2000 ekwitów.

W roku 42 p.n.e. Młody Cezar i Antoniusz pokonali zabójców Cezara w dwudniowej bitwie pod Filippi (pokonani wodzowie popełnili samobójstwo). Od tej pory droga do kariery politycznej i władzy była otwarta.

Umacnianie pozycji politycznej W roku 40 p.n.e. w Brundisium doszło do podziału imperium rzymskiego na trzy części. Młody Juliusz Cezar dostał prowincje zachodnie i Italię, Marek Antoniusz prowincje wschodnie, a Marek Emiliusz Lepidus Afrykę. Głównym zadaniem Gajusza Juliusza stały się nadania ziemi dla weteranów we Włoszech, co oznaczało konieczność wywłaszczenia 18 italskich miast. Wywłaszczeni, mimo obietnicy odszkodowań ze skarbu państwa, głośno protestowali, podjudzani przez najbliższą rodzinę Antoniusza. Wybuchła nowa wojna domowa zwana peruzyńską, bowiem główne jej działania to oblężenie miasta Peruzja. Wygłodzona Peruzja ostatecznie skapitulowała, Cezar wydał swoim żołnierzom miasto, które prawie doszczętnie spłonęło. W tym samym roku w Rzymie wybuchły rozruchy, bowiem Sekstus Pompejusz, który kilka lat wcześniej opanował Sycylię, Sardynię i Korsykę, odciął dostawy zboża z Afryki.

W 37 roku p.n.e., podczas spotkania w Tarencie, Antoniusz i młody Cezar postanowili przedłużyć triumwirat na kolejne pięć lat. Zgodnie z ich wolą królem Judei został Herod Wielki, mianowany przez senat trzy lata wcześniej.

W roku 36 p.n.e. wojska młodego Juliusza Cezara pod dowództwem Marka Agrypy pokonały Sekstusa Pompejusza. W tym samym roku Cezar odebrał Lepidusowi Afrykę i wykluczył go z triumwiratu, ale pozwolił zachować tytuł najwyższego kapłana. thumb|Znak Augusta – Koziorożec na jego denarze z 18-16 p.n.e. Marek Antoniusz rozwiódł się z siostrą młodego Cezara Oktawią i poślubił królową Egiptu Kleopatrę. Od tej pory drogi triumwirów ostatecznie rozeszły się.

Młody Cezar przekonał westalki do wydania mu testamentu Antoniusza, z którego wynikało, że zapisał on niektóre wschodnie prowincje rzymskie dzieciom swoim i Kleopatry, a także Cezarionowi, synowi Kleopatry i starszego Juliusza Cezara. Doprowadziło to do wybuchu wojny. W 31 roku p.n.e. doszło do bitwy morskiej pod Akcjum. Siłami młodego Juliusza Cezara kierował Marek Agryppa. Zwyciężył Cezar, Antoniusz i Kleopatra uciekli do Aleksandrii, gdzie w krótkich odstępach czasu popełnili samobójstwo. Młody Cezar kazał zamordować Cezariona, a dzieci Antoniusza i Kleopatry oddał pod opiekę Oktawii. W roku 30 p.n.e. po upadku Aleksandrii Egipt stał się prowincją rzymską, a przyszły cesarz August uzyskał władzę dyktatorską nad całym imperium i odbył (w sierpniu 29 roku p.n.e.) potrójny triumf.

Jedynowładztwo przyszłego Augusta Reformy młodego Juliusza Cezara Po zwycięstwie przyszły August stał się jedynym imperatorem. W roku 29 p.n.e. wprowadził nowy cenzus polityczny, na mocy którego w Senacie zasiadali wyłącznie jego stronnicy; on sam stał się princeps senatus. 16 stycznia 27 roku p.n.e. Senat rzymski przyznał mu, na wniosek Plankusa, tytuł Augusta. W ten sposób August stał się pierwszym cesarzem rzymskim, jakkolwiek przy zachowaniu wszelkich pozorów ciągłości ustroju republikańskiego (np. sprawował wielokrotnie urząd konsula (w latach 31-23 p.n.e.). Używał oficjalnej tytulatury Imperator Caesar Divi filius Augustus. August sprawował pełnię władzy, skupiając w swych rękach kilka różnych urzędów oraz rozmaite kompetencje nadzwyczajne, nadane dożywotnio przez Senat. Jego rządy były rodzajem dyktatury wojskowej pod pozorem utrzymania republiki. Obdarzony władzą przez senat i wojsko, mógł prezentować się jako elekt społeczeństwa rzymskiego.

August podzielił prowincje na senatorskie i cesarskie: senatorskie: prowincje wewnętrzne, zespolone z Rzymem – np. Azja i Afryka, nie stacjonowało w nich wojsko (tylko jeden legion w Afryce), zarządzane były przez prokonsulów i propretorów cesarskie: niedawno zdobyte (np. Galia) wymagające stałej armii, zarządzane przez legati pro praetore – legatów oraz prokuratorów (w mniejszych prowincjach). mały|prawo|Posąg młodego Augusta, datowany na 30 rok p.n.e. Ściągał jednak podatki także z prowincji cesarskich. Od roku 23 p.n.e. miał władzę wojskową nad wszystkimi prowincjami i całą armią (imperium proconsulare).

23 czerwca 23 roku p.n.e. otrzymał także władzę cywilną cenzora i trybuna ludowego, która gwarantowała mu nietykalność, czyli tribunicia potestas. 6 marca 12 roku p.n.e. został wybrany najwyższym kapłanem (Pontifex Maximus) po śmierci dotychczasowego piastuna tej godności, Lepidusa. Był to dożywotni urząd najwyższego zwierzchnika rzymskich kultów religijnych. Dnia 5 lutego 2 p.n.e. August przyjął na prośbę senatu i ludu rzymskiego tytuł Pater Patriae – Ojciec Ojczyzny. 1 sierpnia tego samego roku uroczyście otworzył świątynię Marsa Ultora, której zbudowanie ślubował przed czterdziestu laty, na polu bitwy pod Filippi.

Reforma armii: Legiony – wojsko zawodowe (20 lat służby), liczące pod koniec życia Augusta 150 tysięcy żołnierzy, ze stałym wyposażeniem weteranów, do którego rzadko byli wcielani ludzie z prowincji. Auxilia – wojska z prowincji, oddziały posiłkowe, głównie oparte na jeździe. Żołnierze po odbyciu służby otrzymywali obywatelstwo rzymskie. Oficerami byli ekwici. Pretorianie – gwardia cesarska z praefecti praetorio jako dowódcy (wyłącznie ekwici), którzy zajmowali najwyższe po cesarzu miejsce w państwie. Cohortes urbanae – kohorty miejskie, paramilitarne oddziały o charakterze policji miejskiej w Rzymie, na czele których stał prefekt miasta (praefectus urbi) Reforma finansowa poprzez utworzenie funduszy celowych, takich jak: Aerarium – skarbiec senacki Aerarium militare – skarbiec wojskowy Patrimonium Caesaris – majątek prywatny cesarza

Ponadto zastąpiono dziesięcinę bezpośrednim opodatkowaniem pieniężnym – stipendium.

usunięcie Zgromadzenia Ludowego

August powiększył państwo o nowe prowincje: Egipt, Panonię i Dalmację-Illyricum. Nie miał potomka męskiego. Na następcę wybrał Tyberiusza, syna swojej trzeciej żony Liwii, którego adoptował. Wybudował Mauzoleum Augusta – mauzoleum dynastii Julijsko-klaudyjskiej.

Po jego śmierci zapanował przez dwa wieki Pax Romana – pokój rzymski.

Imperium Rzymskie za Augusta mały|prawo|Popiersie Augusta, noszącego Corona civica. (Gliptoteka monachijska) Okres panowania Augusta jest określany często mianem pax Romana. Panuje ogólny pogląd, że był to okres względnego spokoju, pozbawiony walk. Tak naprawdę jednak na terenach przygranicznych bez przerwy toczono walki i to na każdym krańcu rozległego imperium.

Po Bitwie pod Akcjum Egipt został uznany za królestwo osobiste Augusta. Było ono rządzone przez namiestników – Korneliusza Gallusa, Eliusza Gallusa i Gajusza Petroniusza.

W samej Afryce do walk nie dochodziło, jedynie Juba II (stojący na czele Mauretanii (dzisiejsze Maroko) był wasalem Rzymu.

W Hiszpanii toczono nieudane walki z Asturiami i Kantabrami, w tym celu przekupiono także ich wodza, Korokotta. W latach 26–24 p.n.e. August toczył z tymi plemionami iberyjskimi wojnę, lecz w końcu rozbił je doszczętnie Agryppa.

W Galii Druzus podbił w latach 12-9 p.n.e. tereny aż do rzeki Łaby, jednak wkrótce zmarł po upadku z konia.

W 15 p.n.e. utworzono w dzisiejszych południowych Niemczech i Austrii Noricum i Recję. Następnie tereny te podbijał Tyberiusz, jednak wybuchło powstanie iliro-panońskie. Po jego stłumieniu władzę w Germanii zachodniej miał Warus, który wpadł w zasadzkę w 9 r. Jego legiony zostały doszczętnie rozbite, on sam popełnił samobójstwo i w konsekwencji Rzym musiał z terenów nadłabskich zrezygnować.

W walkach o Mezję (dzisiejszą Serbię i Bułgarię) odznaczył się Krassus, wnuk byłego triumwira, zachodnią jej część przyłączając do imperium, wschodnią do Tracji, będącej wasalem Rzymu do roku 46. Zdobyto Dalmację i Panonię.

W Azji Mniejszej podbił środkową Galację, Kapadocja stała się wasalem, Armenia częściowo była uzależniona. Do Rzymu należała Cylicja i Syria. Palestyna była początkowo wasalem pod władzą Heroda Wielkiego, później z jej części utworzono prowincję rzymską Judeę a na pozostałym obszarze utrzymano dwie zależne od Rzymu tetrarchie. „Krwawa granica” przebiegała z Partami.

Rola społeczności rzymskiej i urzędów w dobie panowania Augusta thumb|Aureus z legendą Senat: