thumb|Legitymacja funkcjonariusza Smiersza SMIERSZ lub Smiersz (, Spiecjalnyje Mietody Rozobłaczenija Szpionow – Specjalne Metody Wykrywania Szpiegów, smiert’ szpionam – śmierć szpiegom) – nazwa (akronim), stosowana w ZSRR podczas wojny niemiecko-radzieckiej w czasie II wojny światowej wobec komórek organizacyjnych kontrwywiadu Armii Czerwonej, działającego w latach 1943–1946.
Utworzenie Smiersza i akronim Utworzony formalnie 19 czerwca 1943 roku Smiersz nie był samodzielną instytucją, lecz działał jako zjednoczona struktura kontrwywiadu wojskowego pod tym akronimem w Ludowym Komisariacie Obrony ZSRR, a ponadto nazwy tej używano w strukturze kontrwywiadu wojskowego w NKWD ZSRR OKR Smiersz (Oddział Kontr. Smiersz) działający w Wojskach NKWD, Ludowym Komisariacie Marynarki Wojennej ZSRR UKR Smiersz (Zarząd Kontr. Smiersz.)
Smiersz został utworzony uchwałą Rady Komisarzy Ludowych (Rady Ministrów) ZSRR Nr 415-138ss z 19 czerwca 1943 roku jako Główny Zarząd Kontrwywiadu (GUKR) SMIERSZ przy Ludowym Komisariacie Obrony ZSRR (LKO) (ros. Главное управление контрразведки (ΓУКР) СМЕРШ Народного комиссариата обороны СССР).
Akronim pochodzi od wyrażenia Smiert’ szpionam, czyli po polsku śmierć szpiegom, i według źródeł rosyjskich jego pomysłodawcą był Stalin lub starsi oficerowie bezpieczeństwa państwowego, pamiętający czasy rewolucji i tworzenia struktur z podobnie wymyślnymi nazwami.
We wczesnych książkach Iana Fleminga o Jamesie Bondzie występuje fikcyjna organizacja kontrwywiadowcza o nazwie SMERSH (angielska pisownia rosyjskiego akronimu wyrazów Smiert’ szpionam), będąca przeciwnikiem brytyjskiego wywiadu, najprawdopodobniej wzorowana na radzieckim Smierszu.
Korzenie Kontrwywiadu wojskowego w ZSRR Pierwszym organem kontrwywiadu wojskowego utworzonym przez bolszewików, był Oddział do Walki z Kontrrewolucją i Sabotażem, podlegający pod tzw. Czekę. Czyli pierwszą policję polityczną w Rosji Sowieckiej, która przez następne 4 lata wykazała się okrutną bezwzględnością w walce z realną opozycją i organizacjami uznanymi przez Lenina i Dzierżyńskiego jako wrogie. Naczelnikami owego oddziału byli kolejno Iwan Połukarow, Mārtiņš Lācis (lub: Łacis), Mykoła Skrypnyk. Oddział do Walki z Kontrrewolucją i Sabotażem został utworzony 20 grudnia 1917 roku, ale działania kontrwywiadu wojskowego wykonywał od czerwca 1918 roku.
Ponieważ nowo utworzony organ bezpieczeństwa Czeka przechodził wraz z upływem czasu ogromne zmiany organizacyjne, kontrwywiadem wojskowym zajmowało się wiele pionów, w tym Oddziały Śledcze, od 19 grudnia 1918 roku Oddział Wojskowy kierowany m.in. przez Michaiła Kiedrowa, utworzony z połączenia 1 Oddziału (kontrola wojskowa) Zarządu Rejestracyjnego (RegistrUpr) Sztabu Polowego Rewolucyjnej Rady Wojennej RWSR (tzn. później nazywany Razwiedupr, od 1943 GRU) i Pododdziału Wojskowego Oddziału do Walki z Kontrrewolucją i Sabotażem.
1 stycznia 1919 roku Oddział Wojskowy został przemianowany w Oddział Specjalny (Особый отдел) (wymowa: osobyj otdieł), a 19 grudnia jest obchodzony jako święto kontrwywiadu wojskowego w ZSRR i Rosji.
Oddział Specjalny [OO] Czeka, był największym i najważniejszym pionem w tej instytucji, odpowiedzialny był za tzw. kontrwywiad ogólny, tzn. cywilny i wojskowy. Odpowiedzialny był za walkę z kontrrewolucją i sabotażem w Armii Czerwonej i urzędach wojskowych, inwigilację wyższych dowódców, badanie nastrojów w wojsku i ochronę granic. Oddziałem Specjalnym kierowali późniejsi szefowie GPU, OGPU i GUGB/NKWD, czyli Feliks Dzierżyński, Wiaczesław Mienżynski i Gienrich Jagoda.
Od lutego 1919 roku naczelnik Oddziału Specjalnego Czeka stał się równocześnie szefem tzw. Oddziałów Zarządów Specjalnych, w skład którego wchodziły i któremu podlegały Oddziały Specjalne gubernialnych jednostek Czeka, Oddziały Specjalne Frontów i armii oraz wszelkie inne oddziały i placówki specjalne.
Kontrwywiad wojskowy 1918-1943 w RFSRR i ZSRR Kontrwywiad wojskowy i wewnętrzny w Rosji bolszewickiej został utworzony 19 Grudnia 1918 roku jako Wydział Wojenny (военный отдел) przy strukturze Czeka, pod kierownictwem Michaiła Kiedrowa. Już w lutym 1919 roku (dokładnie 6-go lutego), Wydział Wojenny został przeformowany i nazwany Oddziałem Specjalnym nad którym kierownictwo w sierpniu 1919r przejął Feliks Dzierżyński, którego zastąpił 2 lipca Wiaczesław Mienżyński. Pod koniec 1921 roku, w lutym 1922 roku utworzono Państwowy Zarząd Polityczny i włączono go w struktury istniejącego już Ludowego Komisariatu Spraw Wewnętrznych RFSRR (NKWD RFSRR) jako GPU.
W GPU NKWD za kontrwywiad wojskowy odpowiedzialny był nadal Oddział Specjalny [OO], lecz podporządkowany on został pod Zarząd Tajno-Operacyjny [SOU], którego naczelnikami byli Wiaczesław Mienżynski luty/czerwiec 1922, Gienrich Jagoda czerwiec 1922 – listopad 1923. Przez następne lata aż do 1934 roku kontrwywiadem wojskowym zajmował się Oddział Specjalny Zjednoczonego Państwowego Zarządu Politycznego OGPU, przy Radzie Komisarzy Ludowych z podlegającymi mu Oddziałami Specjalnymi w guberniach i innych jednostkach organizacyjnych Rosji Sowieckiej.
Po utworzeniu NKWD ZSRR w 1934 roku kontrwywiadem wojskowym zajmowały się następujące piony NKWD
Od 10 lipca 1934 roku Oddział Specjalny [OO] Głównego Zarządu Bezpieczeństwa Państwowego (GUGB) w składzie Ludowym Komisariacie Spraw Wewnętrznych (NKWD) ZSRR z podlegającymi mu Oddziałami Specjalnymi w guberniach i innych jednostkach organizacyjnych Rosji Sowieckiej np. w Obwodowych Zarządach NKWD operował Oddział Specjalny UNKWD. Naczelnikiem był komisarz bezpieczeństwa państwowego Mark Gaj (właściwie Mark Sztakland).
Od 25 grudnia 1936 roku 5 Oddział (OO) Głównego Zarządu Bezpieczeństwa Państwowego GUGB przy Ludowym Komisariacie Spraw Wewnętrznych NKWD ZSRR. Naczelnikiem był komisarz bezpieczeństwa państwowego 2 rangi Izrail Leplewski.
Od 30 lipca 1938 roku NKWD przeszło reorganizację, w wyniku której powiększono znaczenie kontrwywiadu wojskowego nadając mu status zarządu, występował jako II Zarząd Oddziałów Specjalnych (OO) Ludowego Komisariatu Spraw Wewnętrznych NKWD a naczelnikiem był komisarz bezpieczeństwa państwowego 3 rangi Nikołaj Nikołajew-Żurid
Już 29 września 1938 NKWD przeszło kolejne reorganizacje, powrócono do dawnego układu, i II Zarząd Oddziałów Specjalnych zlikwidowano a kontrwywiad wojskowy powrócił do Głównego Zarządu Bezpieczeństwa Państwowego GUGB jako 4 Oddział (OO) GUGB NKWD. Ta organizacja powstawała aż do lutego 1941 roku. Naczelnikami ów Oddziału byli kolejno Wiktor Boczkow, i Anatolij Michiejew, który poległ na froncie w 1941 roku.
W lutym 1941 roku NKWD zostało znacznie osłabione, gdyż wyodrębniono z niego jeden z najważniejszych pionów GUGB, i utworzono na jego podstawie nowe komisariat ludowy (ministerstwo), nazwany Ludowym Komisariatem Bezpieczeństwa Państwowego (NKGB). Dotychczasowy 4 Oddział GUGB i jego personel odpowiedzialny za kontrwywiad wojskowy został podzielony na trzy części. Między lutym a lipcem 1941 roku, za kontrwywiad wojskowy odpowiadały: 3 Oddział NKWD ZSRR, III Zarząd Ludowego Komisariatu Obrony ZSRR oraz III Zarząd LK Marynarki Wojennej.
Już w lipcu zlikwidowano NKGB a jego personel włączono do NKWD. 17 lipca 1941 roku został utworzony Zarząd Oddziałów Specjalnych NKWD pod dowództwem komisarza bezpieczeństwa państwowego 3 rangi Wiktora Abakumowa, który jednocześnie pełnił stanowisko Zastępcy Ludowego Komisarza Spraw Wewnętrznych ZSRR, którym był Ławrientij Beria. Naczelnikiem (УОО NKWD) był do 14 kwietnia 1943 roku, czyli do czasu utworzenia GUKR NKO SSSR (SMIERSZ).
Struktura terenowa i działalność Oddziałów Specjalnych kontrwywiadu w wojskach na froncie i zapleczu Podstawowym elementem struktury kontrwywiadu wojskowego w Armii Czerwonej był Wydział Specjalny dywizji (ros. OO dywizji) obsadzony funkcjonariuszami organów bezpieczeństwa według następujących etatów i odpowiadającym im rangom: Szef Wydziału Specjalnego Dywizji (OOd) – kapitan bezpieczeństwa państwowego z-ca szefa Wydziału Specjalnego Dywizji – st. porucznik bezpieczeństwa państwowego jeden lub dwóch starszych pełnomocników operacyjnych Wydziału Specjalnego Dywizji (tzw. operupełnomoczennyje) – porucznicy bezpieczeństwa państwowego od czterech do pięciu pełnomocników operacyjnych Wydziału Specjalnego Dywizji – mł. lejtnanci bezpieczeństwa państwowego śledczy Wydziału Specjalnego Dywizji – mł. porucznik bezpieczeństwa państwowego kancelaria oraz jej personel: pisarze, sekretarki, tłumacze pluton ochrony – z reguły wydzielony z jednostki Wojsk Wewnętrznych lub pogranicznych NKWD
Pełnomocnicy operacyjni (operupełnomoczennyje) byli przydzielani po jednym lub po dwóch do poszczególnych pułków i samodzielnych jednostek dywizji, nie wyłączając samego sztabu. Na każdym szczeblu dowodzenia – pułk, batalion, kompania, pluton funkcjonowała odpowiednia grupa tzw. tajnych współpracowników pełnomocnika operacyjnego, zwerbowana przez niego spośród wzajemnie nie znających się żołnierzy danego pododdziału. Pozwalało to pełnomocnikowi operacyjnemu na zbieranie informacji o nastrojach wśród żołnierzy, a także na śledzenie i demaskowanie ewentualnych zdrajców, szpiegów i tzw. defetystów.
Na wyższych szczeblach dowodzenia Wydziały Specjalne dysponowały odpowiednio większymi oddziałami ochrony rekrutującymi się z Wojsk NKWD, wyznaczanych przez Zarządy Główne Wojsk NKWD, czyli: ГУПВ/GUPW – Główny Zarząd Wojsk Ochrony Pogranicza, ГУВВ/GUWW: Główny Zarząd Wojsk Wewnętrznych i УКВ/UKW: Zarząd Wojsk Konwojowych.
Tak więc OO Armii dysponował kompanią ochrony, a OO Frontu dysponował batalionem. Taka struktura terenowa kontrwywiadu wojskowego przetrwała w Armii Czerwonej aż do 1946 roku.
Wydziały Specjalne NKWD istniały również we wszystkich nieliniowych instytucjach wojskowych (wojenkomaty, obozy jeńców itp.) oraz we wszystkich ważniejszych instytucjach państwowych i zakładach pracy. Organy sowieckiego kontrwywiadu wojskowego tropiły na masową skalę wrogich agentów, prawdziwych i wyimaginowanych w rejonie działań wojennych oraz na bliższym i dalszym zapleczu. Uznanym za agenta wywiadu mógł zostać dyrektor zakładu zbrojeniowego, który nie wykonał normy produkcji, a sabotażystą robotnik, który przez przypadek popełnił błąd w rozliczeniu, wskutek którego zabrakło trzech płatów pancerza do któregoś z czołgów. Bardzo często takie przypadki kończyły się aresztowaniem, w niektórych przypadkach brutalnym śledztwem i jak oskarżony przyznał się do winy 15 letnim pobytem w łagrze, w razie odmowy przyznania się do winy wyrokiem śmierci.
Smiersz Utworzony formalnie 14 kwietnia 1943 roku Smiersz nie był instytucją w postaci np. NKWD czy późniejsze KGB, była to nazwa (akronim) określający jednostki zajmujące się kontrwywiadem wojskowym w Armii Czerwonej, Flocie Czerwonej, w przemyśle zbrojeniowym, LKO ZSRR, ataszatach wojskowych, szkolnictwie wojskowym, w GRU oraz innych instytucjach jakkolwiek powiązanych z obronnością i siłami zbrojnymi państwa sowieckiego.
Rozbudowany aparat kontrwywiadu LKO ZSRR, otrzymał specjalne uprawnienia i został podzielony na trzy scentralizowane jednostki: Pierwszą i zasadniczą część podporządkowano Ludowemu Komisariatowi Obrony ZSRR i nazwano: Główny Zarząd Kontrwywiadu (GUK lub GUKR) SMIERSZ, Ludowego Komisariatu Obrony ZSRR – ros. Главное управление контрразведки (ΓУΚ/ΓУКР) СМЕРШ Народного комиссариата обороны СССР, pod kierownictwem komisarza bezpieczeństwa państwowego 2 rangi (od 9.7.1945 r. Generał pułk.) Wiktora Abakumowa. Abakumow jako Naczelnik Smiersza w LKO był wicekomisarzem Obrony i zastępcą Stalina (19.04.1943–20.05.1943), a wcześniej naczelnikiem Zarządu Oddziałów Specjalnych NKWD ZSRR (UOO NKWD ZSRR 19.07.1941–14.04.1943) oraz jednocześnie zZastępcą Ludowego Komisarza Spraw Wewn. ZSRR (NKWD ZSRR) Ł. Berii, 25.02.1941–19.04.1943 http://www.memo.ru/history/nkvd/kto/biogr/index.htm z tej racji nadzorował i koordynował inne jednostki Smiersza m.in. w Marynarce Wojennej i w NKWD.