James Stewart Tolkan (ur. 20 czerwca 1931 w Calumet, zm. 26 marca 2026 w Saranac Lake) – amerykański aktor charakterystyczny. Wystąpił w roli wicedyrektora liceum odpowiedzialnego za dyscyplinę – Geralda Stricklanda w kultowej komedii fantastycznonaukowej Roberta Zemeckisa Powrót do przyszłości (1985) i sequelu Powrót do przyszłości II (1989), a także w roli przodka bohatera, szeryfa Jamesa Stricklanda, w Powrocie do przyszłości III (1990).
Życiorys Urodził się w Calumet w stanie Michigan jako syn Marjorie Nichols „Dale” Tolkan i Ralpha M. Tolkana, handlarza bydłem. Miał starszego brata, Ronalda (1938–2017). W 1949 ukończył liceum Amphitheater High School w Tucson w Arizonie, gdzie grał w drużynie futbolowej. Dzięki stypendium sportowemu uczęszczał do community college Eastern Arizona College w hrabstwie Graham, po czym służył w United States Navy podczas wojny koreańskiej. Został zwolniony ze służby po roku z powodu choroby serca, a w 1956 uzyskał tytuł Bachelor of Arts na Uniwersytecie Iowa.
Po przyjeździe do Nowego Jorku, studiował aktorstwo pod okiem Lee Strasberga i Stelli Adler w Actors Studio. Po gościnnym występie w odcinku serialu kryminalnego ABC Nagie miasto (Naked City, 1960) jako urzędnik pocztowy Evan Humbolt z Walterem Matthau i Armstrong Circle Theatre (1962) jako Stefan Malwitz u boku Gene’a Wildera, został obsadzony w roli oficera i postać karnawałową w ekranizacji sztuki Antona Czechowa Trzy siostry (The Three Sisters, 1966), wyprodukowanej przez Actors Studio.
Grał w produkcjach off-Broadwayowskich, w tym w musicalu Szewc i handlarz (1960) opartym na historii Sacco i Vanzettiego, Abe Lincoln in Illinois Robert E. Sherwooda (1963), Widok z mostu Arthura Millera (1965), Kanibale George’a Taboriego (1968), Pinkville George’a Taboriego (1971), Burza Williama Szekspira (1974) jako Gonzalo, Makbet (1974) jako Rosse i Niebezpieczeństwo: Pamięć! Arthura Millera (1987).
W 1964 trafił na Broadway jako znany ze swojej agresywnej, neurotycznej i nieprzewidywalnej natury Wasilij Wasiljewicz Solony w sztuce Trzy siostry. Pierwszym znaczącym filmem w jego karierze był Serpico (1973) w reżyserii Sidneya Lumeta. Później aktor pojawił się jeszcze w 2 produkcjach Lumeta. Z czasem stał się odtwórcą charakterystycznych ról drugoplanowych, słynącym także ze swojej łysiny. Wcielał się zwykle w role władczych i wpływowych, często negatywnych bohaterów. W komedii Woody’ego Allena Miłość i śmierć (1975) zagrał Napoleona Bonaparte. W 1984 za rolę sprzedawcy Dave’a Mossa w przedstawieniu Glengarry Glen Ross otrzymał nagrodę Drama Desk Award. W kasowym hicie kinowym Tony’ego Scotta Top Gun (1986) zagrał postać Stingera, dowódcy, który często ścierał się z Pete’em „Maverickiem” Mitchellem, granym przez Toma Cruise’a. W serialu sensacyjnym Cobra (1993–1994) u boku Michaela Dudikoffa wystąpił jako Dallas Cassel.
28 sierpnia 1971 zawarł związek małżeński z projektantką kostiumów Parmelee Welles, którą poznał podczas pracy nad off-broadwayowskim spektaklem Pinkville, w którym pracowała jako rekwizytorka. Zmarł 26 marca 2026 w swoim domu w Saranac Lake w stanie Nowy Jork w wieku 94 lat.
Filmografia Filmy 1973: Serpico – porucznik Steiger 1975: Miłość i śmierć – Napoleon Bonaparte 1979: Amityville Horror – koroner 1981: Książę wielkiego miasta – prokurator Polito 1982: Autor! Autor! – porucznik Glass 1983: Gry wojenne – Nigan, agent FBI 1984: Człowiek z lodowca – Maynard 1984: Rzeka – Howard Simpson 1985: Powrót do przyszłości – Gerald Strickland 1986: Top Gun – Tom „Stinger” Jordan 1986: Uzbrojeni i niebezpieczni – Lou Brackman 1987: Władcy wszechświata – detektyw Lubic 1989: Rodzinny interes – sędzia w drugim procesie 1989: Powrót do przyszłości II – Gerald Strickland 1989: Agencja „Trzecie Oko” – kapitan Coolidge 1990: Powrót do przyszłości III – szeryf James Strickland 1990: Dick Tracy – „Liczby”: księgowy Caprice’a 1991: Kochany urwis 2 – pan Thorn 1991: Do szaleństwa – Vince 1992: Krwawa pięść IV: Śmiertelna próba – agent Sterling 2006: Upadłe niebo – Thomas Knight Sr. 2013: Phil Spector (TV) – sędzia Larry Fidler 2015: Bone Tomahawk – pianista
Seriale 1985: Posterunek przy Hill Street – trener Beasley 1985–1987: Remington Steele (Detektyw Remington Steele) – Norman Keyes 1987: Policjanci z Miami – odc. „Amen... Send Money” – Mason Mather 1989: McCall – Ruger 1990: Bajer z Bel-Air – dr Oates / dr Bloat 1991: Opowieści z krypty – sierżant McClaine 1992: Tequila i Bonetti 1992: Powrót do przyszłości – strażnik Obrony Cywilnej (głos) 1992: Czarne kapelusze – Mike Ragland 1993: Cudowne lata – trener Silva 1993–1994: Cobra – Dallas Cassel 1996: Bez przeszłości (Człowiek, którego nie ma) – komandor Cyrus Quinn 1996: Zdarzyło się jutro – trener Phillips 1997: Kameleon – Korkos, agent FBI 2011: Uczciwy przekręt – Dean Chesny
Przypisy
Linki zewnętrzne
Kategoria:Absolwenci University of Iowa Kategoria:Amerykańscy aktorzy filmowi Kategoria:Amerykańscy aktorzy głosowi Kategoria:Amerykańscy aktorzy teatralni Kategoria:Amerykańscy aktorzy telewizyjni Kategoria:Urodzeni w 1931 Kategoria:Zmarli w 2026